(navigation image)
Home American Libraries | Canadian Libraries | Universal Library | Community Texts | Project Gutenberg | Children's Library | Biodiversity Heritage Library | Additional Collections
Search: Advanced Search
Anonymous User (login or join us)
Upload
See other formats

Full text of "Algemeene konst- en letter-bode"

Google 



This is a digital copy of a book that was prcscrvod for gcncrations on library shclvcs bcforc it was carcfully scannod by Google as part of a project 

to make the world's books discoverablc onlinc. 

It has survived long enough for the copyright to cxpirc and the book to enter the public domain. A public domain book is one that was never subject 

to copyright or whose legal copyright term has expired. Whether a book is in the public domain may vary country to country. Public domain books 

are our gateways to the past, representing a wealth of history, culture and knowledge that's often difficult to discover. 

Marks, notations and other marginalia present in the original volume will appear in this file - a reminder of this book's long journey from the 

publisher to a library and fmally to you. 

Usage guidelines 

Google is proud to partner with libraries to digitize public domain materials and make them widely accessible. Public domain books belong to the 
public and we are merely their custodians. Nevertheless, this work is expensive, so in order to keep providing this resource, we have taken steps to 
prevent abuse by commercial parties, including placing lechnical restrictions on automated querying. 
We also ask that you: 

+ Make non-commercial use of the files We designed Google Book Search for use by individuals, and we request that you use these files for 
personal, non-commercial purposes. 

+ Refrainfivm automated querying Do nol send aulomated queries of any sort to Google's system: If you are conducting research on machine 
translation, optical character recognition or other areas where access to a laige amount of text is helpful, please contact us. We encourage the 
use of public domain materials for these purposes and may be able to help. 

+ Maintain attributionTht GoogXt "watermark" you see on each file is essential for informingpeopleabout this project and helping them find 
additional materials through Google Book Search. Please do not remove it. 

+ Keep it legal Whatever your use, remember that you are responsible for ensuring that what you are doing is legal. Do not assume that just 
because we believe a book is in the public domain for users in the United States, that the work is also in the public domain for users in other 
countiies. Whether a book is still in copyright varies from country to country, and we can'l offer guidance on whether any specific use of 
any specific book is allowed. Please do not assume that a book's appearance in Google Book Search means it can be used in any manner 
anywhere in the world. Copyright infringement liabili^ can be quite severe. 

About Google Book Search 

Google's mission is to organize the world's information and to make it universally accessible and useful. Google Book Search helps readers 
discover the world's books while helping authors and publishers reach new audiences. You can search through the full icxi of this book on the web 

at |http: //books. google .com/l 



Google 



Dit is ccn digitale kopie van een boek dat al generaties lang op bibliothcckpl anken heeft gestaan, maar nu zorgvuldig is gescand door Google. Dat 

doen we omdat we alle boeken ter wereld online beschikbaar willen maken. 

Dit boek is na oud dat het auteursrecht erop is verlopen, zodat het boek nu deel uitmaakt van het publieke domein. Een boek dat tot het publieke 

domein behoort, is een boek dat nooit onder het auteursrecht is gevallen, of waarvan de wettelijke auteursrecht termijn is verlopen. Het kan per land 

verschillen of een boek tot het publieke domein behoort. Boeken in het publieke domein zijn een stem uit het verleden. Ze vormen een bron van 

geschiedenis, cultuur en kennis die anders moeilijk te verkrijgen zou zijn. 

Aantekeningen, opmerkingen en andere kanttekeningen die in het origineel stonden, worden weergegeven in dit bestand, als herinnering aan de 

lange reis die het boek heeft gemaakt van uitgever naar bibliotheek, en uiteindelijk naar u. 

Richtlijnen voor gebruik 

Google werkt samen met bibliotheken om materiaal uit het publieke domein te digitaliseren, zodat het voor iedereen beschikbaar wordt. Boeken 
uit het publieke domein behoren toe aan het publiek; wij bewaren ze alleen. Dit is echter een kostbaar proces. Om deze dienst te kunnen blijven 
leveren, hebben we maatregelen genomen om misbruik door commerciële partijen te voorkomen, zoals het plaatsen van technische beperkingen op 
automaüsch zoeken. 
Verder vragen we u het volgende: 

+ Gebruik de bestanden alleen voor niet-commerciële doeleinden We hebben Zoeken naar boeken met Google ontworpen voor gebruik door 
individuen. We vragen u deze bestanden alleen te gebruiken voor persoonlijke en niet -commerciële doeleinden. 

+ Voer geen geautomatiseerde zoekopdrachten uit Stuur geen geautomatiseerde zoekopdrachten naar het systeem van Google. Als u onderzoek 
doet naar computervertalingen, optische tekenherkenning of andere wetenschapsgebieden waarbij u toegang nodig heeft tot grote hoeveelhe- 
den tekst, kunt u contact met ons opnemen. We raden u aan hiervoor materiaal uit het publieke domein te gebruiken, en kunnen u misschien 
hiermee van dienst zijn. 

+ Laat de eigendomsverklaring staan Het "watermerk" van Google dat u onder aan elk bestand ziet, dient om mensen informatie over het 
project te geven, en ze te helpen extra materiaal te vinden met Zoeken naar boeken met Google. Verwijder dit watermerk niet. 

+ Houd u aan de wet Wat u ook doet, houd er rekening mee dat u er zelf verantwoordelijk voor bent dat alles wat u doet legaal is. U kunt er 
niet van uitgaan dat wanneer een werk beschikbaar lijkt te zijn voor het publieke domein in de Verenigde Staten, het ook publiek domein is 
voor gebniikers in andere landen. Of er nog auteursrecht op een boek mst, verschilt per land. We kunnen u niet vertellen wat u in uw geval 
met een bepaald boek mag doen. Neem niet zomaar aan dat u een boek overal ter wereld op allerlei manieren kunt gebruiken, wanneer het 
eenmaal in Zoeken naar boeken met Google staat. De wettelijke aansprakelijkheid voor auteursrechten is behoorlijk streng. 

Informatie over Zoeken naar boeken met Google 

Het doel van Google is om alle informaüe wereldwijd toegankelijk en bruikbaar te maken. Zoeken naar boeken met Google helpt lezers boeken uit 
allerlei landen te ontdekken, en helpt auteurs en ui tgevers om een nieuw leespubliek te bereiken. U kunt de volledige tekst van dit boek doorzoeken 

op het web via |http: //books .google .coml 



I 



i • 



l* 



ALGEMEENE 



K O NS T- 



EN 



LETTER-BODE, 



VOOR HET JAAR 





ï 8 I 8. 


' • ! • • 




1 






II. D E E L. 





/ 




±E MAAÏiLEM, Bij 

D È Wed/ A. L o o S J e S P^ 



« 

• • . 

• %■ 






i 



i 



.1 






^ 



ALGE ME E NE >^_$ 



-sr* 



V --> -^i 
^•f .-> .--V. 



' K O N S 1>; 8 ïi;fF 



\ 07 AC 



LÈf TER-BODE/ 

» 

VOOR HET JAAR Ifilf. 



N". ai- i^rifdag den ^n Julij, 



B E R I G T E Nrf 

ft S j , 

Jr ORTSMOUTH. De Ru$fifche Zeckapitein von KÖT2fË^ 
?UB, onder wiens bevel de Brik Rurick fttat, en diel 
voor drie jaren uit Kroondadt tot eene Ohtdekkings- 

jeis ui^zeilde , i s dezer dagen . va» <fe K aap de Goede 

raad intenemen. Men verwacht naauwkeurige berigtev 
omtrent de laiiden, welke hij bezocht beeft, 

Parys. De nagelaten Schriften' van den vcrtnaardërf 
Schrijver Diderot zieu thans hier hét licht, en zijn 
voor de . Nederlanders bijzonder van gewig^t, aTs bij» 
na de helft befiaande uit Aanteekeningen óp eene 
Reis naar Holland en gedurende zijriyerbrijt aldaar 
in 1773. Deze Aanteekeningen gaan over allerhande 
onderwerpen, maar yormcfi te zamen, naar men wil^ 
een volledfg Tafereel van den Zcdelijkcn, Sitaatkun- 
digen en Natuurlijken toeftand van dat Lsihd , ikU 
tijue, dat Diderot hetzelve bezocht.^ 

* * • ♦ » 

Harder WYK den a6 Junij. Het Athenaèuin binnen; 
deze ftad, is, bij Befluit van Z. M van den isd'ca" 
dezer opgehevcu. De oudftc Hooglecraren Nieu- 

II» D££t« A hofV 



\ 

\ 



c • > 

Hot, Arhtïemüs en Lotze rijn op penöocn géfteïdf^ 
terwijl de Jongere floogleejraren bn de Ho0gefcholea 
nis buitengewone tïoogleerare» gej^laatst zijn ; té 
weten de Heer VosUazk bij de Facultek4er Geiiees* 
kundfe te Utrecht, de Heei" Lidth i>e J^de bij 
die der Wis- en Natuurkimdige Wetenfchappen aldaar^ 
en de Heer ReüVens bij de Fgeulteit van Wijsbe* 
geertc en Letteren te Leyden, zijnde bijzonder belast 
met het vak der Archaeologie» De Heer Ahers* 

. foüRtt i$, gejljk Téan weet, riecds vroeger naar Fra- 
ne^er bersepem -:^Ov«r Tiet grooHïe deel der Boökftrii 
is door Z. M. befchikt , ten gebruike van de ftaa 
Deventer voor ^ar ArthcnaeXimv en over een kleiner 
gedeelte als* een gérchenk 'aan de ftad Arnhem. Dè 
verzameling Natuurkundige Werktuigen, door den 
AdmtraalvAN .Kïnjsbërgêw voorheen aan de Harder- 
wijker Aktidentie 'gdchonken, is met diehs goedvinden 
ook aan Deveuter afgeftaan. De overige Verzamelin- 
gen en Werktuigen ten diende van het onderwijs in 
de Heet* en Verloskunde , gelijk ook rn de Kruidkunde 
en Natuurlijke Gefchledeni^ zijn , bij voorraad , aan 
de ftad gelaten , terwijl aue de Akademifche gebouw- 
wen aqn dezelve zijn afgefjlaan. Van de mindere Amb* 

.fenarén is dé Hortulinus, tot dat hij eene andere be- 
nemtamg zal ontvangen , 'met behoud van zijne jaar- 
wedde, met de voortdurende zorg voor den Hortu» 

UTRECHT den VI yunij. Heden werd alhier tot 
Doctor Juris Romam et hoditrni bevorderd, de Heer 
Halmen Hidoinga, van het Heerenveen in Vries- 
land v na, met loif, in het openbaar te hebben verde» 
dig4 ^ij^^ Disfirtatio juridica tnauguralis^ de ^^i^Ugh 
novae in uhimas ipoluntQtcs , ante condHas , pos$ eam 
morte cohfirmata^. 

' - "' ■ • dm'i^ Jufdj, Jieden verkreeg arlhier de 
Weleer waartlige Heer Henricus Ècbertus Vinre, 
van Amfterdam, onlangs zijne iludien aan onze Aka« 
^niie volbragt hebbende , thans Predikant aan de 
Vuurfche, de wa^digheid van Theohgiae Doctor^ na, 
in het., openbaar zeer loffelijk te hebben verdedigd 
• s^jö Specimen Hcrmeneutico Theologicum , quo vath 
-. $lhaiiones %cfu Chrifiir de perpesfwnibus fuis^ mor te et 
iti vitam reditu^ il/ufirantur et vindicantur. 

'3 Gra* 



»\ 



f 



I 



I 

1 



(if 

^« ÖJtA^^ttAöi #*« 07 >m/. Ottterèh évöitf 
èvefteeö dé Höèt Ward Bingliy, Directeur vm den 
iCdrtinklijkeé Ht^llandfchea Stbouwburg, alhier» taxi 
rtTvü van ^ticbten ^ in den ouderdom vu 6$ jiren» 
Bé doo^ ^ft di^zeti hoögstverdienftelijkén Tooneèlkutt- 
jft^üfelr, óit zoowel in het TreuN, Tooneel- als Blij* 
^U zoovele jaren lang, dé fcbitterendfte rollen net 
den bestêfi üitfiag vervulde « C itién herinnere zich 
ÜëtihM. i éxÈ énkele te noemen » s^ijne uitvoering van Ko« 
liing Le/Ét^ tn het ftuk van dien niam, van Nero, iri 
Eptchafis éö iVJri^, vkn Talktnddeh Vaékr^ in het G^* 
è'i?^^^, vöil dèti Ritmécsnt^ iü den Snjidêr en zijd 
iüoh éhss. tnt.}^ is Voor allen, dié de Toonéelkunitl 
betbtatten , ceii groot eft bnherltelbftr verlies (♦). 



BENIGE AANMERKINGEn . 

VMtRiNt Vt. 

iNfiNTINÖ ïJEft. KOEPOKKEN^ 

D O O k 

A/^</. Déct9t te Amfterdam. 

Dat de inenting met de Koepókftof flls béveilfgeMi 
inïddel tegen de ware Kinderpokken 9 in den eér#eij' 
bég^ntie hier te lande en elders 9 eenen aanmtrkel^keii 
tegenlland vond , lag allezins in denaard der 2Éke| 
trant zófnder de anderzins der kunften en wetetofcbap* 
pen zoo dikwerf in den wég ftaande vooi^^ordeeletf 
^ andere foóTtgeU|ke hindei^akn in aanmefk&g tV 
r ■ ö* 



C*) Wij ba^en fa ftwé gefteld (é ifrèrdeh één tevedif^ 
htxxgt in é\t Weekblad van dézen grootèn nrnff in ^jia 
vtk medec^deelep ; ohderfc^ielden mtJea werd ki} afgï^ 
beeld; onder andere in bet karakter van Nerê^ en ook 
' aJs Ritmeester ió gemeld Blijfpel» welk laacfte Portraft bij «» 
de Uitgveffter vaa die Weekblad in den jare' i;i)i #jira 
uitgegeven* 

A 4 



/ 



I 

4 



öcme», ,^f dt Tocy - mocljcUjt fcbi^eiKle éf prhrifée 
verklaring' van de voorbehoedende eigcnfchap eencr» 
200. geting fchijnende ongeftcldheid ii/^gcD eefte daar-i 
* tegen over ilaande zoo crnftigc als gevaaivolle kiekte ♦ 
zelfs bï] den meer doorziendcu. genoegzame awaeiding*^ 
om de waaide dier ontdekking in twijfel te ftêVk^j 
ten rainfte zoo overijlcöd, en oüvcraatwoordelijk zelft» 
tiet zou geweest zijn ^ om, onverminderd de bekend gei* 
i^ordene proeven en ondervindingentin het naburige 
Engeland , dit aangewezen middel geheel te verwerpea 
en onbeproefd te laten; 200 ware het toch van de» 
ODzijdigen Arts, zoo dikwerf het aanmerkelijk onder- 
fcheifi tusfchen de aanprijzing en de uitkomst van 
öieüWe geneeswijzen ondervindende, niet te vergen 9 
om in dit geval, zonder nader onderzoek, alles voor 
goede munt aantenemen. 

In dieii geest heb ik dan ook 17 jaren gefeden,^ 
eenige meest populaire bedenkingen omtrent de Vac- 
cine in een der ]publieke papi^en doen plaatfen, e» 
bij die gelegenheid de waarde der ondervinding al» 
de eenigfte onfeilbare beflister in dezen getracht! aan* 
te toonen (*) ; terwijl ik cenigen tijd later» in de 
zaak metr vastigheid fchijnende te krijgen , eenen ftap 
verder ben gegaan 9 met aan het toenmalig Committé 
van algemeea welzijn hier ter ftede eene Memorie 
d. d. 28 Mei i8oa overteleggen , in welke ik , na de 

redenen ontwiltReTd tfe ficISlbCT ; van^^lictgroote belang 

in velerlei opzigten , in het algemeen maken der 
vaccine onder de minvermogende klasfe der inwo- 
ners , mij had , aangeboden bi) dezelve het vaccinei:ea 
gratis te willtfn verrigten, mus (waarvan de redenen 
ook' waren opgegeven ) het Stedelijk Beftuur een va» 
fiadswege daartoe befterad Lokaai geliefde aante*. 

wijzen. . * . , < 

Of nu mijne drangrcdenen niet overtuigend genoeg 
geweest zijn , dan of 'er andere hinderpalen- in de» 
weg: geftaan hebben ; deze vooïdragt werd niet aan» 
geadmea en het opftel mij teruggegeven, (t^ 

Ge- 

i Y*>Iir een der Rotterdimfchc Couranten , nit welke' 
k«ls overgenomen in den Niéuwen Ê^rofifihen Sfaats-Se» 
$fi$arh voor de maand FebruariJ iSoi. 

♦ €fS IHze Memorie wdrd loen door.mij aan den WEd* 
"^''^ Heer 



c ^ ) 

r 

Celokkïg intusfchen dat zoovele waardige Kunsb 
voefcnaren zoowel iiier, als door geheel Europa» niea 
;iiag zeggen, >iina in alle wefelddeelen , zich deze 
•voor tet ludischdom zoo belangrijk gewordene ont- 
dekking i toen reeds met zoodanigen onvermoeiden 
i|yef hadden aangetrokken 9 dat meo over het tlgemeek 
fcegonnen heeft dezelve meerder vertrouwen te fcheni- 
Icen, en van haat groot gewigt mepr overtuigd t^ 
worden. . . 

Trouwens beeft de vaccinatie in de |aren 1804 ^^^ 
18069 juist in Engeland, bij gelegenheid dat zich bi| 
eenige gevacciiieer^^n eene köortfige uitflag - ziekte 
vertoonde 9 ^levige beftrijders geyonden^ Doch moet 
men zeggen, dat deze wedftrijd juist zeerveel heeft bij* 
gedragen , ter bevestiging van het groote nut dier 
f unstbewerking ; dat^r riiet alleen de refultaten der 
ingewonnen b^rigten overtuigend hebben aangetoonde 
hoe gering de proportie was geweest van die weini*- 
gen , welke vooroqderfteld werden , na de vaccinatie de 
echte Kinderpokken gekregen te hebben, in vergelij* 
king van hef getal der vrij gcblevcnen , (^) maar ook 
doordien dit twistgeding tot vele allerbelangrijkfte 
gttfchi iften ter verdediging der vaccine aanleiding heeft 
gegeven , en onder welke het zoo doorwrocht Werk 
van den Heer Willan in alle opzigten op den voor- 
grond mnr t CT ^ ftft ' i i ai innMiWi » ijV fr"Trffffrnrt r deze 

'■''-" SchriJT 

Heer Doctor Thbmmew alhle^, als bekend voorftandcr tn 
beoefennar ran de inenting der ware Kinderpokken, ter 
lectanr gegeven, vao wien ik dezelve na eenigeb lyd tel 
rpg oocving; of ik aij mag vleijeu, dat hij eenigen in. 
Yloed gehad heeft, op het naderhand hier ter ftede opge. 
x/gc Koepokken - Génootfchap kan i^ niet beoordeeien^ 
naardien ik dienaangaande nimmer aangéfproken of o«^ 
derhpuden ben, 

C') Onder andereu is nit het officieel b^fgt vao heË 
Koninkiijk Heelkundig Collegie te Londen | uit 425 iti- 
fekomen Rapporten opgemaakt, gebleken, dat van eed 
igetal van 164,381 Gevaccineerden'flechcs 55 alzoo vaif, 
circa drieduizend één^ gezegd werd van de echte Kiu« 
^erpokken aangerand geweest te zijn. 

(*) A Treéitife, ^it Faceine inoetUation^ to wkkk^is added 
0ff ^eeount of the ChiQhn fox etc. Lond. 180^ t naderhand 

doof 

Aa 



f chrijyer, op grond van «ij» veelvuldige gwcweif 
pivèven' en^gedaiie waarnemingen, 4at zoo al ip 
inkelde gevalTen na de vaccinatie een^ uitOag - ziekte 
1>eftond , die nien yermeende onder 6«^ klasfc v»p 
echte Kinderpokl^en te Hunnen rangfchik^^in r deze 
nimmer in eenen kwaad^rdig^n ^rd i$ waargènx>tiien > , 

ms^t altijd bevonden i^ 9 200 in vorm aU in H^^Htet 
Op eene veel zachtere wijze gewijzigd en ook veel 
feoediger afgeloopen te zijn, dan b!| de jewono ^i^ 
derpokken over het algemeen pJaati be^^t 

Dit gevoelen van den Heel Willai^ if efföJge j^^ 
ten later op eene niet minder gegronde en uitvoerig^ 
wijze door den Heer Geheimr^ad HeiA te Berlijn \V^ 
iooverre tegengefproken, dat de laatstgemelde^ na Iq 
het brecde uitgeweid te hebben* Qver dé mOéijisilijH- 
beid, om altijd de ware Kinderpokken vaneene zck^r$ 
foort valfche ivqricellay wel t^ ' ondeffcheiden ^ n^ 
Wijders de afzonderlijke ^l/jg-zfcifW^* beide dier ylt* 
flag- ziekten ^e hebben ontwikkeld, en na eindqlijk 
door voorbeelden aangetoond te hebben, hoedanig mefi 
^ieh in dèzeq kan bedriegen, en hoe dat de geacciedi^ 
teerdfte Artfen daaromtrent bedrogen 0jn , itellig be* 
weert , dat nimmer een en hetzelöe voorwerp t^ee- 

gdei> door de ephte pokken wórdt aangetast, maar 
t èene der twee ongefteïdheden , nipt voor èene 2;qo^ 
Mnoemde gewijzigde edite.Kiiidcrpok) maar voor de 

SenpeiKlde varrcella ^ ^^hoxiAen moet wórSen, zoo tli 

<k)l^ iii alle gèyaUen, in welke na eene behoorlijke 
vaccipatie een pokaardige iiitflag ontftaat , deze ondet 
dé cathegoric van eyengenoémde valfche pokken moet 
legrejM^Ö worden; C*;federt kan men «ggen, is d« 

■< ^ ■ - ••vac" 

^oer den H^er Hofra^4 Mynav te Hanover met atniii«a* 
{^i\ge^ in tiet H6og4uk$cb veruald» 

(•) ^re^iy fur Medicinifche erfahrung van Dr. E. Horn» 
Jal^rgtng 1809, ueber die dJagtiostlek der faifche Blaccem 
li..,f. MT» waarvan een ujtyoerig: ulctrfkftl gevonden wordi 
in het lettet^hndig^ Magazijn van f^etenfchappen &c. 1S15 
|S\ in en lY», Omcirepcdit gevoelen van den Hr. H^jm^ 
«ijn naderhaud (ioor i^en voorn. Vctt^Iv van Willan, 
óinderrcheidenè tégeiiwerplngen. gemaakt; de plaats bier 
insusfchen niet ziJndeV'óin <XtzQ^ btiicendien door den druk 

lemeei) £eiv»nk(a.f ftakkaa» nader ie' amwiklielep, zv bet 

7- •• ' '' -ge** 



C r > ' 

_^. niet tlleen otitongevocht^n gebleven ^ n»at 

heeft in tegendeel eoodtntg wortel gevat , dtt alte^dd 
|ecivilifeerde Oouvemwaeftten dezelve in hunne be* 
fcherming genomen hebben en met allen grond zicU 
geregtigd achtten, om doelauitige en gepaste dwang^ 
midde^ia^ bij de hand te nemen « ten einde deze kunst** 
^m^fking meer en meer Slgemeen te doen worden. 

Tot fchande van het menschdom, moet men ecbtet 
erkennen 9 dat tdt .nog toe aan het zoo evengeoiclé 
billijk verlangen niet in den voKten zin is voldaan. In 
fllle landen bevindt zich nog altijd «^ eên aanzienh'jk 
getar ongipvaccineerden , hetwelk .allerbi}zonderst blijkt 
Uit de jaarHjkfche Sterftijsten, die, hoezeer in verge^ 
Ujking van vroegere jaren een zeer venninderd , echter 
voor den tegenwoordigen tijd een veel te groot getal 
flagtoffer* der ware Kinderziekte opleveren ; het blijft 
mitsdien alsnog eene dringende noodzakelijkheid, oiH 
het algemeen in dezen meer en meer intelichten ea 
de onfchatbare waarde 'dier onti^kking van meer na# 
bij te keren kennen; en dit wel vooral, wanneer het 
^als nog beftaand mistrouwen, door allarmérende ge^*^ 
ruchten ten nadeele der vaccine wordt aangewakkerd 
en nieuw^ voedfel verkrijgt, zoo als op fommige plaat- 
fen binnen dit rijk en bijzonder in de ftad alhier htt 
fcval geweest is, dat nanoelijk gedurende het ontdaan 
tfcr ware Kinderpokken bit ongevaccineerden, ook bij 
jdie y.yë^i^ n # »iiLtJijeciil wuteu , leene^tfftiPag- gigktfe k 
waargenomen 9 die met de echte pokken gelijk ftond, 
en hetwelk ten gevolge het bekende fama crescit tuti. 
idi? eenen zoo nadeeligep indruk maakte, dat ouders^ 
wier kinderen gevaccineerd waren, voor bet toeko. 
mende fidderdcn, terwijl die genen, welke misfchien 
fiiet óngunftig over de vaccine Jachten, thans huive^ 
rig waren (of misfchien nog zijn) om dit, als twij- 
feiaphtig of reeds geheel onvoldoend veroordeelde» 
beveiligend löiddfl te laten bewerkftelligen. Deze zoo 

genoeg aantemerken, dat, ctn welk ^ier twee denkbeelden 
ftien de voorkeur wUde geven, de üoefom toch altijd 
ten vpordeele der vaé'cine zat flrekke^ ; terwijl Ik voor* 
ioopigmpet aanmerken». dat Ingevolge hetgeen Ik ondervon- 
den heb /er misfchien meerder grond beftaot, althans in foort* 
gelijke geval 1 en als het.dppr mij bedoelde «^ om het gevoelen 
van den He^r Hjutf cc omhelzen, waarvan zoo cvea 
jneer, 

A4 



<f * > ' ' ^ ' . . 

gehtel onverwachte als in liare gevolgen jzoo alkrt 
jDadeeligfte gebeurtenis 9 is intusfbhen der aandacht 
óer Geneeskundigen niet ontglipt, ^pp als bijzondci 
gebleken is uit de zoo loffelijke pogingen door ót 
Stedelijke Kommisfie van Geneeskundig Toevoorzigti 
alhier, door den gpleerden GeneesTif er van peij< 
Bosch te Rotterdam en door nv^erdere anderen aaiai 
gewend, oiiw het Publiek ten aanzien der plaats, ge- 
had hebbende uitflagziekte bij ge^^accineerde voor;^ 
)vcrpen gerust te ftellen, en waaromtrent men mtti 
grond nn^g yporonderlielfen ^ d^t zij 'geflfiagd zulleu 

Intusfchen fchijnt het mij niet onvoegzaam en. miS'? 
fchien pligtmatig, om geene gelegenheid te laten voor* 
bjjgaan, om zoowel den ongewijden in de kuust, 
als fommige in hpn binhenfte nog twijfelachtige kunst •? 
oefenaars ten aanzien van het binnen deze ftad plaat^ 

fehad hebbende door daadzakpn, van het wezenlijke 
er 3jake eciiigzins nader te overtuigen j en ik kon mi| 
dus niet wederbqi^dcn,, «qm, onverminderd de reeds^ 
gegevene ophelderingen door ?oovele bekwame man- 
nen, een 9 in dezen ^zefer aanmerkelijk geval bekend 
te maken, waartoe ik, na nog eene algemeene bemer- 
king deze ftof betreffende cenigzins te hebben ont- 
wikkeld, ?al overgaan. 

Eene koortfige i|itflag -ziekte, bij een gevaccineerd, 
voorwerp, ontmoetende, welke hetzij uit hoofde yaiv 
den vorm v^n fcct c^^antliema,^ van» ëene. tegelijk 
heerfchénde epidemie van ware Kinderpokkei^ , of ui; 
andere redenen ceriig vermoeden pf eene meer gegroi;- 
de aanleiding geeft, om dezelve vpor de ware lündcr'» 
ziekte te houden , beboorcn allezins de volgende vra- 
gpq in crnftige overweging gfcnpmen tp worden ;. 
als : . * ^ 

1^ Wa3. dit voorwerp wezenlijk -gevaccineerd? 
waaronder bij eene nadere analyfe moet verftaan wo|:^ 
den, had de inenting bij hetzelve gevat? heeft deze 
eene ware of valfche Koepok voortgefaragt en zijn de 
perioden der koep.ok geregeld afgeloppen ? en ^ 

6^. Is de thaii3 plaatshebbende uitflag - xiekte voor 
de ware Kinderpokken aantezien? .; . j 

Wat nu de eer(le of de drie^ ligt een te fmel ten vragea 
betreft» zal ik, daar dezelve /door anderen reeds meer- 
malen ter fprake gebTagt zijn, alltrén aarmcrkcn, da{ 
luj -meer opmerking- verdienen^ din 'haiir' gcmteulijk 

/ Wüidc 



C 9^ } 

>50fdt*oegeT«*di te inecr-daar tij op Verre na lïïét tti 
alle gevallen met ev^ volle zekerheid kvmneo beflüt 
worden. 

«Wie bijvocw*. zal ons onfeilbare berigten leverea 
van bet vatr^ of van het beloop eener vaccine bi} 
.ccfi}gms in jaren gevorderde voorwerpen , op het 
ooijenblik belchouwd wordende 9 als door de ware 
Fdkken te zijn aangetast « die in hunnen rvroegften Ie» 
vensttjd * fdms jaren geleden 9 in andere plaatfen , j^ 
2elfs in andere landen 9 gevaccineerd zijn en van wel« 
fce dè in^Ëter, zoowel als^ouder&s afwezig of reedtf 
lang geftorven zijn; terwijl het bovendien niet. zelden 
^beurt, en hetiNfclk zelfs in de publieke Inftitutea 
]&ms het geval is 9 dat. kinderen 9 na het oogeiibiik der 
kunstbewerking 9 mmmer ;neer ten voorfchijn komen 
eü men dus buiten de mogelijkheid gefteld wordt» 
uiet aüeeuf het beloop dier vaccine nat^aan9 maar 
zelfs niet eei>s te weten 9 of deze inenting eenig ge* 
völg gdiad heeft 9 fchoon zoodanige voorwerpen of 
dexzelver ouders (in eenen zekeren zin met eenig 
ïegt) altijd ftaande zullen houden 9 dat 'er eene vac^ 
cbatie plaats gehad heefc Bebglve deze onzekerheid 
omtff^t het vatten der vaccine 9 komt in de tweede 
plaats eest nog veel gewigtigere in aanmerking 9 of 
namelijk de welgevatte Koepok eene ware of valfche 
geweest is? £n deze twijfel kan niet alleen ontdaan 
uit d& af weaif^^é -iiet g gy a cci ijeerJ e ji , maar ook bif- 
het dagelij ka^%'en van den2elven9 kan de toinfte on^ 
oplettendheid of, mindere ervaring aanleiding tot dwa* 
ling geven, terwijl 'er bovendien omftandigheden bij 
de vaecine plaats kunnen hebbeu, ( waarrchijnüjk van 
4e individuele gefteldbeid des ingeënten afhangende ) 
feaardioor h(et op verre na Jiièi zeer gemakkelijk valt» 
om zich voor de echtheid der Koepok ftellig te ver*' 
klaren; öt kan ten ipinfte verzekeren, dat ik, fchoon 
federt bet jaar 1800 de ygcGinatje uitoefenende ^ in het 
verloepen jaar op bet punt geftaali heb^ om door 
eene valfche Koepok bedrogen te worden en van wcU 
IjLCr beftaandc reJ(noculatip mij nader overtuigde; zoo als 
ik nog maar zeer kort geleden, in een twijfelachtig 
geval, genoodzaakt was, mij door de reïnocaktie van 
de echtheid der eerfte Koepok te verzekeren. (*) 

" • ■■••'—•-' Van 

(*^ Men gelief e zich te herinneren aaa bet voor eiea 

A 5 aaa. 



^^ Van 'ifeen -minder bd:in|^ is bet eindel^, om VM 
den . voikoineii geregelcbn .afioop der vaccine verze# 
kerd te zijn. Intusfcheu zoo zeer het , als boven 
vermeld, foiiis gebeurt , dat de ingeente na de kunst* 
bewerking niet meer ten voorfchijn kotQt, zooveel ta 
gewooulijker is bet • dat bet onderzoek der Koepok 
9ici| bepaalt tot liet opkomend bliasje en^ de vorming 
vnn de areolm^ zouiter dat wijders gadegeflagen i<fOir<ki 
Cof gelegenheid fis zulks te doen ) op ded verderen 
voortgang dier pok, die zoo dikwerf door het op^ eti 
afkrabben , door h^ (lukken wtilven of door andeté 
omftandigbeden in haar' geregelden afloop^ geftóbrd 
Virordt, ,cn waardoor het beveiligem} vennogen der«i 
zelve zeer onzeker^ gemaakt, wordt 4 zoo heriiv^ 
ner ik mij over 10 è js jaren bij eenen jongeling, weI-« 
kê men verzekerde eenige jaren te voren door een 
geaccrediteerd Medicus met het best gevolg gevaect^ 
neerd geweest te zijn, de buiten alle bedenking ftaan* 
'de echte Kinderpokken gezien te hebben ; het gevti was in 
^en eerften opfla^ duisteren fcheen onverklaarbaar ; docb 
mij met meerdere Kunstgenooten aldaar bevindende 9 
was het, ?oo mijn geheugen mij niet bedriegt, de^ 
Hooggeleerde Heer VRotiK, die de moeder des MJÖers* 
nogmaals ernftllg naar den ofloop der vaccinatie ondem 
vraagde, waarop dezelve, zelfs met eene zefeere iiiner^ 
lükè tevredenheid, antwoordde: b^t Mijn Hêtrt M 

terd ) ; alzoo waren deze Koepokken ïn'^^: uncn zweer- 
overgegaan , waardoor deze lijder dan uuk niet als gt> 
•jprcferveerd konde befchouwd worden, 
: Deze drie punten , die , uit een meer wetenflÉapl>|p« 
lijk oogpunt befchouwd^ vóór eene aanmerkelijke uit# 
breiding vatbaiir zouden zijn, en welke WaarichijfHijkoalr 
de meeste. aanleiding gegeven hebbeniot dediargedeld» 
verordeningen, van fomnrige Gouvernementen , ótii 09, 
uitoefening der vaccinatie aan niemarid tian*^ aian wet* 
tjglijk daartoe bevoegden toetelaten ; moeten éixs ^ zooi 
als men zegt, allernaauwkeurigst gewikt en geWogeiy 
worden, bevorens nièn in het geval als boven vérmeKI 
eenig in het minst gegi:ond befluit kan opmaken « 

• ■ ' ■• ea 

aantal jaren van. Wijlen O^ Pearsoit te Londen gedaan 
▼oordel , om nameliyk alle gevacciueerden na eenigen tija 
reïnoculereiu r .■ '. 



< w ) 

im din eerst, wanaeer men' in den volden- zm over» 
lüigd is, dat 'er geen twijfel hoegenawnd omtrent 
^ plaats gel^d bebbende vaccine beftaat; kan bec 
lond^rzoek i& aanmerking komen ^ of namelijk de uitflag^ 
^èktc bij den gevaccinecrden ah cenzchig maéc echH 
^nderpqkicn kan befch^uwd warden. 
- Daaromtreni; 9 - P.m herhalingen van de. door andereo 
rseds gemaakt» aanmerj^ingen^ alsmede êm eeneal te 
croote uitbreiding ^e vermijden , mi) alleen tot de 
batfté ' gebeurten^sfen bier tér (lede willende bepalen» 
Utoet i|c aanmerken 9 dat, hoefeer de algeipeene en foma 
(èmftige ongefte}dbeidvilie bij fommige der gevacci- 
beerden voorafging en het daarop onmiddellijk volgend 
ket de echte 'koepok zoo analogisch fcbijnend exan* 
;lbema in de allereerfte oQgenblikken allezins tot weife- 
lende gedacfaten aanleiding gaf; en dat het ook jonge* 
re Kunstpe&naren, die, federjt de vaccine is ingevoerd, 
Jsisfchien* nooit, in de gelegenheid geweest zijn eene 
epidemijs dier ziekte in bare volle woede bijte wonen 
en een ^ genpeg^aan^ aantal Rijders van dien aard te 
zien , zeef iRrei toetcgeven is , wanneer zij in dezen 
mistastteri, het echter eene onmogelijkheid fchijnt te 
zijn \ dat Geneeaheeren, die meermalen in het gevai 
geweest zijg , de echte Kinderpokken in alle hare nuances , 
'inaHefaareïjslëlijke en ioms walgelijke omftmidighedcti 
te zien CU te behandelen , de nlaats gehad hehböndeuiiüug- 

feiftki»^ ^> "^<fc <f »<g^ero g tf '^^ f in dea 

gevorderden, ftaat der ziekte, met de echte Kinderpok» 
^n hebben kunnen yerwisfelen* Zonder immers ia 
iet vcrfchil te ueden , -hetwelk volgens den Heer 
H^iMtin de ecrfte dagen tusfchen den vorm van den 
iiitllftg plaats heeft, en^ hetwelk ook niet altijde ven ge*- 
anakkelijk kan waargenomen worden , behoeft men 
iich flechts eene fchets van den karakteriferenden loop 
der echte pokken voor oogen te ftellen , om deze 
twee ziekten niet te verwisielen. Wie toch zal zich 
l>ijvoorb« niet herinneren aan de toenemende en met 
dé extremiteiten afwisfcleqde zwelling des aangezigts^ 
aan de etterkoorts , aan den eigens ardigen en foortelijken 
Xfi.uk der gevulde pokken, aan den loop bij jongere:ea 
rde kwijling bij oudere lijders, aan de kleurverande- 
ring en het openbarsten der met etter opgevulde 
pokken , zelfs In de goedaar<!Bgfte zoogenoerade varlr 
éla discrtta plaats bebberide $n aan zooveele meerde» 
ze verfcbijofiSl^ in deze ziekte voorkomende , van al 

het 



fcetwelke, althans zoo als alle berigten luiden, in d^ 
voormelde uitflag - ziekten der gevacciheerden niets 
lioefi:enaamd werd aangetroffen. Hoe hemelsbreed 
verfchillend-was ook het Jbdoop der tijdperken beide 
dezer ziektoi , daar de evengemelde uitflag - ziekt?^ 
met. den Sften tot den loden dag bijna geheel wa« 
tifgeloopen, terwijl in de echte pokken op die dagen 
gemeenlijk Iftt grootfte gevaar een' aanvang neemt ; eii 
moest het boven dit alles niet allerbijzonderstinhet oog 
loopen, dat onder alle die voorgewende poklijders, niet 
«en eenige iget zamcnvloeijende of ook kwaadaardige 
pokken werd overvallen, zoo als bij de ware pokken, 
bijzonder omtrent de zoogenoemde zamcnloopcnde ^ 
voor het grootfte gedeelte plaats heeft? 

(^Het Vervolg en Sht in het volgend N*.) . 



handel en zeevaart, landbouw," 
Huishoudkunde, bevolking en 

WAT DAAR. T0£ BETREKKING HEEFT. ' 

BEBOUWING VAN HEIJVELDEN. (♦) 

D,e Koning -faeèfl het reglement goed^elEeurd vaa d^. 
MaetfchsïppiJ van Landbtj'uw, JVlanufactuefe en W.eldae- 
digheijd, om de heijdeu der provincie van Antwerpen tQ 
beploegen en tot een vrugtbaer land te bfengeri. Zijn^ 
'Majcfteijc zegt met veel geiroegeD.dat reglement gelezen 
jtejiebben, en z^Jne' goedkeuring te geven aéu eené on. 
dernemlng, die grooie voordeelen moet te wege brengen 
voor dcG Landbouw in het algemeeq, en voor de wer^ 
^ende klasfe des volks iu het bezonder. *— — Wij zullea . 
'de lezers bier eenige üijttrekken vaio dit reglement mede^ 
dcelen, zynde van den yqlgenden ipboud; 

i^aetfchapfij tot het ontginnen en bebouwen van HeljveUeff 

in de Provincie Antwerpen» 

Oe grondleggers van deze Maetrchii{>pij zijn de Heereq 

(*) Wij nemen dit iluk uh een der Zuid-Hollaodfcb^ Niemnspapierei^' 
voorde lijk over, vertrouwende, dat hét Oök voor onze Noordelijke^ 
provii^cien , waar de aandacht op bet vormen vtn koloniën tbans zoq. 
zeer xeveatisd is, vaa btltQS mag. gerekend wordem Rtd^ - " " ' 



C 13 > 

'jjOf BaPTUTÊ, CHARtes BtiTHBAUMC DBLt^FAlLLEi düê 

Adjóint - Mairé der ftad Ancwerpeo, en Chmsostomus Jo^ 
SEPH Lefèbvre; opftellend eijgenaar van het Journal voq^ 
4en Akkerbouw^ Landbuij$houdkunxie en de Manufaccu- 
reu van het Koniogrijk der Nederlanden» Lid Carrespoo* 
dènt >^ir de Koninglijke Maecfchappij van Landbouw ea 
Plantkunde te Geiit« 

Hec reglement hetwelk ten grondfl:^ dienen moet voor 
tieze .Maetfcbappijy bevat tWee^ndertig arrifcelen, waer« 
van wij de voprnaemfte bepaeltngen zultea opgeven ^ zie 
bier eenige u^ttrekfelen vao de inleijding: 
. „De bekngrjjkfte, de nutifgfte eih. te gelijkertijd de 
aengenaemlle loopbaen welke voor den mensch.opendaet^ 
is om zich overtegeven aen de bedudering vanden voort* 
gang in de wetenfchappen dit tot den Landbouw betrek* 
klng hebben. Welk een ilreelend genoegen belooft deze 
wetenfcbap niet In deszelfs doei? Zij opent den weg toe- 
a{ie foorten^ van nijverheid; doet de openbaere welvaert 
bioeijen, en doet alles onafhangiyk zijn van alle de zagtc 
gevoelen waer van zij de bron is, v#or het natueriijk en- 
zedenlijk-bedaen van aüen die zich aen dezelve toewij* 
den.'' 

,9 Wij konnen niet anders als waeren rykdom befchoa* 
wen, als den arbeijd» en de meest voortbrengende is die- 
dewelke zich met den Landbouw bezig houd, in een gCr 
west, hetwelk iü den grond. den Landbouw tot deszelfs 
Ijedaon heefl; dezelve gee^ aen vijfmael meer armen werk 
als de fabrijken te faemen; dezelve is in het bezit van de. 
!toodzq^k.eUjk« beboeAen te fcheppeti vc^or h«t leven yau 
menfcfeeo €tfi}»^^!^^^:4»tt9nr^e»-^ eerfte groodiloffeif 
voor alle de fabrijken.'* 

De opftellers doen vervolgens eeue uijtnoodiging tegen 
de huijszictende ledightJijd, en-haeien bij die:gcicgeiiheijd 
Cüi fphoon vers uijt eenen brief van Voltaire over den. 
Landbouw aen, en.gapn vervolgens voort: 
. „ Zonder iets vooruijt te willen loopen op een meer: 
vicgebre^fd plan, hetwelk aen Zijne MajeHek voorgedrae. 
gen U9 en welkers te werk^elling mooglijk t'eeniger tijd- 
BUttig zal bevonden worden, heH>en' wij gedagt' iti dezen 
oogenblik» dat aHe beflieren wedijveren in^ verHchting ^Jt/ 
Werkzaemheid voor het gemeen Gtluk;^ in dit oogenblik, 
waerin zich in verfcheijde provinciën vaderlandfche Maet«. 
fchappij^ ilprmen tot voorfpoed van de;n Koophandel ea 
^e Manufacturen, hebben wij gedagt, zeggen wij, dat de 
yastdeiiing van nu af aen, van e«ne Maatfchfippij tot be- 
bouwing van 3 of 400 hectaren van die zelve onbebouwd 
üggende landen, zoude konnen ftrekken tot het bijzon. 
der en te. gelijk tot het algemeen belang, en de mooglijk- 
be|jd aentoonen, om deze wildernisfeh vrugtbaer te mae- 
keoy ea ce doen dieaeii tot eeue to«viugtpla£Cs voor de 

be- 



i 14 ^ 

itiioeftlge^mier ^vreHczaeme klttfe tM tiet fxiiÊftkk; iH( 
^aer dezelve etn fchuijiplaets 6a befcliermmg zouden 
Vinden." ' 

Om het bedien dezer MaetfchappiJ te vest}«;en' op vsPftff 
grondfla^en, hebben de opregtefs gefchikte gtontJeiJgen- 
Sommen voor deze onderneming aengekogi, 1icfiw6ikréed# 
eene ruijme zelrerheijd geeft voor het grootfie 4^ei v«tl 
ftet kapftael dér Maecfchapplj* - ^ 

De oogmei^en der grondieggepj bepaelen zich niet toé 
Bef bebouwen van 3 of 400 hectaren; zij sairen tngt^ 
dé bebouwing Over diergeiijke gronden uijttebrei^de"»^ 
t»n eijnde, indien iufk mooglijk is «hnn eerlle doeï'té 
bereykcn,/. 

Oogmerk Mr Maetfchapfiji 

„ Het oogmerk dfezer onderneming ü, i*. oin het voof* 
deel der deelnetaers en te gelijkerci>d dat van het alge* 
meen te bewerken, door grootè velden onder den land^ 
bouw te brengen, die tegenwoordig nieis ^oortbrengeilf 
en ilcchcs wagtea op menfchen die gewapend zijn mei 
geduid, werkzaembeijd, bekwaemheijd én weldaedigbeijdt 
en doordrongen van liefde voor het algemeen welzijn^* 
om eerlang eene volkomene gedaentevérwisfeling optele* 
veren en een lachend en ynig£baer landprodaict vtn alleri 
le^en aerd te vertoonen.'* - ; 

„ a*. Om aen de arme, tiwer 'ijverige Itltsfe nietiwe 
irtiddclen tot werkzaemheijd, en verdiende bulp te ver* 
fchaffen.'* 

„ S*'. Om een nieuw Ucfct.ov^rd^» Landbouw te veN 
fpreijden door eene tot nog eoe onbekende wijze van be^ 
bouwen te doen kqnnen, waervan de ondervinding de ztf« 
kerfte ai jtkomften belooft/' " 

- „ 4'. Om minnen tot de arbeljdzaem&eijd opteleijdetf 
en landbouwers te vormen^, door eene eenvoudige ibeorie, 
en door eene voortducrende ondervinding ia de beoefe* 

iring." 
„ 5*. Om den rijkdom van onzen grond te vermeerde^ 

ren." 

i „ ö». Ef jndelijk om een ftelfel vastteftellef , te gclijtr 
v«n landbouw, manufacturen en koophandel/* 

„ Om tot dit groot oogmerk té geraeken bebbén Së 
ondergét^ekende, eerfte grondleggers van deSé Maet-; 
Hrhappij, befloten een Genootfchap> vi& la^lM^ng (eo' 
cft>mmun dite) opterigten/* ' 

Wij zollen niet onderiifemett een igfti'volf etid uijitrek- 
fdl van het reglement te- geven, want wij zouden alle de 
artikelen moeten overfchrijvea, wij zuilen alleeo zeggent 
dat het geheel van deszelfs fchikkingen met wijsheijd ea' 
dinjdeüjkheljd is ontworpen, en dat, indien dit fchooi' 
plan ten uiicvoex word gelegd, het cea der meest ver* 

* eereiiii 



I 4. 



f #re»4é gtAeAsteeisMieii tü zVjn der reg^ng wn W^leu L 

,, De fom rao itt^er?. &cti« is honderd Nederlandfcbe 

guldens» en.de Inceekening kan gefchieden bij de yo1«^ 

gende Heeren Nourisfen: te Amwèrpen* Gleizes; te 

Brttffel» Bastin; te Gene, Fagon; te Bergen in Hene* 

fouw» Tommc&et; te Napsen, B'utdbns; te Maestricbt, 

Batta; te Luyk» Parmbntur; te Lozefflbourg, HuBtR^' 

n; re Doornik, Hen&t Hagues$ te Brugge,^ van Caille/* 

BeMven het welberekend vooroijtzigt op eenen goe^* 

den intrese op het intjeleggen kapitatel, opent éeze onder- _ 

n$inin£ nog andere voordeelen voor de deelnemers* Ie« '^ 

der derzeive bekomt bij de inichrijvlng de geheeie ver- 

zaemeling van bet Journal iTAgriculture 'tTéconómie rurale 

et Jes fHarmfactureit van hetwelk reeds %6 numeros het 

licht zien , als ook ,alle de voigende numeros gratis , en 

onder seVere bepaelingen, hebben de jurtiehouders het 

recht, om eenen }ongeli!ig tot den veidarbeijd gefchikt» 

te benoemen, die dadei0k tot den' landbouw . en land* 

h'uijshouidkunde als kweekeiing word aengenomen » en ver* 

votgens bif een goed en werkzaem gedrag en naer de noö* 

dige kundigheden te hebben verkregen, in de gelegen* 

faeijd word gefteld, om zich I» zi>«en Hand te pi^etfen; 

ZDÖ dat deze' onderneming voor de deelnemers te gelijk 

en voordeelig en eeoen middel is, om den grond te leg* 

l^en tot eenen welgevestlgdén (land in do Maetfchappij » 

voorden e^nen of den' anderen jongeling dien zy hunne 

Weidaedicheijd weérdig keuren. 



Ö tJ i) H B D E N. 

'Gekken. 

Met de Gekken handelden de Geldorfche Heden won« 
derlQk in. den ouden tijd. In 143a werd te Arnhem» 
volgens Stads rekening , Loelbn den Wtinhoeve gegeven^ 
dat hl den reependen Geck^ die hier op derftraten g^ck ende 
voel onbefieurs dre^y tot Nymegen brochjt^ dat Loclb dade^ 
mar die van Nymegert fonden den Geck hier weder, xiu bl» 
Ên toen werd eenen Sehipman gegeten , geheiten Gijsken^ dte^ 
den felven Geck 9 doe hij weder van Nymegen quam in Hollant^ 
vutrde. xx« bU •— De Wijnkoopersjtnechts werden in die 
Eeuw gemeenlijk Hoeven genoemd. — - Vslh Boeven , in 
een' kwaden zin genoimen , maakte men Överhoeven* He* 
wicK VAN Salsborch fchreef in 1522 een brief aan Her* 
tog Karel, welke thans ter Cbarrerkamere in. lade N« 
berust» en :dat üe welde liever ovérheret^ dan overboeft 
wezen daar in» 

G. V. H, WEfiK- 



\ 






ByiTSN MAAR'LKll« 



fEARO- j 
1818 < ME- j 
Jnnp ( TER. ' 

f29' 9 



THER- 

MOME- 

TER» 



wind- 
streek; 



^f 



LUCHT4* 
CCStELD* 
HEID. 



r»« 



34 



<30. 




bewolkt"; *söiöfgens 
ceii 'regenbui* 



f30, I 



62 t w. • I omtrent betrokken; i^oohöid 
4/' I 'W. z,My. twimfcig; verder iuurde wiiMl. 



f So. o| 

s6 <30. li 

'sor i| 




bewolkt *tf morgens banle wind* 



C3C* I 67 
27 <3o. oi rli 

'sr> O 69 



omtrjpnt belden 




bewolkt; vbormiddagsbarde wind/ 



W» n» W» 
W. U N. 

W> N« W« 



wolken; windrig 



w. 
W» It* w« 



bewerkt. 



B E K É I^ DMA k ï l!j 6 E N. 

*»%* DOOR I^lllTR^ClVlUr%^iIl^^£lRJ-S^23r9JilUltff 

* WORDT EXTRA GOEDKOOP, aan Liefheb-t 
htxs ó^ï Mineralogie aangeboden » hec 'uicmuntend Werk 
van den .beracmden Linnakus, Natuui^kundif« BefètiriJ* 
ving der Ferfteenin^en ^ Delffioffen^ Steenen^ Mijnftofen eni 
Metalen &c» Die bijzonder Werk-, in vijf zware Boek* 
deelen, met 48 fraaije naar de Natuur gekleurde Platen» 
kpmpleec, worde aan Eerstkomendenf k contant, voor 
ƒ18 : iq: - in plaats van^^f 4<^ ; - : - afgeleverd teAmfter* 
dam bij L. van Es, in de Kalverdraat, ' , . .. 

K S0* Het bij uitnemen.heid Xcboone. Werk van den- 
Vermaarden Lini>ïaeüs, zijne geheele Natuurlijke Historie^ 
37 zware Boekdeeleo met Register en i,^6 uicmuntendr 
fchoone naar de Natuur gekleurde Platen , geheel kom- 
pleet. Van dit belangrijk en ovevheerlyk Werk is éin 
Exemplaar f in 37 nette halve Engelfche Banden voor k 
contant ƒ 136 : - : • in plaats van f d^o : - : • te beko. 
men; welk gekleurd Exemplaar bijkans nooit voorkomt 
of gezien is. 



MHH 



NB. Bij dit N\ wordt uitgegeven het Register^ Titel 0n%^' 
van het Eerfte Deel des Jaars i8l8« 

T& Haarlem bij dx Wso. A» Loosjia Pz, 



ALGKMfENE 



K O N S T- 

EN 

LÊTTER-BODÊj 

VOOR HET }AAB. itit. 



N». ja. Vrijdag den lOdcn Sulij. 



BÜRIGTEN. 

. VJENT Jen öl^flón yunij. Gisteren heeft de Maatfchap. 
pij v»n Landbouw en Plantkunde 9 ter gelegenheid van 
.4e Zomer- Tentoonftelling der Planten, eene openbare 
Vergadering gehouden. \^ den bekenden Engelfchen 

Landbouvfkundigie Iöhk Sinct.a.til werd 'er eett be- 

IsDgrfjktf Brief ^aoTgelezen^ waarin düe aantienüfke 
prijken worden uitgeloofd, voor Vefhandelingeó 
over den Vlaamfchen Landbouw. Heden ^af cfe M^t- 
Ifchappij éenen grooten maailtiid^ waaraan zich de eerfte 
'Overheidsperfoneh vaa de f^rovincie en deze ftad g;eza- 
jnenlijk met eene menigte eenvoudige Landbouwers 
vergastten. In het midden van de tafel was eeo grook 
de raik€r bloemen ter eere van de Haarlemfche Maat- 
icfaappi) geplaatst. Onder verfchülecde toasten» wer- 
den die , aan Z. M. en het Koninklijke Huis gewijd» 
'met geestdrift gedronken; •' - 

*s GRAVÉNfiACfE. Bij I^oninklïjk befluit ajn totf 
Lederï' der Provinciale Commisüe van Geneeskundig 
Onderzoek en Toevoprzigt te Haarlem, in plaats van 
êen Hr. Dr. A. BERHiVNci, naar buitenslands vertrok- 
ken, en van Wijlen den Hr. D. H. van G£EK; be- 
notind de Heereu J P. be Wilde Med. Dr^ en 
M. N. Beets Apotheker aldair. 

H, De E t^ & ' HAiiil- 







( 18 ) 

# 

Haarlem* Aan onderilaanden Brief verleeoeo wi} 
gaarne eene plaats , vertrouwende zoowel den geleer- 
den Schrijver van denzelvenv als het publiek daarine* 
de geen' ondiqnst te doen. 

Myn Heer! 

Eerlang ftet ik my voor eenen aaoYaBg ce mtken yas 
oe uitgave van een Werk, welks onderwerp mU vaQ,al« 
ge(nêeQ belang vobrkomc, en hetwelk, om nut ce kunnen 
fiKbten t niet aUeen aan de beoordeeling van mijn Vader* 
land, maar ook van andere deel en van Europa behoort 
ce worden onderworpen, en derhalve in eene caal moet 
zijn , die overat verilaan worde. Ongaarne ga 'ik onze 
zoo fchoone, rijke en krachtige moedertaal voorby, ona 
eene andere te gebruiken, dewelke mij echter door de 
.bedoeUng van mijn werk en den coeitand van Europa 
wordt vobrgefcfareven., Gi} zoudt mj[f verpligten, MQa 
Heer! deze mijne letteren eene pjaats ia uw geacht Week- 
blad te willen inruimen, ten einde ik alzob jle gelegen* 
held hebbe, mijnen Landgenooten vooraf die opheldering 
te geven, Alt ik mij als Nederlander verpllgt rekene» ea 
die wel aan ieder lezer bif rijper nadenken zoude opvi^ 
len,. doch in bet eerde oogenbllk welllgc konde wordea 
over het hoofd gezien* 

GeiVrhiedkuodig de regterlijke Infleilingen der voornaana<K 

fte rijken nategaan, dezelve In haren eerilen oocfproiiK 

optei|>oreQ, en de verfcbillend^ wUzigingen daarvan ce 

ontwikkelen, ten einde da,aruit zoowel haren echten «Ifi 

jQ een helder daglicht te plaatfen, als nuttige gevolgea 

voor lii^. wetenfchap der wetgeving afteleiden-, 7s m0ne 

bedoeling. Hoe onderfcheiden zich thans die inftellingeii 

in £uropa voordoen, heb ik mQ overtuigd , dat alle eenen 

gezamenrQkèntOorfprong hebben in de zeden, wetten en 

fndellingen der oud Dulcfthe Volken, die het Roomfche 

Rijk hebben vermeesterd; en dat de opvolging der Duit* 

-^dtie wetten, bet leenfteifel op gelijken voet over geheel 

Europa. ^rfaarult voortgevloeid, en de wUzigingen, die>het 

^vjr|9eg$ire_^ei|vormlge regc la de onderfcheidene rijken 

zoo zeer hebben doen verfchillen, zich gefchiedkundlg 

laten verklaren. Mijn oogmerk is geene gefchiedenis van 

Jhet x^^ ^Asstpna Juris^ te geven , maar een geheel van 

h^t tnaatfcbappeiyk (lelfei van den voonijd te fchetfen 

en uit hetgeen tot de inrigcing der maatfchappy Is gedaan, 

^dae fs nit het wetenfchappelijk deel der gefchiedenis, af* 

'treielden, wat cot eene goede inrigting d'erzelve te doen 

2Q9 dat* is de wecenfchap der wetgeving. 

...Ik beb/.mijn werk in drie afdeelingen gefplitst. 'Itf het 

oudheidkundige deel, dat binnen weinige weken het licht 

zal zien> heb Ik na een algemeen overzigt des geheelen 

werkS| 



i 



Wirki^il<$ (taatkiwdige en re^ri^ke Indielltuteii der oUdè 

Duufchers doea kennen van d^ vroegfte^cijdenaf, toe du 
4ezelve opkouden één algemeen llelfel uiccemakeD* I« 
hét nieuwere déél heb ik de InftélÜngen , beiialve derNe«- 
derlanden, ook van Engeland , Frankrijk , zoo in deaself» 
ouden ais hedendaagfchen vorm»enOuitschland eer coecfo 
gebragt » derzelver juiste en oorfpronkelijke flrekklBg op« 
gefpoofê i ,en de aanleiding der verfohiilen iin de gerehie« 
denk getracht aantewlj^en. Eindelijk in de derdte afdee- 
iing heb ik de gevolgen voor de wet^nfcbap der wctge* 
ving te zamen geüela , die uit de ondervinding van iilie 
die Volken bonden worden opgemaaku 

Ik gevoel, diè ontoéreikendb^d nHjiTer krdebteii toe der* 

gelijk cene onderneming, dewelke evenwel overwatrdlg 

u de algemeene tiindtcht te vestigen, en ik heb gemeend 

op m^ te mogen^ nemen i het ijs als het ware te 

breken, Müür de proeve is Voor |;èbcLei Enrop;» belane* 

tijk; zij behoort overal te kunnen worden beoordeeld» 

iran^vuld, verbeterd; ik moest m|} dus van die taai 1>e» 

dieoen , die thans de algenieene taal van Europa is. - Ik 

*1rii m\fne gevoelens niet miskend hebben. ' Zonder m^nei* 

Éibédertstal te kort te doen, of haar minder achting toe* 

«èdf'agen, dan hai^ waarde verdient, moest ik eene an« 

Medegebruiken: zonder de verwaandheid te hebben» ém 

-ik geheel Europa 2oude bezig houden, moest ik nïQ 

evenwel naar hen infchlkken» dit my iv mijne dwalingen 

i^ouden kunnen te regt wijzen. 

Voorheen was de LatiJnCche tAtil ée «l^eineftii« twol d«c - 

geieerdlieid: welk verttes itetennU doót het mtüéér ge« 

^ruik derzelve geleden hebbe, zal Ik mij niet vermeten 

^ftefchrlderen,na de voldingèAde vérhandeling van mijnen 

ze^r verdfenftelgken en door mij nimmer genoeg te ver* 

^eren Leermeester, den Heer Cras, die eerlang in Jiet 

^eerde deel der Latijnfche Gedenkfchrifcen van het Kov 

Tfïn^lijk ln>flituut algemeen bekend zal worden* Weillgt 

daagt eenmaal in het meer beoefenen der Latijhfèhe xmA 

voor de geleerde wereld een heldere morgen op; thint 

zoude het gebruik derzelve, voor m^n oogmerk » 09 

overal en algemeen te kunnen worden gelezen en ver« 

ilaan, ongefchikt zijn. Ook durve ik-my niet raogfcfaik» 

ken onder die^nzer^geleerdt en kuHdige landgenooeen» 

dewelke met eenige vreemden, die met hen wedUvereOy 

het alleen pasfen zoude tot het wederinvoeren der Lt^ 

(ijnfehe taal werkzaahi te zijn* 

Op uwe wetwiliendheid rekenende, heb ik de eer m 
'teeds. vóóraf mijne erkentelijkheid te betuigen en levemi 
te verzekeren, dat ik IVeeds ben, 

Amfterdamdém ^ Uw Dienst v; Dienaar^ 

16 ' Junii i8iS« T. D. Meijeiil, 

>« EENJi 



< ao > 




BENIGE AANMERKINGEN 

' OMTRENT DE * •' • 

. . « • • ' . • *. 

INENTING DER KOEPOKKEN, 

. ï> O O R , , . 

. . , t)., H E I L B R O N. Cr. 

: . ' MedL.Dajctor te. Amfterdam. 

(^Kervelg 'en SlQt yan Blads* ia.) 

. Iimisfchen hadden toch , ODVcrrtinderd alle 'deze 
.ovenuigpnde dfangrédenen , onbegrijpelijk^ mistastia- 
gen plaats,' ^99' ajs blijkt, uir jdé ODderfcheiden . koveii^ 
.yermeldiei, toen. ter tijd bekend g/^inaakte, berigtene» 
vj^ike ik rooejt e^j^enaeo uok ecnige malen bijgewoond 
te.hebben ; 200 sagikeenen aankomenden jongeling Cdie 
irezegd werd^.nft gevaccineerd geweest te zijn , door 
de ware Kinderpokken te zijn aangetast, zoo als meh 
'ook- bct= woóïd Kindtrztektc op de Kuisdear had a^n- 
jeplakt J dm zevendep dag zijner kiekte , eji vorid inlj 
7opdanig overtuigd;^ drit hier geene echte Kindeipók- 
\K,t plaats hadden V dat in weerwil de twee Kuii^t* 
pcfeparep, een jong Geneesheer en een van zecr.rijp^ 
laren deze ziekte vioor ware pokken hadden verklaard^ 
ik bet tjtgciid^jel Aeiüg beweerde ; hetgeen echter 
soo •euvel, werd. opgenomen» dat ik eentge dagen daar- 
Jttft no^naals verlange^e , dien lijder te, zieti ,, mij 
%ulks door desaelte. moeder^ niet Veel minder dan gè* 
-^dgerd werd^;nf{v grond NB., dat zij (de moeder) 
^1 wist, wtit IJincierpokktn wai;en en haaf zoon Axft 
^ifël degelijk ^^elUd. heeft.. Ik .verzpcht iotuSfchen eeii* 
ji'Qoe.rya^Énen ai$:^ja^rdén arts, 'oin dezen lijder te ,zie.n^f 
üiè d^aii óok," volgens mij berigt is, <ïeze «ziektever' 
^laaKie9\geene wqrefvKindierpokken. te ^jn. 
« £a: ^Oiianig. zijEi bok nog eenigo lijders door im] 
gezien , bij alle welke gee» de minfle groné 
beftond , ojn den uitflag, voor ware pokken te begroc • 

- \ 



- - • • . . . • . • > 

ten ; één cenig gtv^l mgmomtri» daar de wezenlijke 
tCihte Kinderziekte plaa* had , bij een kind , van het 
Tvjslk de ouders wel verklaarden, dat het gevaccineerd 
Wiis , doch zoo weinig zich daarvan wisten te hcrinnc^ 
rei) , hoezeer die vaccinatie löaar k^orte faren te vo 
Ten gefchied Was, dat daaromtrent geene ophelderingen 
^aren te. krijgen, en dus op die zoogenaamde inenting 
hoegenaamd geen ftaat was te maken. 
. " Zöö zeer het nu op grond van het voorgaande ligt 
1t^as.9 optemaken , dat 'er geen identiteit omtrent de 
twee meermaals gemetde ziekten plaats had, zoo bleef 
deze uitflagziekte , van welke de analogie Ynet de 
echte Kinderpokken toch niet konde gelpochend wor^ 
den * een zeer opmeikzaam verfchijnfcl , bij het\vclk het 
ook vm geen gering belang was, de- twee voornoem- 
de eenigzins ftrijdende gevpelens vau de Heeren 
WiLLAN en Heim te toetfen; ik wenschte dan ook 
zeer eene gelegenheid te vinden, om deze uitflag- 
ziekte bij eenen gevaccineerden van den cerften be- 
ginne af in haar geheel beloop te kunnen bijwonen; 
fcn, om onbewimpeld te fpreken, koesterde ik het (in ze- 
keren zin misfchien ongeoorloofd ) verlangen , dat zulks 
l&ij een van mij zelven gevaccineerd voorwerp, mogt 

«ebcuren. Het volfefid geval , mij tot dit opftel 
oofdzakelijk aangelpoord hebbende, voldeed intus- 
fchen zoodanig aan mij»- oqgmcxk^ dat liet mij meer 
inlichting gaf , dan ik van hetzelve a priori konde 
verwachten. - . 

Bij eene jonge jufvrouw circa 14 jaren 'oud ge- 
vraagd, bevond ik dezelve algemeen ongeileld; zeer 
emftige koortfige. bewegingen, benaSuwdheden , misi 
fclijkheid, opgezetheid en roodheid van het aange- 
zigt ctt zeer gevoelige lendenpijnen waren de hoofd- 
verichiinfelen, die gedurende eenige dagen meer en 
meer toenamen; hetwelk mij dan deed vermoeden » 
fqhoon de ouders dit alles als een 'gevolg yun eene 
allefgeweldigftc gemoedsaandoening befcbóuwden \ 
4at deze lijderes met eene aanhoudende koortflge ziekte 
bedreigd werd, zonder échter in het minst aan eene 
uitflag - ziekte te denken. 
Intusfchen den vierden dag, nadat ik dezelve had 

fezienvbaar vroegtijdig willende vifiteren, riep de va» 
ér mij reeds , bij het inkomen in het huis, met gewron* 
gen handen toe:* mijn kind heeft de fokkeh ; r[^x,tgdiï\\i 

B 3 her* 



^innercnde» dat ik i$ jaren geleden deze xtjrte dochter 
benevens zf jn zoomje had gevaccineerd , en dat de - 
vaccinatie bij het meisje toen den eerden keer niet ge • 
vat hebbende, ik dezelve had herhaald met zoodanig - 
jeoed gevolg , dat ik ftof van haar genotnen had , om 
bij anderen gebruik daarvan te maken Rfij. vervolgen» 
naar de lijderes begevende» kan ik verzekeren, zeer 
verbaasd geweest te zijn : want hoezeer ik xeèds meer^ 
dere foortgelijke gevallen (fchoon alleen 'in den ge- 
vorderden ftnat der ziekte) had gezien, ep ook dooj 
de ^aanmerkingen van voorname Geneeskundigen was 
voorgelicht, zoo kwam het mij in dit oogenbljk zop 
moeijelijk voor , om^trent deze eruptie eenige afwi jkfnè 
van die der ware pokken te kunnen vinden, die bui- 
tepdien, zoo als bekendis, niet altijd op denzelYden voet 
géfchiedt, dat, zoo ik mij (leiiig had moéten verkfa* 
ren, ik voor het beftaan van de echte Kinckrpok ken zoif 
geftemd * hebben ; inmiddels trachtte ik de ouders ge- 
rust te flellen, hoezeer ik het voor mij zei ven niet 
was en het bleek mij ook, dat noch de ouders noch 
de ómilaudèrs, waaronder, zoo ik mij niet bedriege, 
een femi - kunstoefenaar behoorde, voldoende over- 
tuigd waren, naardien ik veel moeite had, hen te 
wederhouden, om volgens de .wet hét aanwezen der 
Kinderziekte op de ftra^tdeur aantekondigen. Bij eene 
ledere viiitatie en wel bij de derde des anderendaags^ 
begon de zaak zich echter eenigzfns opteheideren » 
ten minfte ondervond ik met genoegen , dat de uit* 
botting der pokjes, behalye het aangezigt, zich eens- 
klaps over het geheel e ligchaara tot de voetzolen toe 
had verfpreid, en dat zelfs de inwendige declcn van 
den mond, tiet verhemelte , bet keelgat enz. met 
puistjes bezet waren , en dit laatfte wel zoo , dat de 
fijderes met moeite konde fpreken of flikken ; dit vef 
fchynfei door den Heer Heim» C^^^^n ik toen, tus« 
firhen belde gezegd , nogmaals erndig confuleerde) als 
karakteriferend van de varicella befchouwd en bij de 
ware Kinderpokkcn op verre na niet in dien graad aan-' 
getroffen wordende , . deed een gunftiger vooruitzigt 
ontdaan ; zoo als ook zich deze ziekte zqódapig ontwik» 
kelde, dat drie of vier dagen later, geen twijfel meer 
overbleef) om dezen uitilag als geheel verfchillend 
van de echte pokken aautezien; de koortfige bewe* 
£ingen hielden nog eenige dagen aan } de ^^uisteu zet* 

* len 



t 



C ?3 > 

teo: zif:b men vüt en kregen dcuket^; doch behalve dat 
gedurende deze uitzetting dier puisten, dagelijks nieü* 
we daarbij voor den djig kwamen ^ en de Kjderes alt 
inet puisten bezaaid was, zonder dat •er echter e^^nige 
zamenlooping derzelve plaats had, il)iste men inet den 
2|;esden ,of zevenden dag alle voorzegde, de » echte 
pokken zoo kenfchetfcnde , vei fchijnfelen in dit tijd- 

Eerk; geene toenemende zwelling, geen bewijs van 
óorts, van beginnende ettering der meestal met een 
dun vocht gevulde puisten , met één woord , de 
algemeene ongefteldheid zoowel als de uitfl^g ver- 
dwenen zoo ongevoelig , dat , behalve de hier eri 
daar ftaande opgezette of opgedroogde , en. ten dee 
Ie afgevallen puisten en eenige vlakken , die zich 
naderhand echter duidelijker vertoonden, men om de 
gebeele ziekte,, die zich in den aanvang zoo duister 
vertoonde,' niet meer zou gedacht hebben. 

Het fpreekt van zelve, dat ik door dit geval nader 
overtuigd werd van het ongegronde gerucht omtrent de 
|Ciuderziekte bij gevaccineerdeu, zoo als bet ook aan- 
toonde, hoe ligtelijk men, bij de minfte overhaasting « 
in dezen tot eene dwaling kaa komen ; terwijl bet nog 
mij bovendien ook eenige aanleiding gaf, om omtrent 
den aard van dien uitflag , het voorz. .gevoelen van den 
Heer Heim te naderen. -* Immers heeft de onder- 
yitiding geleerd, dat bij de' wate » Kinder pokken dé 
voora^aande on^eAetö^^^ otts aa« tact ware de min* 
dere ofmeerdere (ierkre aanwijst van den vijand, dien 
•wij in het vervolg te beftrijden hebben; zoodat, hoc 
beviger de koorts en de andere ziekelijke verfchijnfe* 
len vóór de uitbotting zijn hoe fleehterp en kwaad- 
iardigerè pokken men te wachten heeft; daarentegen 
dat Uj goedaardige pokken deze voorloopige toeval* 
lên gemeenlijk zeer gering zijn C uitgenomen mislchien 
de uuiptrekkingen , die bij jonge kinderen Jomtijds 
in een* ergen graad voorafgaan, en op welke evenwel 
zeer goedaardige pokken en zelfs zoogenocm(^e dis* 
crétac volgen); dien ten gevolge zou het zeer moeije. 
lijk wjn te verklaren, bijaldien wij dezen uitflag, vol* 

f' ' ens den Heer Willan, als tot de ware Kinderpokken 
lehooiende wilden befchóuwen , die thans op eene bij« 
ponder voordeelige wijze gemodificeerd is, waarom 
'deze zoo aanmerkelijke wijziging zich m'et over het 
j^eheele beloop der ziekte uitftrekte, en dat*'e^ inte« 

4 gen. 



C *4 ) 

• ( 

gpndeel een zoo hemelsbreed verfcKil tujrftKeii* het . 
cerfte en de volgende tijdperken wordt waargenorfien J 
hetgeen echter , met bij deze pokfoorten gecne zcioda'» 
nige wijziging te vooronderftellen , maar dezelve als 
eene op zich zelve ftaande foort te befchouwen, die 
mivsfchien uit deszelfs aai:d, fchoon .bij den eerftert^ 
indruk eene buitengewone reactie veroorzakenae , iri 
de gevolgen echter eene min hevige ziekte voortbrengt^ 
veel minder onoplosbaar fcbijnt. Trouwens konde in 
dit geval de voorafgegane hevige gemoedsaandoening' 
een aanmerkelijk depl hebben a^n die, met het gevolg 
zoo onge^venredigde , érnftige., vooyloopende ongefteld- 
heid ; doch bét een en ander zal zich dadelijk nader 
ontwikkelen 9 door het nu medetedeelen vervolg dezer 
Tïraarneming. 

Den pden dag der ziekte $ verlangde de^p lijderes 
met geweld van flaapplaats te veranderen, en geenë 
redenen béftaande dit te weigeren 9 werd zij dezen 
nacht verplaatst bij eene,. in hetzelfde huis wdner^-' 
de bejaarde jufvrouw, welke de kennelijkfte blijken 
draagt van de ware K{nderpokken , die zij , misfchien 
voor 2.5 jarep of langer, te gelijk met bare overige 
zusters en broeders had doorgellaan. Twee of drie 
dagen daariia, gevoieldé deze jufvrouw zich ongefteld; 
haar bezoekende, had zij een zeer opgezet aangezigtt 
was zéér koortfig» benaaUwd, klaagde over hoofdpijn > 
walging, doch allerbijzónderyt o\?er eene, zoo als zif 
zich uitdrukte, onuitftaanbare pijn in den rug en len- 
denen, waarop even zoo onvoorzien als bij de vorige 
lijderes , twee dagen daarna hetzelfde éxanthema in 
denzélfden vorm tén yporfchijn kwani; de innerlijke 
deelen van den mond, keel enz. bezette, en in alle 
opzigten even als bij de vorige jonge jufvrouw den* 
zelfden loop hield , uitgezonderd, dat deze lijderes 
(liet zoo als de eerfte konde gezegd worden , met die 
puisten als bezaaid geweest te zijn, en dat de ziekcé 
over het geheel iets vroeger, dan in het vorige geval ^ 
I5 begoönen te verminderen en. ongevpt^lig te verd\vij« 
'nen , zónder dat ^er échter wijdere in het' minst ecniff 
bnderfcheid van het voormelde geval plaats g(3bad 
lieéft. - ^ 

' Deze de ^ pmftanders zoo , verbazende , en mij ;niet 
weinig tredende gebeurtenis , was intusfchen hiet al- 
leen gefchikt) om zelft bok bij den ongewijden -alk 
■'■i •/: r.' '^ Ue 



> . C 1 5 ) 

4e mogelijke denkbeelden te doen verdwijnen » oni 
de^e füort van uhflag - ziekte voor ware Kinderpokken 
te houden, mzrar fchijnt ook een bewijs te njeer öp% 
teleyeren, dat in dezen ook geene zoogenoemde gewij- 
zigde Kinderpokken plaats hadden, daar; behalve 
het l^ dezm wederom zoo aanzienlijk verfchil tiii* 
fchen de voorlpopige ongeftddhêid en de ziekte 
zeive , en waaromtrent geene bijzondere gemoedsaan** 
doening in aanmerking kwam , het voorzeker onder 
de verstgezochte zeldzaamheden zou moeten gerang- 
fchikt worden, dat twee voorwerpen; van welke de 
cene behoorlijk was gevaccineerd en de andere vdor 
een aantal jaren de echte Kinderpokken had doorge* 
ftaan,. beiden en wel de een door de andere befmet» 
nu wederom door dezelfde ziekte , alleen op eene 
gunüiger^ wijze gewijzigd, ^ou/^en aaijgetast zijn; 
terwijl dit zich' in tegendeel ' beter laat verklaren ^ 
door dit exanthema » hetwelk de meergemelde Heer 
Heim tevens als. zeer befmetter.d opgeeft, (niisfchien 
toch maar alleen door pnmiddellijke aanraking) als eene 
afzonderlijke fpecies-tc berchouwen, waardoor zeer- 
vele zwarigheden uit den weg geruiqid wgrden , het. 
welk ik zelfs overtollig achte , meerder te ontwik- 
keien. 

Ik zal- dus tot flot hier nog bijvoegen , dat , behal- 
ve alle laet. dopjc ^andeien en het hierboven door mii 

aangevoerde ooJc Tn hifzoiidère''^stanhèfking dient ge- 
nomen te worden* dat, hoezeer men met leedwezen 
heeft ondervonden, dat binnen de ftad alhier nog 
Movele ongevaccineerde voor de echte Kinderpokken 
vatbare voorwerpen voorhandea waren v dat 'er gedu» 
tende eenigen tijd eene Epidemie dier ziekte fcheen 
plaöts gehad te hebben ; deze Epidemie echter op 
verre öa niet in vergelijking kan gebragt worden , met 
die zoo lang aanhoudende en vernielende Epidemien 
dier ziekte in vroegere jaren, voor dat de Vaccine be- 
ekend geweest is, en dat deze laatfte ook iu alle op. 
zigten zo6 weinig aan die in vroegere dacen ge- 
heerscht hebbende Kinderziekte geëvenredigd i's , dat 
zij in den ftriktften zin naauwelijks den naam van 
Epidemie verdiende ; zoo dat dan , alles te zumèn ge^ 
nomen, het op de overtulgendfte wijze blijfcr, dat het 
onlangs^ binnen' deze ftad en misfchien ook in raeer- 
^jerc |teden van het rijk gebeurde i geéa'den minfteij 

P 5 grond 



gtpnd oplevert, om het nut der Vaccine in twJjfet 
te ftellen ;. maar iii tegendeel even zoo als in vorige 
laren in Engeland het geval geweest is, juist zeerveel 
neeft bijgedragen, om ons] van het, trouwens lang 
erkende, onwaardeerbaar beveiligend vermogen vtn 
deze inenting in den volden zin te ovetmigen; zoo 
dat het eene aan wezenlijke misdaad gren%nde hard- 
nekkige . ftijfhootdigheid kan genoemd worden 9 zich. 
langer tegen dezelve t^ verzetten. 

» 

Amjlcrdam^ i 

in Mei \%\Z. 



......ji. »«^ ..^ if^Hiir"' r"* f"ii*'ii*' i 



-A 



PROGRAMMik^ 

VAN o X 

M A A T S C H A P P IJ 

'' TER BE?OKDERIMG TAN OEN 

L A N D B O y W, 

Te jtJüSTERjyjM opgtriit. 
1818. 

De MaatPehappij ter bevordering van den Landbonir 
te Amfierdam opgerigt , heeft , den saften April dézes 
iaars» hare groote Vergadering gehouden, waaromtrent 
W volgtode ler kennlsfe van het algemeen gebragc wordc« 

In den verleden jare was , door de MaacfcbappiJ , de 
volgende nicfchrijving gefchled: 

,, Daar , ten gevolge van het ongunfllge weder,' In den 
^y zomer van hec jaariSid, het gewone voeder voor het ^ 
yi vee» of — — — niet heeft kunnen ingezameld warden, 
^ of -^ — ^ niet dan In geringe hoeveelheid en„. vsn flechte 
,,, hoedanigheid, is ingezameld, eh« daar bet dus waarfchijn* 
„ lijk is, dat vele landlieden, by gebrek van hooi of 
.^, ander 'voeder, zich hebbeq moeten behelpen met on« 
9, gewoon' voedfel: zoo belooft de Maatfchappi) hare 
. „ Zilveren Meéailk , of zes Dukaten in gei/i ^ aan den ge* 



'' 



f X 



9f oen, die, aanbaar; een naauwkeurigeogecronirvern:!;^ 
„ aangaande bet gebezigde ongewone voeder, en het goed 
9, of blijkbaar nadeelig gevolg van hetzelve op het vee, 
fp xal médedeelen vfi^r oï op den laat fien December i8i7.** 

Ingevolge hiervan heeft de Maatfchappy een Berlgl 
<»ntvaijgeii t ^feteekend: 

Nood leert bidden , 

In heitwelk de Schrijver verflag doet van de handelwijze 
door hem in het werk gefteld, om van hooi, hetwelk 
door de overftroffming flecbt gewonnen was, een goed 
(ebruik tot voeding voor het vee. te maken, en tevens 
' opgave doet van het voeder, daareiH)oven door hem ge- 
Vruikt, De Maatfchappij heeft befloten, aan den Inzen*f 
4er van dit ftukje, de uitgeloofde Premie toeteleggen, 
en, bij de opening van bet naambriefje , is gebleken, dac 
<Ie Scftri/ver was de Heer }• Backkr, op den Q^rfprong 
kij jirnkem. 

Voorts wordt, dioor d^e Maatfciappü, de volgende nit« 
Aoodfging gedaans 

„ baar^ voornamelijk in onderfcheidene bufcenlandfche 

M Werken^ en ook. in den Komt- en Letterbode van den 

^, ^7ften F.ebruarij en den dden Maart 1R18, N\ 11 en 

99 M» met veel aandrang gefproken wordt, over de on* 

,, gemeene nuttigheid van zekere ^rasfoort , Fiorin ge- 

99 Doemd* ^grossis Stohnifera ,L. 'als van een gewas, dat, 

,» la allerlei footten van gfonden, we\lg zoude tieren» 

,, en of et «IJ èeir groen ^"^^^mtwr ook als hooi gebruikt» 

5, een zeer fmakeiijfc en gezond voedfei opleveren, waar* 

,y om ook hter te lande, met het nemen van proeven 

9, met dit gewas, reeds een begin gemaakt is: -— <— zoo 

;, verlangt de MaatfchappiJ den ultflag der proeven, die 

9>, genomen Worden^ te kennen, en de beoefenaars van 

^, den Landbouw « tot meerdere proefnemingen, 'aantemoe* 

^y digen, ten einde de nuttigheid van dit Voedergewas 

,„ voor ons Vaderland, door de ondervinding bevestigd 

„ wx>rde. Hierom belooft de Maatfchappy eene Premie 

^ van zes Dukaten , of wei de waarde daarvan , aan den- 

„ genen , die een voldoend berigt van de proeven door 

' •„ Eem genomen, voor of op den laatften Januari j iSfti 

„ aan de Maatfchappij zal hebben Ingezonden , daarbij 

9» opgevende den aard van den grond met dit gewas be- 

»9 teeld — de wijze, waarop van de uitloopers der plan- 

tf ten is gebruik gemaakt — de zaaijing en de maaying — 

„ het gebruik der plant , hetzij als gruen Voeder of ala 

,, boof -i* de geheeJe opbrengst met de kosten daaraan 

^ befteed} alles met behoorlijke getuigfchrlftengeftaafd.' 

Vaa deze Ereaien -inHeö tot vijf worden uitgereikt, 

voor 



C 28 ,) 

▼oor de meestvoldoende Berigten van Proeven op Z^nd-* 
grond. — en even zoo veel voor de be^te Bertgcen van 
Proeven op Kleigrond genomcij, en bovendien de ge* 
wone Zilveren Mcdiiille , voor het Berigt , hetwelk de 
A^aj^tfchappij j:al oeMrdeelen het volledigfte te zijn. 

De volgende vóorftellen, door de Maaj^gpfiappij , in 
vroegere jaren gedaan^ worden bij deze herhkaid: 

,, De Maacfcbapp^j belooft eene Premie van ze% Duka» 
,, ff» 'aan dengenen, die Cs^^ijl^ zulks, mét goed gevotg^ 
», door Leendert Neebbr bif Dokkum^ !« ondernomen) 
,, gedurende den winter, eene ui&geftrektheld' van an. 
^y tninfien één Morgen^ met Chinecsch Radijszaad, zal 
„ bezaaid hebben, zoodanig diit hetzelve, in het midden 
t, van den zomer, tot rijpheid zal zijn gekomen, en» 
5, door liet dorfchen op een^ der beetSe zomerdagen , 
„ gebleken zal zijn, In hoe ver, door de i^fcte, de moei« 
», jeiykbeid van het dordchen is weggenomen, mks, om« 
„ trent de behandeling van dit gewas, den aard van den 
91 grond daartoe gebruikt, als voo^ wegeps- de kosten 
„ daaraan belieed, en de voordeeieh daardoor verkregen, 
^, een voldoend Verflag, des noods, met genoegzame 
„ gctuigenisfen geüaafd, benevens Monsters van Olie en 
9, Kpeken, voor oï op den laafften December l8lS zal zijn' 
„ingezonden. Vaq é^zt Premien zullen 'er tot drit 
„ worden uirgereikt.'* 

„baar het verbouwen v^n Klaver, hoezeer in fommigQ 
„ fireken van ons Vaderland iu gebruik, echter niet zoq 
algemeen is, als hetzelve, ten nutte van den Land^ 
bouw, wel zou kunnen wezen, belooft de Maatfcbap* 
pij eene Premie van acht Dukaten, aan den genen, die, 
op Zand- of Veengrond , in- een oord, alwaar. bet Kla- 
ver zaaijen niet algemeen gebruikeüj^ is,, ten minAe 
één Morgen met Klaver zal bezaaid hebben, en, van 
zijne wijze van werken, de kosten, den utcnag. en op» 
brengst daarvan , een voldoend Berigt, mee genoeg* 
zatr.e getuigfcbriften geAaafd, zal bebben ingezonden^ 
„ Vüor oï op den laat ften December i8i8. Van d^ze Pre- 
„ mien worden *er zes uitgeloofd, waaronder begrepei\ 
eene verhoogde Premie van zestien Dukaten {\n plaacs 
der gewone van ackt^ voor den genen, die het mees- 
te land (nlits niet minder dan twee Morgen) met den 
besten uitflag bezaaid, en daarvan het meest voldoend 
Berigt zal ingeleverd hebben/' 

t „ Dcar de Duinen, welke zich, langs de kust vaa 
Holland^ uitllrekken, en vele duizenden Morgen g(ond^ 
beflaan, wel voor een gedeelte zijn onvrucbtbare, en^toc, 
den "Landbouw ongefchikte JSandhoogten , -maar eebter ook^ 
in zich vele zeer grooce vlakten of vajUcyen- bevs^ten» 

die 



99 

99 
9» 
f» 
9> 
9* 
99 
•9 



99 
99 
99 
99 
99. 



éit tot nu toe 9 ilechts hierom aucceloos ec onbebouwd 
ilggen, óf zonder vrucht zijn bebouwd geworden, W^l, 
aan dezelve, zoo de vereischre afzakklng van bet watei^» 
tls een gemakkelijke toegang naar de voor- of hndzijde 
ontbreekt, en het, aan de bijzondere eigenaars, ten ul« 
terfte moeijelijk, zoo niet onmogelijk valt, deze zwarig- 
heden genoegzaam uic den weg te ruimen;, zoo vraagt 
de Maatfchappij :" • 

ff Welke zijn de plaatfen aan de voor- of landzifde defr 

4, Hollandfcfae Zeedulnen, op welke men, met de minde 
,, kosten, en meest overeenkomUig met het algemeeqe 
«» belang, een'' gefchikten toegang tot de binnenwaart- 
»» fche Düin.vdlle\|en zoude kuntien openen, ten einde, 
„ door deze opening; het watèf der vlakten afceteiden^ 
,, en het vervoeren der vruchten en noodwendighecfen » 

5, van — en naar dezelve, gemakkelijk te maken? — 
„ Pp wefke wijze behoort men , bij het maken der ope^ 
), ningc^n *— het doordclven of Hechten der Duinen -^«4- 
9» het aanleggen der wegen en het graven der vaarten* 
«9 (loten of waterleidingen te werk te gaan, én wat möfSc 
,9 men tn aeht nemen, om, aan dit ^werk , ' vereischte 
„ duurzaamheid bijtezetten , vooral om verzi^nding en 
„ verftuiving voortekomen? — • Welke' zijn i— indiende 
,9 kosten voor bijzondere, eigenaars te |ioog avooid^n ioo- 
„ pen, of dft.Higenaar, op wiens grond ^ een dextoe^a*- 
,9 gen zoude moeten geopend warden, zelf gee» rr^.öf 
99 weinig belartg bij de onderneming bad, ja veeiiigt Qen> 

Vyyirmet dezelve (tr^dig belang ,.de^ middelen om, ia jiUe 

.^y. de£ejuiracl^)xÊdken, ie 3Eow*i^.l.r-^0p welk een«..^j(izki^ 

.,y zojude *'S Und9 regering hUnae kunnen behtHpzaani 

,, ïi:jn\ he^9» door het maken van verordeningen '« .ge* 

■ 9,.rchikt om. het algemeeiKbekng, in dezen., boven het 
„ bijzondere te. handhaven, «onder echter dut het biy^on^ 

■ , dere daardoor benadeeld worde?'* 

De Maatfcfaiappij verlangt^ bij de beantwoording yan 
.Het eerfte gedeelte der Vraag, duidelijke aanwijzing van 
de bedoelde plaatfen, wegen, waterleidingen ren vlikte«it^ 
op eene daartoe gefchikre Kaart, «n ook,, zoo. veel . ino- 
jeiijk, begrooting dep onkosten tot ieder virerk vecéiachu 

De Maatfchappij in aankfte^kidg 'nemende. zoo\i4ntët 
groot belang der zaak, ais de meerdere moeite en onkos- 
ten, weltoy^-ter^rigtige beantwoording dezer Prysvrnag 
zullen gevrorderd worden, belooft aan den Schrijver der 
beste» mits voldoende, ^Verh^dellng over. dit vonder- 
werp behalve hare "gewone Gouden Medaille y ter 

waarde van yilffil, Dukaten, (of dezelfde fom in geld, he^ 
^ nêven% eene Ztlveren medaiile tet keuze van den Schrijd 
r^r) — eeu^ buitenge woue beieoning van honderd Z)/** 
katen. * . 

Ce 



De Verhandelingen zullen moeten iflgezonèen wordeU 
'roor of pp den laaffien Januari] i8ip. 

Indien geen der ingel^omeu Antwoorden op eene, doroir 
^e Maatfcbappij , opgegevene Vraag, naar haar oordeel» 
tien Prijs verdiend heeft, behoudt zij aan zich het regt 
deze Vraag, nog eens, of niet weder optegeiren. Dsar* 
entegen, wanneer 'er meer dan één Antwoord haar voor^ 
Xomt eenige aanmerking te verdienen, zal zij een accesfif^ 
in eene Zilveren Medaille beftaande^ of e<?nig ander blijk 
van goedkeuring, aan clen Scbrt)ver van het naast nan het 
l^este komende Antwoord aanbieden, en hem dit befluicv 
•vóór dat het verzegelde briefje, b^ zijne Verhaudeling 
'genoegd, geopend wordt» door de openbare Nieuwfpi* 
pieren bekend maken. 

De Schrijvers, die naar den Prijs dfngen« zullen, bij 
hunne Antwoorden, een verzegeld briefje moecen zenden, 
inhaudende hunnen Naam ên IVponplaatSt efi van buiten 
^eteekend met dezelfde Zinfpreuk, dle^ aan b^t. eindo 
Jiunner ,Verbandeling « zal gevonden worden. Voorts zijnr 
4e Weteen,, waarop de Mnatfcha'ppy naar een' Fr^s laat 
.dingeq, te vinden in het V^orberigt voor het Eerde 
Deel harer Verhandelingen geplaatst. 

De Antwoorden zullen in het Nederdnit«ch , Latijn-, 
Fransch, Ëngefsch of Hoogduitsch opgeilehi (in'tlaatflé 
gevsi met eene Italiaanf^e of Latijnfche Letter) en alle 
jnet eene leesbare hand gefchreven, doth niet door den 
Inzender zelfen , ' {op yfelke - Voorwaarde de Maatfehappij 
mitdrukkelijk wil gelet hebben^ en, gelijk alle andere wm 
'ile Mua^fcnapplj roecezendea Stukken» vrachtprijs moeren 
bezorgd worden aan één der Secrecarfsfen, Mr. il« Cal« 
KOEN, Advokaat, op dè Keizersgracht,' by de Béeren- 
-Éraat, of Mt. J.*P. Hoevfft j op de Heerengracftt , bö 
4e Reguliersgracht , N^^^jy. . -J- 

Eindelijk herinnbrt de Maaefchappij aan hiirè gewoonte, 
om eene Zilvereil Medaille y of andere gepaste beloonfng^, 
te fchenken aan degenen 4 welke haar eevt\ge nuttige 'ont- 
^ekkiiigen>v omtrent den Landbouw mededeelen, nee ver* 
dere beloften, om de bevordering dezer ontdekkingen^ 
naar beviufi van zaken , te onderftennen. 



f*MmÉ— ■— ■— ■■ ' 



l o ü D H E E N. 

Print FredrisHenrik 

Werd op den ^ November I6a5 doör t Hof en dè 
Rektiükaoier van Gelderland, toen hij op dec i daar tè 

9êm 



fifVir yE'jjRf in im Raéit genêmtn kadi 9 met êéHi moiliifi 

. ^€§ngratuleeré. De bemjzen zyn nóg «anwezlf , dtc op 

lue tafel ^ hafen , zxxvii koj^prel perdrix , xii kalkoenen , 

TUI ganfen» xVi paar jonge hoenderen , vi Q>een-cöitênt 

ü Yerkenshoofden en een grooce verkensboofc verfcho» 

^ nen. Jan Coster hadt mee fijnen knecbc fearbeQt cwet 

dagen om ce' vergulden fommfge pasceijen. De Cock van 

den Heer van Brbdsrodb en die van 2i|jn Genade 6raef 

B&NST » .welke gekookt hadden , werden ieder mee 

, ƒ 17 - 10 -• nog een ander Cock met ƒ a - 10 - betaald. 

Een hof» welk ^p de tafel g^zleü werd» had / 150 - r • 

. gekost. 

G. V* H. 



E €n Tafel - S t ee i 

Hoort tegenwoordig onder *t huisraad van Kindérk»- 
«lers; in 14^18 werd die van getabberde Vaders bezeteot 
door F* M. VAN LoBjaERicx , volgens *t Ordenmamfie B« 
ghfiei^eri san V B^f y^ Ghelierlant vijf Spaenfeke ftee* 
ten , fe weten drie armfteeUn , ende twe tafelf eelen 9 dki 
armfoekn het ftuek bedonghen tet tien gulden » die tafeU 
Ifeekn het fiuek tet 9ijf gnlden^ 

G« ▼• H* 



Een Geuit Ketting 

Was in den tijd van KAtcih va» Egmond geene ougewonè 
it»et.. Men.vindjt.zeJft io de Stads Rekening van Jm. 
hem v. 1537» ^^^ Aersen mijns gen. lieven Heren everstè 
keek der fiat deed begrueten omb <mi fchakeli van fijm 
keften f en dat dureh cenfent der burgemeisteren ind ge* 
méijn ftepen daar yur aen Thenis Goltjmit u f « g. betaald 
werden. 

G* y. H. 



STERRE. Ew WEERKUNDIGE 
WAARNEMINGEN. 

.Wrenen. Op den aSften Mei heeft men te Budweii^ 
Oker hard f Rozenberg^ Bohenfuri èn ook te Kappelun op 
het hooge grens- gebergte tusfchen Bohemen en Opper* 
OéiteHrjk eene fterke Aardbeving gevoeld, die b^ Hbhen* 
'furt zelfs ecne fcheur in den rbtsmuar veroorzaakt heeft. 
Doos den geheelen.Kreits van Rudweis werd men dez^n 
üchQk in meer of nilndere aateigewaar. ^ 

WEER* 



(f 3* 3 






BUITEN HAAj^LEM* * 



.%•' 



f BAtlO- I TflBRr 

lSl8 < ME- I MOME. 

* TulÜ 1 TE». ' T EE. I 
^ ■ 'L III' 1 1 I ^^ ■ , ■ 



WIND- 
STREEK^ 



LUCHT|^{ 

ocsteA* 

HEID, 



-f 30, tè 



661 



N. w. 



w,N.w. 'j vooniiidd bewolkt; verder 
betrokken; rcget^cijtig. 



* T 

■Na» 



• «• 




N. N. W. 

w. w. t. ?c. ) bcwollni. - 

N. W, , 



"TT-»*« 



" ti. wf . j vöormi^da^. fet^oila. 
. • I verder betrokken,' 

W» N. W. J 



N.w, t. N. I biiüig ; 
. .N>N. w. . -( avond , 



(30. o| j (Si j N. w. ( 

' 30' 04 57 ' N, r- w. [ 



Vft^rmidd. bewolkt; een weinig 

verder betrokk.; tejsen dea' 
j^u^fdïenb. regeri aCbtïg» 

windrig ; bewolkt ; 

meest omtrent betrokken* t 



o <3o. li 
130> ik 

f <30 o. 



62 

67 

" Ö2JP 
58i 



>i >* 



Né W. 
N. W. t. N. 

TTN- W. 

N# N, ©• ^ 



bewolkt» 



^* ' V ^S t 



i^. .^.v* . vooi'imod, betrokken f 
o. ?/• o* verder beldés-.- 



Waarnemingen op dm //«fer^ Zwanenburg, ómtrcni 
het geyallen en aitgewaremd Water. 

.o.« -1- ' gevaïleri regcii -i^:-— .- 



1 81 8. 



^ 



• 'Mftand 



Jünif 



« • .^ 



lijir. 



'9 



üitgewafemd 



lijr. 



■<»•*>. 



.0..:^ 



\> 



57- 



• • • 



: : GEBObRT^., tROUW- ei* $TEtlFLIJ§TEiN.-. 

• .: ^Faofbeeld van ko$gen Ouderdom. 

Dordrecht ikn ^-^hmtj. Verieëen Zttmd^ U aa# 

de Sc^enplaacs buiten ,.4^ze (lad, in d^n boogen ouder* 

'dom van 103 farèn > ovérlèdeA MaIüia Van Os-, Wed. Pie- 

TER VAN DER TMféi iTöt :aa0 tkaat tfta€fl6 oogenblik behield 

zij bet volle genot harer verflaqdelijke vermogens. 

DU UK F OU f. 

In 't von\^ N^ bladz, 5 reg. 4 In de noot ftaat, dtt*^» 
. lees: dar «(/. :: 



« • » 
• ♦ 



mm* 



Te ^I A A R L BJtt MijADZ W E o« Ai' L O Q^syz ê Pl< 



'A 



AtGEMEENE 

K O N S T- 

ÉN 

LETTER-BOD 

VOOR HBt JAAR i8i>. 

J^- 33' Vrijdag den i^den Juüj, 

B E a I G T E N. 

Jj/NGELAND. De Gazverlïchting breidt nch ook 
buiten Londen allengs meer en meer uit. De ftad . 
'Preston, onder andere , in Lancaihirc heeft reeds 
looo ellen ijzeren pijpen aaneeleed \ deze leveren 
gaz vooF 900 >tfffMnis, diezeo fte» licht geven, sli 
4000 reverfaéres /net talk doen zouden. Teveni heeft 
men daar de eerfte proef genomen , om een groot 
vak uit één punt te verlichten. Op het midden vaa 
de hiaikt rijst eene Gothifche zuil van ijzer ter hoog- 
te van 36 voet. Op deze (laat eene met gaz vetlichto 
vaaa ^ die zooveet licht verfpreidt, als anders 50 re- 
verbéreiu 

Neurémbero. In den beginfle dezes jaars over- 
leed alhier, zijnde zijne geboortefladi de beroemde 
KoRftplaatfnijder Heinkich Guttenberg, die eea 
Rtoot deel van zijn leven te Pïrijs doorgebragt hecfc 
Mij bereikte den ouderdom vtn 68 jaren* 

Parys. Dezer dagen kwam alhier de GraafoE Foït- 

BtN , Directeur Generaal van het Krninklijk Mufó- 

uni, terug van ecne reize,dic hij door Griekenland en 

KüViJtu gedaan heeft. 

^. Deel. C 0V£R 



( u y 



OVER DE UITVINDING 

VAN HET Kaken vanden 

H A K I N G 

DOOR 

WILLEM BEUK ELS Z. 

Indien het tot becfen voor eene zekere en onbe^ 
twisibarc waarheid is gehouden , dat het Kaken van4e» 
Haring in den loop der veertiende Eeuw door Wit« 
r EM Beukelsz. te Bhryikt is uitgevonden» moet het 
overraijdelijk de aandacht der Geleerden en Oudheid* 
kenners tot zich trekken, dat de Heer NoëL, zoo 
gunftig bekend in Iltt GeJneenebefit der Letteren , is 
het werk , dat door hein over de ^Igemcene GefchUit^ 
nis der Oude en Nieuwe Fisckvangn wordt vervaardigd^» 
de plaats en het jaar 'der gebooite* van' Beukelsz, 
als zoo geheel en al onzeker doet voorkomen, dat hij * 
daardoor aanleiding- heeft gcpieven tot de. volgende ^ 
ailezins gewaagde en van grond onibloote, aanmet:* 
king, die de Schrijver van het Journal des Debattj^ 
van het bovengemelde werk fprekende,. dien aangaaa« 
de op den iroden Qctober'iSió, in. deszelfs Qagbiad * 
heeft ingelascht, 

,« M. Noè'L avance que Beukelsz. est né en 1347^ 
4, felon lei uns et en 1397 f felon les autres; car les . 
9, Hollandais ne connaisfent ni ne lieu ni Pan»éc dê 
^^fa naisfancey ^ui cependant n'est pas antérieure au 
„ . quatorzième h^cle. Mais que dpit on penfer de 
^» lünvention de ce Beukelszt., <{uand on veit qu*une 
^ charte du Comte »'Eü , datée en 1770, permet a 
,, PAbbaye de cette ville d'acheter au ttéport fans 
yg payer aucun droit, vingt milliers dt Harengs fraiSf 

OU Sal^s et <quaiid on lit dans une Ordonnance 



,, du Roi de France Louis Vil en 11 79, de ne riea 
^ acbeter dans. la vilie d'Etempe^ ^ desfein de Ie 
^ revendre , excepté Ie maquereau et Ie Hareng Sa» 
i^-ZiÉ,. Que ^'inventeurs pcrdent leurs auréoles aux 
^, yeux de ceux, qui lifent les vieux. livres«" 

De 



( i5 ) 

6e tltet feAÊFSAET Varr Audetiaarden, Lid Van fcéé 
Koninklijk Inftituut, beeft in eene Nota, door heral 
<>p den i8 November 1816, in de Vergadering dét 
Akademie van V^etenfchappen en Fraaije Letteren ie 
Brusfel voorgt leien, de eer Van den verdienstclijkeri 
Beukelsz. gehandhaafd , en de dwalingen tracnten 
aanretoonen , waaraan deze verkeercfe ofivattingeQ der* 
2dver geboorte verfchüldigd zijn. 

Het ïs niet onbelangrijk voorgdcotnen , de in dat 
Gefchrift voorgeftelde gronden uit de Franfche taaU 
waarin hetzelve is opgefteld , in de Nederlandfché 
overtebrengcft , en met achterwegelating Xran eeuige 
4aarm voorgedragene bijzonderbeden, welke op het 
|)i^3tfadclée onderwerp miiider fchenen betrekking te 
hebben, meer algemeen bekend te maken, hetgech 
ftrefeken kan, om de eer te handhaven van den ver- 
dienfteiijken Bèukelsz., op wiens Uitvindii% ons Var» 
deriand sich met regt mag beroemen. 

De ^ooi^naamfte teden van de dwaling, waarin dè 
lieer Noè'L verkeert , Ichijnt daarin te ziju gelegen^ 
'dat de aard en ftrekking van BjtuR&tsz, uitvinding 
tem niet genoeg zijn bekend geweest. Hij ïchijnc 
Mmeifjk in het begrip te verkeeren ,' dat dezelve be« 
fiaaó h^bbe in hst zouten van. den Haring, en daar 
de lutvinding van Beukelsz. eerst dagteekent vati 
ét veertiende £euw , en eébter remê in odde' 
Charters van de twaalfde Eeuw van gezouten Haring 
wordt gewag gemaakt , fchijnk hij daardoor tot het 
denkbeeld geleid te zijn , als of de uitvinding vari 
Beükêlsz. .Hechts gegrond ware op fabelachtige 
oVerleveringe* , die met de oude Qcdeukfchriften 
geessziné overeenftemmen. 

Doch het is inet de zaak geheel indcrs gelegen j 
lyct is gq^)szins de kunst van het ^oüuh van den Ha- 
riftg, die .door Beükelsz. is uitgevonden. De kunst ^ 
om den gevapgen visch door inzouting eenigen tjj<i 
^eor bederf te bewaren j is welligt zoo oud, aïs dé 
vischvangst zelve. De Grieken en Romeinen v ja db 
oudite volken » warjen daarmede niet onbekend; en 
fclioon het onzeker is , of bij deze reeds de Haring 
zij bekend geweest, is het geenszins ongewoo», dat 
van het zouten van dien visch in de Charters van den 
Oravc d'Eu en van di^n Koning van Praèkrijk , in de 
jaren X170 en 1179 en dus lang vóór den leeftijd vm 



C 3Ö ) 

Beukelsz. woi^dt melding gemaakt, en dat de ftad 
Ostmde een Reglement van Margaretha van El- 
sas i» Gravinne van Vlaanderen v^n den jaren77 bie* 
zit 9 over de wijze om den Haritjg te zouten. 

Maar alle deze Charters hebben op de uitvinding 
van Beukelsz» geene de minfte betrekking. Voor hem 
was het vermogen bewaard, om zoocjanig den Haring 
te pakken en te bereiden, dat hij, hoe plotfeling an- 
ders aan bederf onderhevig, langen tijd kon worden 
bewaard , en naar de verfte landen kon worden ver» 
zonden; aan hem was de eer toegekend, om aan zija 
Vaderl-and eene. rijke goudmijn te openen v wier uit- 
vloeifels zulk eehe aanmerkelijke uitbreiding aan' Koop- 
lïandel en Vi&fcherij zouden geven, en nog hedca 
ten dage aan duizende handen werk verfchaffen. 

Want was bevorens de Haring flechts voor een kort- 
flondig gebruik gefchikt, en weldra eene prooi van 
bederf en verrotting, Beukelsz heeft door vlijt en 
ondervinding, de wijze weten uittedenken ,* waarop 
die visch het best konde worden toebereid en behan- 
deld, hetgeen men Kaken genoemd hegft, en waarvan 
men geen beter en duidelijker befchnjvlng kan aan* 
treffen, dan in de volgende verzen van het tweeden 
tachtig jarig leven van den beroemden Zeeuwfchen 
Dichte Cats: 

Nocb beeft hier deze man een diendig fluck 1>eTonden,» 
Dat in dén ouden tijd geen Visfchers oyt verflonden* 

Het was een noodig werk en niec voor ons alleen; 

Het baec tot bedeot toe de wereldt in 't gemeen* 
De Haring die men ving, en kon niet iauge dueren, 
;£n fcheen maar kort te zijn voor onze nagebneren: 

Want zoo men defen Viscb boudt weinig dagen lank» 

Sf)o wort bij ganscb onhuc en is m^er enkel (lank. 
Maer Beukelsz, beeft vooreerst den Harhig leeren kaekeu 
Dat is van allen (lijm den vjscb gezuiverd maeken. 

En als dat was gedaen, zoo nam hij matig zoudt, 
> Dat alle ding bewaert en in z\}n wezen houdt; 
Dat flrooyt bij in een vot, en daiaruyt is begonnen 
Te pakken defen viscb in welgemaekte tonnen.^ 

Ee* 



< » y 

Eeti (luck rm ^root gebrnyck, want daaruit is fefchfec^ 
Dat ook- bet verfte land zijn natten vond geniet. 
Wel , Beueelsz ! weest gegroet , uw graf dat dient verheveOy 
Opdat uw goede naam hierna zou mogen leven. 
Het is een oud gebruyk, hij dfent te zijn vereert. 
Die aan onkondig volck bekwame dingen leert. 



' 91 



'Er beftond bij Cats, van wiens grondige geleerd- 
heid en kcntiis het niet te verwachten is, dat hij aaa 
volksvertellingen zooveel geloof zoude hebben gefla» 
gen,.gfien de minde twijfel, of de eer dier Uitvindin* 
ding moest aan Bcuke.lsz. worden toegekend , terwi]! 
"het bij hem vast ftond, dat Bkukelsz te Biervliet 
heeft geleefd, en dit is ten allen tijde, vóór de opge- 
vatte dwaling van den Heer NoëL, het eenftenuuig 
gevoelen geweest, dat door de getuigenisfen der ga- 
joofwaardigtle Schrijvers aan de uakbmelingfchap is 
overgebragt. 

Ecne merkwaardige plaats hiertoe betrekkelijk wordt 
aangetroffen in Del AMARE, Traite de la Policc (Titrea?. 
livre 5. chap. 2 en 4. ) welke tevens ten bewijze kaq 
verftrekken, dat ovei; den a^rd van Beükelsz. Uit- 
vinding in Frankrijk zelve , nimmer anders is ge- 
oordeeld geworden. 

«• Qaoique VuCage , " ategt Hi , „ de SaUr les 

^ poïsioTïs, fe trouvt etübli avec élogc dans les plus 
», celèbres nations de Tantiquité , il y a beaucoup 
„ d'apparence , qu*un établisfemeiit fi utile n'etait 
5, parvenu que fort tard jusqu'en la partie de TEurope 
,, que nous habitons. Il n'en est fait aucüne mention , 
„ en France avant Ie regne de Louis Ie jeune. Ce | 
,, prince, en établisfant Ie commerce par eau pouri 
' lts provifions de Paris, par fes lettres patentes do' 
„ ran 1170, nous apprend pour la pfmièn fois qu'il 



I 

99 



„ y ctaitamené de cótes de Norraandie, entre autres 
^, raarch^ndifes , celle de Harcng Saló^ comme je Tai 

, prouvé ailleurs. " - 

. „ Mais felon Vopinion commune, eet ufage de faler 



Ie Hareng dans ces caques pour Ie conferver , et en 
,» iaciliter Ie transport, ne fut perfeciionné en Europe 
9, que par xxx^flamand de Biefyliet, nommé Guij^LAuMfi; 
^, li£UKELsz, qui mourut en 1347. 

^ Ainü Tepoque de la falaifon du Hareng 9 tel Ie 

•c 3 99 qu'^1" 



«f 4tt^Ue f obfefve «ujoucdhui en PraiiM et cfcez nos 
., voifinS) peut être bien certaineroefit üxée au com- 
,9 mcnccmcnt ou vers Ie milieu du 14e Siècle. " 
• „ Charlks Quint, pasfint avec laReinedeHotigri^ 
9t fa foeur» ï ÈUrvHet^ voulut vifiter la fepujture de 
99 BEUKei.sz.1, et pour hcmorer la memoire d'an hom- 
99 me* qui avait procuré un fi grand Mea ï ia patrie9 
99 ce princc lui fit eriger un tombcau magnifique. '' 

De Gefchiedfchrijvcrs des lands fteimnen 'er alle iq 
bverecn ; Vaernewyck , dip té Gent geboren is in Iièt 
begin der zestiende Eeuw y en gehouden wordt voor 
een zeer naauwkeurig Schrijver omtrent alles , wat 
gedurende zijn leve» is voorgevallen, zegt ifi ^ijn 
llistoric van BefgU , dat Willeim Beukblsz. van 
Biervliet f die het eerst den Tonharing bad gekaakt ^ 
in den jare 3397 aldaar overleden is; dat hij twee 
Jtaekmeskerrs tot eep wapen voerde , en dat Keizef 
Karel de Vde met zijne beide ' zusters de Koningin» 
tien van Hongarije en Frankrijk op den 30 Augustus 
1556 deszclfs graf met een bezoek vereerd hebben. 

GüicciARpiN , die in het midden der zestiende Eeuw 
Jeefde, eninsgdijks voi>r zeer 'naauwkeurig gehouden 
ivotdt, heeft, iti deszelfs Befehrijving der Nederlanden 
van biervliet fpfekende , aan Beükelsz dezelfde uit- 
vinding toegekend .9 en mede deszelfs dood in i39f 
geileld 9 terwijl ^archant m dteszelfs befehrijving 
yan Vlaanderen j wel de meerj^emelde uitvinding mèt^ 
"Vollen regt aan Bfükelsz. toefehrijft, maar deszelfs ^ 
^ood heeft geplaatst ten jare 1347; n domicilium, 
zegt hij, „ hic ^xit et morte refixit, anno 1347. 
1,9 GüiLiELMUS BoucLENsis, inventor artis ftipandt 
I99 condiendigue hajeces in cadis lalfamentariis, " 
1 i)och ha zijn juist deze woorden vsm Marchant9 
^n gelijkluidende plaatfen van Gramm^ye in zijne 
Antfquitates Flandriae en van Sanperüs in zijne 
ftandria IlUmrata^ m verband gcbragt met ecne noot* 
tp vinden op de !254fte bl. van het Ilde Deel van het 
'Werk la Richesfe de la Hollande j>ar fon com^erce-^ 
" welke den Heer NoëL ichijnen te hebben gebragt 
tot de uitdrukking, dat Beukelsz., volgens fommigen9 
in 1347 en volgens anderen in 1397 zoude geboreq 
zijn , en dat de -HoHanders poch de plaats noch het 
jaar weten, v^in deszelfs geboorte. 
I^laar behalve dat in dcfidrajcs genoemde Schrijvers 9 

~ de ^ 



y 



4e'Woèlde jwüwd voor ^di^ van ^zij^en dood^ tntz, 
geenszins voor 'die van zijne geboorte worden opgegc- 
\^n, en hier dus reevte eeoe wtbare misvatting plaats' 
grijpt, is die icbijabJöre t^euftrijdiglj^d in de boven 
bedoelde noot zelve verklwrd geworden , daar de uit- 
drukki^f • van het p9v 1347, ?als ectne drukfeil, wordt 
opgegeven ^ .terwijl 'bet,.kv iiyscvi^ne van twijfel, al- 
tijd daaryoöT is te houden.- dat aan de oudfte opgave 
het meeste geloof k^n wo^^en gehecht, en ook aati 
dit be^infel :ge^rouw, ^'üs latere Sc|?rijvers de opi^an 
ven vaniVABMiE.wycK en GmQGiARWK,.docb geen»7 
2Ü2S die van Mahchamx hebben gevolgd. 

Het U wel niet te loochenen , dat aangaande de 

pVaats en het jaaslal 'der gehopste van Èeukjilsz. . 

geenc zekere .h^ubeideo aanwezig zijn. De tijd » 

waarin hij lecfite » had nog «iet die nuttige iiirigtin7 

gfin zien tot ftand brengen , die de geboorte dV 

nenschen aan dte vta-^telbeid ontrukken, en de ge* 

ringe ftand» die» hih in d^ maatfchappij bekleedde ^ 

was Qoirzaak^ dat ^lo* nergens zekere fporen van wor^ 

den aangetroffen ; vdoch het is het algemeen gevoelen , 

dat BRVKmAz, tfii Btery/i^ het eerft^ levenslicht aan* 

inbouwde» niet alleen omdast :hij daar gewoond heejR: 

en gefiorven is, maar ook, omdat geene andere plaati 

^h de eer .zijner gebooute iheeft kunnen aanmatigen. 

>. VooT liet oveiise is Ket vav> zeer weinig belang ^ 

dat nilks niet grondig bewezen zij; het blijkt genoeg 
int bet bovcDgezegdej uit de eenftemmige verklaring 
der igelpofwaardigfte Schrijvers, dat Beükej-s?, d^ 
uitvinder is van het Kaken v§^n den Haring, dat zulk« 
niet beiÏQod' in het-enkclde^o<^/tf« van dien visch». 
jnaar in de kunstbereiding welke daarmede wordt be^fj 
doeldi dat hij te IHervUet gewoond beeft ^ en in den? 
lf)QP der veirtipnde eeuw aldaar geftorven is. 

Doch de woonplaats van Beukelsz. is niet d^ 
«elfde JSffiry/ia gewttst^ dat nog beden beftaat, maar 
is in de jaren 1377^ 144^9 J477 ^» ^55^ ^^oor de zee 
verzwolgen ^worden. 

De vi'iienftelijke Voorzitter'^ van het Zeeuwsch 
Cenootfch^p der Wetenfchappen te Middelburg, de 
Heer LAMBRecHTSEN van Ritïhem , heeft over 
korte jaren , de vrucht van menigvuldige nafporingen 9 
j^etrefFetide de opkonajit , den bloei en den ondergang 
van Oud Biervti^ ^an de Leden van d^it Genootschap 

C 4 , keu- 



( 40 ) 

) 
, t 

kenbaar gemaakt , en aau den Heer Rab»sa%t oiidefi 
fchcidene berigten dienaangaande medegedeeld. 

Volgens die befclieiden beftonden 'er in het Oude 
Biervliet twee Kerken , waarvan de, eene aan de Hei- 
lige Maagd, en de andere aan den Heiligen Niko' 
laas was toegeheiligd ; het graf van B£ vk£ls2. was 
nog zigtbaar ten tijde van den Gefchiedfchrijver 
BuxHORN '^ doch, toen de Heer Lambrechtken in den 
jare 1807 'de plaats bezocht heeft, werd een heuvel 
buiten de nieuwe ftad, op het Kerkhof van de Oude» 
voor het graf van Bbukelsz. gehouden. ' 

Desniettemin bevat de nieuwe ftad, die in 1604 ia 
gefticht in de polders, waarin het Oude Biervliet is 
gelegen geweest, en die nu weder waren ingedijkt; 
nog onderfcheidene kenteekenen van die nuttige uit- 
vinding , waarvan zij als *t ware de eer van bare 
noorgangfter bad overgeërfd; de fpits van het toren* 
tje van het Raadhuis prijkt met het af bee|dfel vam 
een* Haring, en in de glazen der Kerk ziet men de 
beeldtenis van Beukblsz. zei ven , in eenen p^tte < grond 
der oude ftad met een loffchrift te zijner éere, heb-* 
bende hij eenen haring in de eene en een kaakmes in 
de andere hand, ter\^jl zich aan zijne zijde een Ha- 
ringbuis vertoont. 

Het zal^ niet ongepast zijn ten flotte /van dei;i te« 
cenwoordigen totftand van Biervliet met weinige woor* 
den te gewagen. 

Het ftadje is gelegen aan de Noordkust van Staats^ 
Vlaanderen^ welk Landfchap, zoo als bekend is, in 
den jare 1814 met de Provincie Zeeland is vcreenigd, 
, en heeft met een haventje gemeenfchap met de Wes^ 
\ter Schelde^ dat over wefnige jaren nieuw is uitge- 
graven, en reeds aanvankelijk de Scheepvaart doet 
herleven, die aldaar in de laatfte tijden in diep ver* 
val was geraakt. 

Doch de ingezetenen generen zich meestal met den 
Landbouw, waartoe de welige en vruchtbare omftre* 
keu, welke zeer fchoone tarwe opleveren, de beste 
gelegenheid aanbieden. Mtfh wil, dat het ftadje ge- 
bouwd is ter plaatfe, waar bevorens het Fort der 
Opde Stad plagt te zijn, ten minfte 'hetzelve is nog 
met eenen régelmatigen wal omringd , welke echter hier 
en daar beplant, bebouwd en afgenomen isi aan de 
"Oostzijde, waar de grond zich heuvelachtig en one^ 
^ • ' > feu 



C 4* ) 

feti opdoet, is nog een gedeelte der haven zigtbair, 
van waar te voren de Haringbuizen plagtcn uitte\^a« 
ren ; en vertoont men ook «03:- den Vijvg? van den 
Gouverneur. Nu is deze plek gronds in grazige 
weilanden herfchapen, hier en daar roet boomgaarden 
en olmen beplant , v welke geen onbehagelijk gezigt 
opleveren. 

Hoe zeer dus deze plaats flech j eene fchaduw 
oplevert van het gene zij in vroegere eeuwen ge- 
weest is, zal echter aan haren naam de zegenrijke 
nagedachtenis van Bëukelsz. onherroepelijk verbon* 
den blijven: want het geheele Vaderland, en inzon* 
derheid die plaatfen, waar de Haringvangst bloeit, 
liebben haren luister, en bloei vooral aan zijne nut*. 
Üge Uitvinding te danken; en geene fpicsvindige re« 
deneringen, zonder naauwkeurige kennis van zaken 
voorgedragen, en onbeftaanbaar voor den toets van 
een bedaard onderzoek » zullen ooit de verdienden 
kunnen uitwisfchen, welke hij aan de Nakomeling* 
j3;:hap heeft aangebragt. 

M. 



P K^O G R A M M A 

VAN HET 

Provinciaal ütrechtsch genootschap 

VAN 

KUNSTEN EN WETENSCHAPPEN,. 

Voor het Jaar 1818. 

Zgcurdtg den ^ Junij 1S18 Is, de vif fenveertigde jatr» 
l^kfcbie VergadêHog van alle de 'Leden des Genoocfchaps 

febouden* Bij afwezigheid van den Voorzitter Mr» W« 
r, j>% PBRP0NCHE&9 Heer van ïVolpkaarsfdyk^ werd de* 
^elve geopend door den Heer Profesfor J. F. L. Schrö- 
DEa, met een verflag van den tegenwoordigen (laat van 
%Qt Genootfchap, en van he( voorgevalleae federt de 

C 5 laacit 



t 

r 



C 4« > 

|«atst f ^honden algemeene Vergadering* Voorts gi£ dêi- 
^elvc berlgt 

L Üac op de vraag in hec jaar i8i^ ter b^ntwoordjns^ 

opgegeven; 

.„ Is ^e Scheikundige Nomenclatuur, zoo, als zij eervt 
^or den groocen Lav^oisier en zijne medèheipers bt* 
pnaid, en naderhand, met eenige w^zigingen, door bijna 
alle Scheikundigen aangenomen is, thans nog, wat de 
hoofdtrekken aanbelangt, voldoende, of vorderen de la*. 
tere ontdekkingen, vooral met behulp der Galvanifche 
Electriciteit gemaakt, eene geheele verandering dezer 
Nomenclatuur? zoo Ja; op welke gronden moet dan zoo* 
danige Nomenclatuur gevestigd, hoe best ingerigt wor* 
den? zoo neen; welke verandering moet' dan de cbans 
bedaande Nomenclatuur ondergaan, om dezdve met de» 
icgenwoordigen Unat der wetenfcbappen in o.vereenfteisi'-; 
ming te brengen?'* 

alsmede op de twee quae^tiones Uterariae: 

\ I. ,, Z)tf vita^ fcriptis^ et in Ut er ai Graècas Latinasqué 
fMiréfts prifieipum Firêrum doetórutn , qui faecnlo Xyi in 
meridionalibus regni nostri partibus exfiiterunt** 

2. 9^ Elogittm'hvBarici Gaspari Valckenaerii.'" 

op welke vragen het Qenootfchap voor of op den eer- 
den October 1817 Verhandelingen ingewacht had, geen 
antwoord ontvangen Js« 

• IL Dat op de vraag^ in het jaar 1816 andermaal voor* 
«efteld: 

„ WeJken Invloed heeft de Vaart en tie Koophandel 
op Oost- en West -Indien gehad op het vermogen en de 
bevolkingvan.de Vereepigde Nederlanden, zoo ais oo1( 
op de levenswijze en de zeden der ingezetenen?*' 

was ingekomen een antwoord in bet -WederdnitsA met 
de zinfprenk: de Koophandel alleen deed ons f^aderland 
bloeijen^ en bragt enz. De Advifen over dit antwoord in 
de Vergadering voorgelezen zijnde, befloot men eenpa- 
riglijk, hetzelve als onvoldoende ter: zijde te 'leggen, l 

Tot nieuwe Prijsvragen, met uitloving van de gewone 
Gouden Medaille op- den Stem^^el de» Genootfchap^ ge- 
Hagen, of derzelver waarde van 30 D^aren^ ter keuze 
^n den Schrijver, worden voorgefteld de navolgende 
Vragen, om beantwoord te worden voor of op den eer4 
ften October i8ip* 

I. „ Zijn 'er genoegzame kenteekcns, waardoor men 
^en waren Kanker van andere naar denzelven gelijkend^ 
pngemakken altijd zeker kan onderkennen? Zoo ja; weU 
ke z^n dezel'! . „ Moet 



M Moec m^ deze ziekte altijd als uit eeoip afgemeeflt 

iphgeüeldheid de5 gcbeelea liKchaams Vóortkomeild& -be* 
f^houwen, of is zij fomtijds aJleen pluatfelijk?" 

„ Indien zij voor eene afi^cmeen»^ ongeöeldheid nioc5 
g,ehouden worden, kunnen uitwendige geneesiaidéelen, 
hetzij de afzetcing, hetzij het middel der zoo sonoemde 
ivlonDen van Rees, hetzij het gebruik van andere b^tmid- 
.defen, en bijzonder van het .Arfenicuro^ iets, of tot ge« 
liezing der ziekte-, of tot vermindering der toevallen toe- 
brengen, of mpet men deze alïen als nadeelig befchouwent'* 

„ Wanneer de ziekte nog geen kenteeken van waren 
Kanker heeft, maar echter doet vreezen, dat dezelve danr*- 
Jn zal overgaan, en 'er geene gronden zijn, om dezelve 
anders, dan alleen plaatfeiijk^ te befc houwen, welke uft« 
H^cndige middelen kunnen dan met eeufge hoop van 
gleden liiiflag worden aangewend, en welke moet men 
als fcbadeiijk befchouwen? ' 

If. „ Het Genoorfchap verlangt eene fcheikundfge ont* 
Jeding van ten minfte zes öndjörfcheidene foorten van aar*» 
ie, genomen beneden de -bouwaarde van verfchillendö 
Gronden in dit Koningr^k, met eene opgaaf van d« ge» 
wasfen, welke gedurende tien achter een volgende jaren 
daarop geteeld zijn, en met welk een' uitflag; benevens 
een onderzoek» in hoe verre- de minder of meerder gun- 
ftige opbrengst van dezelve gewaafeu uit de natuur va^ 
éeze fcheikundlg ontlede groudeti kan verklaard worden?'* 

IIL „ Kan men nit de kennis van het maakfe! van de 
deelen der dieren (leeds met genoegzame zekerheid tot 
het gebfttik dier deeler'in de dierlijke huishouding beb* 
fluiten», ook wanneer men geene gelegenheid heeft, om 
Set levende dier waartenemeii, zoo dat men dit Ijeginfei 
der eindoorzaken ds een , niet aUeen niKcig, maar ook 
ileeds zeker leidend, grpndbeginfel in de natuurlijke ge- 
fchiedei^is van het dierenrijk mag befchouwen?" 

IV. l^roeye ecner Nederduicfehe vertaling van Hero* 

„ Het Genootfchap verlangt , dat deze Proeve ten min- 
fte befta uit twee geheele boeken, naar welgevallen ge- 
kozen, en. vordert als noodzakelijk vercischte, dat de 
vertaliog, verre van kunstmatig te zijn volgens de tegen- 
woordige fchrijfwijze, het vatuurlijke,^ kinderlijk senvoU" 
dige^ bijzonder bet naï^'e van het oorfpronkejijke uitdruk» 
)te; in één woord, den geest van Hkrodotüs ademe." 

V. „Zijn 'er gronden, om te kunnen hopen, dat een* 
inoal de Niitu^ur* en ;?ielkunde ziuien kunnen ^fchoinvd 
ivorden, als twee ,z\isterUjke wercnfchappen, waarvan fae^i: 
ilgejneen begrip in de l?cfpiegcjende wijs^eerce voorhan- 
den 



C 44 J 

den fs? Zoo ja; welke? En zoo neen; welke xifn dé 
redenen, dat deze wetenfchappen (bèifie zoo belangryk 
voor de navorfching der wljsgeeren^ van elkander mttc. 
ten gefcheid^n blijven?" 

VI. „ In welk een verbaïid (laan de befpiegelende Wijs- 
begeerce, en de Wiskunde tot elkander? Welk Is het 
nut, hetwelk beid; wetenfchappen uit dit vefband kun. 
nen trekken? Waarom is de beoefening der' Wiskunde, 
ook cfgezien van hare toepasfing op de Natuurkunde, 
voor den Wijsgeer noodzakelijk,. en welke middelen biedt 
de befpiegelende Wijsbegeerte aan ter verdere uitbreiding 
en volmaking der zuivere" Wiskunde ?*' 

Qjtaestiones Literariae» 

VIL Critica infiifuatur Jisquiütio de fide cum Polyhii tnm 
Livii in grdvioribus bellorum Punicorum rebus enarrandis. 

VUL Msmoria LuDovici Caspari Valckenaerii. 

Herinneringen. 

De Prijsvragen, welke voor of op den eerden Octobet 
dezes jaars 1817 moeten beantwoord worden, zijn: 

L „ Is het brood, zoo als dat openlijk bij de Bakkers 
wordt, verkocht, in alle de Gewesten van dit Koningrijk* 
naar de bijzondere foorten in bereiding, deugdzaamheid 
en prijs, bulten plaatfeiijke belastingen, doorgaans gelijk, 
of. waarin onderfcheiden, en het een boven het ander 
verkieslijk? Welke zijn de gefchiktfte middelen, die van 
we ge. het, openbaar Beftuur kunnen worden in het werk 
gefield , om de Gemeenten tegen de bedri^gerijien en mis* 
bruikén, die bl) het bereiden en openlijk veckoopen van 
brood plaats hebben, te beveiligen?" 

' Voorgefteld In 1817. * 

II. „Welken invloed heeft de togt van Alexande'r den 
Macedoniër op het Oosten gehad: en hoe heeft federt 
bet Oosten op Macedonlers en Grieken gewerkt?" • 

Voorgefteld In iZij. 

IIL „ Gefchiedkundlg overzigt van den voortgang" .en 
de verbreiding der Boekdrukkunst in de vijftiende en zes- 
tiende eeuw; en beantwoording der Vraag: welken in- 
vloed heeft die kunst gehad,' en kan dezelve nog hebben, 
qp de. verlichting van het menschdom?"' 

Voorgefteld in i8id. 

Quaestiones Literariae* 

IV, „ In ftudifs Graecartim Latinarumtiue Hterarum quid 
'maxime praeftiterun't inde ab Ernesfi temporibus Germani^ 
vnde nos hodicque froficere posfimus PJ\ - 

Al- 



/ 



C 45 > , 

Aodermaal voorgefteld !n i8i}^« 

V, ^^ Animadyerjiones in antiquum Scriptoremi fivè Graé* 
turn fiye LëSinumj quibus ejus Scrifta v^l emendentur pet 
iiiustrenfun** 

VI. 9, Disputatie criticH dé loco graviore hiUoriae iit$^ 
rariaem'* 

ft 

Aan de beste en yoldoende beantwoording: van fedet 
dezer vragen; of verhandeling over ieder dezer ondef» 
werpen^ zal de gewone Eerprys toegewezen worden. 

VIL „Daar het roaakfel der ingewanden, vooral vaft 
die, welke tot de fpijs vertering gefchikt zijn, \r\ de on- 
derfcheidene klasfen van dieren > vooral In de' Rundereti 
en Paarden» zoe zeer van dat van den mcnsch, als in deze 
iLTuidetende dieren onderling verfchilt, gefyk de verge. 
lijkende Ontle^kunde, niet alleen In de nicwendige ge* 
daanre van dezelve, maar ook In bet naauwkeiirlger on« 
derzocfat inwendig zametiflel leert; daar ook het bloed en 
de overige afgefcheiden vochten zeer verfchilleud zijn: 
zoo verlangt men een, op de laatüe ontdekkingen in de 
vergelijkende Ontleedkunde gegrond, volledig ftelfel der 
zfekteknnde van deze dieren, waarbij ons Vaderland zoo- 
veel belang heeft, ten einde eene, óp redelijke gronden 
ileunende, behandeling van derzelver ziekten door de 
Vee^Artfen moge worden aangenomen.'* 

VUL „Welke zijn de naaste oorzaken der Aardbevin- 
gen? Behoort men de Electrieke of wel de Galvanifche 
kradhc mede onder deze odrzaken te tellen, of zijn de 
£]ectrirche verf chijnfelea» ireike'<oiec zelden bij Aardbe* 
vingen worden waargenomen. Voor medeuicwerkfeicn van 
dezelfde oorzaken te honden T' 

Deze twee laatfte Vragen zijn in 1817 andermaal voor- 
gefteld, eu wel met uitloving van eenen dubbelden Eer- 
prijs van 60 Dukaten, of eene Gouden Medaille van de- 
zelfde waarde, ter keuze van den Schrijver. 

Alle Verhandelingen, welke naar eenen Prijs dingen , 
mogen niet gefchreven zijn met de eigene hand van den 
Schrijver, maar moeten gefchreven zijn met de hand van 
een ander, en, in plaats van den efgeu naam des Schrij- 
vers, moeten zij geteekend zijn met eeue Zinfpreuk, mee 
bijvoeging van een verzegeld Billet, hetwelk dezelfde 
Zinfpreuk ten opfchrift heeft, en waarin des Schrijven 
IQaam en Adres zeer duidelijk eigenhandig gemeld flaan; 
ook moeten de Verhandelingen in het Nedcrduitsch , 
Hoogdultsch , Engelsch, Fransch , of Latijn op^elléld , 
uitgezonderd de beantwoording van de LatijnfchewviL^QVL^ 
welke bepaaldelijk in het Latijn gevorderd wordt, duU 
dcligk met Italiaanfche Letteren gefchreven zijn, eo vrachc* 

vra 






▼rij tótf[étonden aan der} DiWctcar én Secmarlsvjfc het* 
Genootfcbapf l^<,itesfor J. L. F. Schroder» te Utrecéfi 
zullende de VQrhandellugen , die na den gefleldcii tijd 
gezonden worden, mee apzigt van den Prijs^ in geene 
aanmerking worden genomen. 

De Billetten, tot die Verhandelingen behdorende, aan 
welke een Prijs wordt toegewezen* zullen alleen ge« 
opend, en de overige ongeopend verbrand \v orden. 

De bekroonde Pnjsverhaudellngen zijn bet efgeodonï 
van het Genootfchap, en warden onder deszelfiè werken 
uitgegeven, zoo dat niemand dezelve, of geheef of ten 
deele, of bij eenig ander ^erfe zal mogen laten drukken^ 
zonder toeiiemming der Directeuren* 

Door de Directie van bet Genootfchap zijn gedurende 
dit jaar verkozen: 

L Tot Mededirecteuren de Heereri 

Mr. A. VAN Goudoever, Hoogleeraar in de Fa- 
culteit van Letterkunde en . befpiegelende Wijf. 
"begeerte, te Utrecht. 

Mr. H. M. A. ]• VAN Asch van Wyck, Advokaat 
Fiscaal voor de middelen te Lande in de Proviii» 
cie Utrecht, te- Utrecht. 

II. Tof Bibliothecaris en tweeden Secretarie Mr, Ph. W. 
VAN Heusde, Mededirecteur en Hoo^Ieeranr irf 
de Faculteit Van Letterkunde en befpiegelende 
.Wijsbegeerte, te Utrecht. 

XW.Tot terfien Secretaris J. F. L. Scwn ^ der , Mtfdé* 
directeur en Hoogleeraar tn de Faculteit van Wfsw 
kunde en Natuurlijke Wijsbegeerte, te Utrecht. 

ïot gewone. Leden zijh ïn het verleden jaar gekozen , 
en hebben de verkiezing aangenomen de Heeren: 

G. Bakker» Hoogleeraar in de Geneeskunde, te Gro*. 
ningen. 

' IVir. P. Bosscha, ÏToogleeraar in de oude Letterkunde 
en Gefchiedenis^ te Deventer* 

]• BoPEL, Med. Doctor, Prefident van de Provinciale 
Commisfie van Geneeskundig onderzoek en toevoorzigt, 
te Dordrecht. 

C Ekama, Hoogleeraar in de Faculteit der Wiskunde 
en Natuurlijke Wijsbegeerte, té Leyden. 

Th. G. van LiTH DE Teude, Hoogleeraar in de Anato^ 
mie en Phyflologie, te Harderwyk. 

]• B. VAN Moi^s» Hoogleeraar in de Scheikunde, te 
Leuven» 

Mr* 



/ 



C 4? > 

Mn C* J. C Rruvens, Hoogleeraar In de oiidé Let» 
terkunde ea de G^fchied^ais, te Harderwyk» 

J. A. UiLKENs, Hoogleetaar ia de Landhulshoudkiinde, 
te Gfoningeb. 

De Leden , op de algemeenc Vergadering dezes jaars 
1818 gekozen» welke de irerkiezing reeds aangenomen 
* hebben, zijn de Heeren : 

£• A« Borger» Hoogleeraar in de Fticnltek van Letcer« 
kntidé en Befpiegelende Wijsbegeerte» te Leyden. 

W. F. BucHifER» Med» Chir. en Stads Doctor» teOondsw 

}• B. Crol, Med. Dc^tor» Lid der Provinciale Com« 
misfie van Geneeskundig onderzoek en toevoorzigc, te 
Dordrecht* 

Mr, ]• FABIU9» Advokaat en Notaris» Ridder van de 
ordp van den Nederlandfchen Leeuw , te Amflerdam. 

F* J0 Haver Drosze» Lector in de Qntleed- en Heel- 
kunde, Heel' en Vroedmeester^ Secretaris der Provinciale 
* Commisiie ,van Geneeskundig onderzoek en toevoorzigt, 
t^ Dordrecht. 

^. H. Klyn, Curator van het Lntherfche Seminarium, 
ce Amfterda;^. 

N. G. VAN Kamden» Lector in de Hpogduitfche taaU 
te Leyden. 

W. Ófferhaus; Lieu^enant Kolonel Ingenieur» Ridder 
van hec Legioen van Ëer, te Utrecht. 

« p« Hopman .P««RLKAMP,i, Rector 4erLat()Brclie56boIetr, 

te* Haarlem, . ^ 

C. A. L. Sander, Stads Medicinae DoFctor, Lector in 
de Ontleed- eu Natuurkunde, te Rotterdam. » 

A. ScHWEiTHjjR, Rector der Latijnfche Scholen, te De- 
venter. • * 

G. D. ScHRöDER , Stads Chiriirgijn , Heelmeester van 
jet St. Pieters Buitengasthuis, Lid van het Stedelijk Ge. 
oeeskundig toevoorzigc, te Amflerdam. 

JÜ. VAN Teüteuï. Predikant by de Gemejente der Re^ 
monffranten» te Utrecht. 

Mr. C. A. DEIN Tex , Phil. Theor. Mag. & Litt. Hum. 
Doaor» Advokaat^ te Utrecht. 

\ A. DE Vries», Predikant bij de Doopsgezinde Gemeente, 
Curator der Latijnfche Scholen, te Haarlem. 

J. Decker Timmerman, Predikant bij de Evangelisch 
l^mhtïkht Gemeente» te Utrecht. 

STER. 



( 4«,) 



STERRE. EN WEERKUNDIGE 
WAARNEMIlSrGEN. 

MoscAü, Op den ijdeti Juni) tieeft het bier^ na eene 
geweldige hagelbui nog frerk gefueenwd; de^óndfte lieden 
herinneren zich hier niet zulks in dit jaargetijde te heb^. 
ben bygewoond* 

WEERKUNDIGE W A A R NEMIN O Ê Ny 
BUIDEN HAARLEM* 

f EARO- I THER* \ WIND- 
1818 < ME- I MOME» 1 StREfiK* 
Juljf / TER» ' TER. I 



/ 



LUCHTS» 
OCSTÈLD* 
HEID. 



8 



,J29 9 



Ö4 
72 

5^h 



o. 

W. N* W. 



wolken; meest helder ; in den n»« 
middag en *s avonds helden 



64i 
30 ^ » 55§ 



f30 t 



N. mr* 



bewolkt. 



lö 



{ 



30. i| [ 64! 

30. M 70 
3a 1 I ()t| 



i*r 



w, t; z. 

w« z. w. 

z. w. t. z. 



bewolkt; yee! belder* • 



il 



^30 o 

/ 29. 9I 



671 
70 

59l 



w. 

W. t. N. 
W. 



's morgens betrokken; 
verder bewolkt. 



II 



i2(^ 9 

199. 81 

m niii r ■ 11,1 



6a 

68 

21 



Z< 2« ^Tt 



N. Nu W. 



J«9» 9 I ^x'? 
IS <30» o I 64 
l3<^ l I 55I 



•«» 



berokken; meest regen; 
's avonds omtrent helder; 
zeer darapïj;; ftil 



w* z. w. 'T «ot in den n. inidd. betrokken^ 
w. N. w. T regenachtig verder bewolkt. 



*.*« 



J30 2 

14 <ho Z 
ho, 3 



Ö4 

Ö7é 

57 



M. w. j voormiddag bewolkt; 
w.N.w. 1 verder omtrent heider* 



\ * 



i 



/ 

/ 



BEKENDMAKINGEN. 



%%* Bij de Boekve'rkoopers Ten Brink en de Vries te ^»« 

* fterdam wordt Inget eckend , op de Uitgaaf eener Ferza* , 
meiing van Staatsflukken en Bijdragen^ behoorendc zoo- 
tot de uitgebreide Gefchiedenisfen ótt laatfte Omwente- 
ling in Nederland» als tot het Gedenkduk onzer Herftel- 
llng, uitgegeven door de Maatfchappij Tot Nut van *# 
Jlgemeen^ door A. T. Lastdragbr, in één Boekdeel ^ waar* 
van een Berigt bij dfe^ voornaamlle Boekhandelaars prMtit 
te bekomen is. 

Te Haarlem bij de Wed* A« Loosjbs Pz« 



AtGEMEENB 



K ON S T- 



t N 



EN 




LETTER-BODE, 



VOOR HBT JAAR i8i». 



:Jiov:j 



mmtm 



N**. 34' ï^rijdag den *i^fien ^ulij. 



B E R I G T E N. 



R 



.OME, Desier dagen is hief eene nieuwe uitgave 
van Leonard da Vinci's Verhandeling over de SchiU 
derkunst ki het licht verfchenen* Dezelve bevat veld 
jCaken ^ te voren onuitgegeven s en üit een in het Vf 
tikaan geyonden^ Handföfafift gépiit» 

J^ONt)EN. Niet afgefchrikt door den vruchteloos 
tfgeloopen togt, om den loop van den Niger optefpo- 
ren 9 is men gereed eenen nieuwen met hetzelfde oog» 
merk te ondernetöen , aan welks hoofil Kapitein Grav 
geplaatst is , behoprende bij -het Koninklijk Afrikaansch 
Korps, een man, dien men door een zevenjarig ver- 
blijf in Afrika en kenni« in de Jalofflche taal voor 
• deze- taak bijzonder berekend- acht. Alle de noodige 
toebereidfelen tot dien togt zijn gemaakt en men 
verzekert, dat het volk van Kapitein Gr ay met moed 
en geestdrift voor den^elven bezield |s. 

Parys. De' Heer Denis> Lid van de Konihklijke 

Maatfchappij van Oudheden alhier, heeft eene belang" 

. j^ijke Qudlitidkundige proeve over de Oude Stad Nafium 

uitgegeven. Naar deze fta<N in het Departement der 

kh DsLt.h. D. Maai 



./ 



« 

V 



^ 



Maas ia:e1egeii5 liebben opdelvingen plaats gehad, diü 

^vele Hujzen , Mozdiken- vloeren , <ten Bronzen Stand- 

• beeldje van Mi n èi»va . Basrelids,' brokken van Mar-^ 

tneren Standbeelden 9 Medailles enz. aan den dag 

bragtfen; naar men verzekert, zal deze proeve door 

eenc volledige Béfchrijvifig worden opgevolgd. 

■ % 

ÜRüSijEL Bij Koninklijk Befluit is de voormalige 
Dyonfche Hppg:leefa&r Jm:ütot tot Hpdgleeraar te de 
Pranfche- Letttrkimdc bij- de Leuvenfcne Haogefchoot 
benoemd. 

Groningex. in het tsatst des verleden faarsövef- 
!eed, binnen deze ffad, in den ouderdom van bijna 5J^ 
Wen, de Heer G. P. Wieringa, Honorair Lfd der* 
Telken Akademie te Leyden : niet alleen door zijne 
nagelaten XVeduwe en zeven oog hulp bebaevende 
kinderen^ maar ook tioor een aantal Vrienden en 
Leerlingen , betreurd. De Sèhilderkunst, waarop hij 
zich, het voetfpoor Van zijnen Grootvader en Vadet' 
volgende^met veel roem toeleide^ heeft hem bi) dÜL 
bemignaar dier kunstr itsef otideilchetding doen kea< 
Den ; zijn keurig pênfetel meestal in het vak van 
'Lafndfcbap • fchilderefi werkzaam i vervaardigde vele 
Aükken naar de Nfttuur, welke in h«t naburig Dren- 
the' hem niet iveimg voor zijd^ finaab- aanbood. Vele 
derzelve zijn 9 reeds bij zijn leven , in handen vaif 
JLitf hebbers : gbkometi, en een tuer dnitanzienüjk getat 
in. zijn- dood op zijne werkplaats gevonden, voore^- 
|(» dagen mtt andere door hem nagelatene Kunstftuk» 
Joeo toe vrij aanzienlijke prijüaen verkocht. Zijn bif 
! Qitftek . weikzaam leven 9 200 tefi nutte zijner Huis* 
bouding als tot bevordering der kuo^t* gepaard meC 
eoti' meer dan gewonen ijver, otti goede LeerUngen 
aantekiveeken , verwierf hem tè regt die achting zijiter 
vsienden en liefde zijner leerlingen, wetke door zijn* 
M vroegtijdigen dood niet uitgewischt zal worden. 

's Gravenöage^ Tot hiertoe beftonden flcchts ia 
de Noordelijke Provifjcien van de Nederlanden Com' 
mfsfim-van Landbotiw; Z, M. van het nut dezer inrife* 
ting overtuigd, heeft den a8(I:en Junij II. een bèOuit 
genomeiï, opi dezelve voor het geheele Rijk algeraéen 
«te makeoi ea gnder boiioorlijke wijzigiogw^ ook de 

'7a^ 



/ 



zufdeiijké 'Pfóvfiicien en het Ötoot ^ tiertogdoé 
Luxemburg de voordeelen^ aan deze ioftelliog verboa* 
t)én, te doi^n deelachtig worden. Dit Koninklijk be* 
duit is in 24 bepalingen vervat, rlioofdzakelijk overeen- 
komemk niet dié ; volgens welke, de beftaande ComV 
misken werkzaam waren) en belooft den beminnasr 
tn beoefenaar yan den Vaderland fchén Landbouw de 
, krachtdadigfte bevordering zijüet belaugcd van de zijde 
fes GouverüementSé , 

HAAktÊM. Aan dep onderftaanden vóór dé iiage^ 
S^chtenis van den groinen Tooneelkunffenaar Wakb 
BiNGj^E^ vereetenden Brief en de daarbij gevoegde 
Dichtregelen bij zifn aifterven, verleenen wij gaarne 
irier eeitG phzts, dizr ons mtxs aangenamer is* daé 
in ftaat re zijn^ om her ónze toetebrcngen ter huldiging 
van vrare verdieüftcn eo groote talenten \sx alle KiuM- 
vakkc'ii. ... ' ' 

Aaii den Heer Redacteur van dèii 

. ï^ijn Heer! 

Hi^geA den toeiHiiali^ tw^SeA van ifomaigè bewot^ 
9QrdeeIJcn aan 9 was ik reed^ een htx>gichatter vga 
Waro Binglet's zich nog ontwikkelende taleuten^ 
mijne verwachting werd niet teleurgefteld ^ mipp 
bewo^d^nng klom fteedti met den ichoonen iaovii 
' ^i^er uitmuntende begaafüheden en hield ftand tot 
het einde van zijn leven: zijo dood, f^ffcboon fcdcat 
een^gerülmèn tijd gevreesd, was voor mi; » maar nog yee| 
nieer voor het vak der ïooneelfcunst, eea grievemkl 
éag. Zijne verdienllen op^etelien .ware loer overbo^ 
dig, die te huldigen^ en haar yi^rlies te. betreiireii>ft 
pligt; 't 15 verre vaia mij, dat ik iemands individiiei^ 
konstgaveu zou willen begrootai óf vergelijken) veel- 
min te kort doen i maar ik verbeelde miK da^ alk« ^ 
wat over ware talenten oordeelen kan , den «Groot^ 
xnan» bi) den geheclen omvang zijner uitgebreide keur 
Dis, in hem eerbiedigen zal» de kring. zijner jóet^ezeif 
lap ifl de fcfaoQne kunst van nabootfqn ,^ wi^ middel* 
puqt^ wieos. hechte bm^^ wiens ziel, hij wa^ • a4 
althans eenen meeaer nooit vergeten > die bij de vlug« 

Da m 



I \ 



f 

I 



C 5* ) / 

ile bevatting de gelukkigfte voordragt em de krachtig^ê 
uitdrukking voegde; die. meermalen hun zijne rollen 
analyfeerde en gegronde redenen gaf van eiken ftand 
CU toon: maar zal die uitftekende Kunftenaar overigens 
niets mepr opwekken, dan een koud: ,, Hij is dood» 
welk een verlies! '• zal hij-» die, in zijn vak, waar- 
lijk Groot was; wicn ik., reeds bij zijn leven , zoo 
faarne e;en openlijk eerbewijs gegund had ; die de 
unst bezat van » op het Tooneel , zelfs zijn' naam te 
doen vergeten, nu eerlang, in 't graf, geheel verge- 
ten zijn? . . . ' 
, 9, Het ware te wenfchen C-iehreef No verre aan 
„ DE VoLTAiRE ) d^t de Letterkundigen voor i 
„ eene wijle hunne pennen befteedden aan het huldi- ' 
j, gen dèr talenten van achtenswaardige Kunftcnaars, \ 
», aan welke de tijd gebiedt, hunnen arbeid te (laken , i 
^ of welke de Schikgodin ten grave doet gaan. Zij 
9, zouden hen, om zoo te fpreken, aan hun graf ont- ^ 
9, rukken, en, hen in der menfchen geheugen weder 
ji, opwekkende, hun. eene plaats in .den Tempel der 
9, Onfterfelijkhcid aanwijzen, '* Mogt deze nlrensch ten 
opzigte vnn Ward Bingley niet onder de fita vota \ 
blijven, maar zelfs, op 't loiFelijk voorbeeld van an* | 
dere Natiën, dien Grooten man zoodanig ftellig gedenk* \ 
teeken opgerigt worden, als der nagedachtenis „des ^ 
verftorvenen en den kunstijver des nakomelings tot 
eere en nut kon zijn ! Ik behoef voor u, hoch ie- 
mand, te ontveinzen, dat ik het voor meer» dan tijd 
boude» dat het Hoog Bewind dezes Rijks het roer des 
Openbaren Tooneel^. die fchoone Leerfchool der Verlich- 
ling voor ware Grootheid , Moed en echte Vaderlandslief- 
de; weder in handen neme, opdat het, als elders bij oudeen 
nieuwere volken , de waardige voortbrengfels van 
verheven vernuften dienstbaar make, om die Nationa- 
le veerkracht weder optewekken, welke van zoo fter- 
ken invloed is op het, te zeer ontzenuwd, Volkifca- 
Takter« 

Onder het ijzeren juk des gewelds^ toen de diviiN 
geland het monopolie bad van menfchen en bezittin- 
gen^ w^s het Tooneel dat van eenige weinige gewor. 
den en werden alle kleinere kweekfcholen zooveel 
mogelijk^ onderdrukt en uitgeroeid ; gelukkig, dat 
leed is over; maar het voortreffelijk vak der Too- 
Heelkunst mist nog genoegzame fteun en aanmoedi. 

gingj 



.V 



C 53 > 

ging; mogten die met kracht herfteld worden! xag 
men , in het» federt zoovele eeuwen kunatminnenJ Ne- 
derland, bij het verlies van den onfterfelijken Bing- 
i-EY, den ^ouden gee«t onzer groote vaderen herleven 
€u de echte waarde, des Tooneels herboren wor- 
den! <♦) ' ^ 

Wat zou 'er voorheen van de grootfte Lichten on- 
zes Vaderlands, een' Ridder Hooft, een' vader Von- 
i>EL en anderen, nvsfchiea geworden zijn, ware de 
Akademie» van Dr. S. Coster en de 2ijnen niet met 
kracht onderfteund geweest? en wat zal 'er van onze 
tegenwoordige Dichtkunst, bij Büangel daarvan. Wor- 
den ? Want of wij al vera^n maken , of men ook Treur^ 
fpelen dichte-^ wat zal 't l;>aten, als eens de hoogo 
kunst, om die den Volke krachtig voorteftellen en 
aan dé nakomelingfchap overtebretigen , zal verloren 
•geraakt zijö ? Deze overwegingen \ Mijnheer , kwa* 
men, na den dood vanden 200 verdienftelijkeii Ward 
BiNGL£Y, telkens bij mij op en uit dezelve outfpron- 
i;en de onderftaande G^^^^/^/^/j, welke Ik u' gaarne 
inededeele , om 'er ( en ook van dezen Brief, zoo gij 
dit mogt oorbaar vinden ) eenig of geen gebruik van 
te maken , naar uw -welge vallen. 

Ik ben, met hoogachting, 

:Mijn Hce^ï 

Uw WEd. Dw. Dienaar 

Q. N. 

(•) Rosciüs werd, na' zijn* dood, door den Burgervader 
CiC£Ao ie Rome openlijk geprezen en Garrick, die 
meermalen eene plaats als Lid van ber Pariemenc 
van Engeland had afgeflngen , is, onder geleide vanf de 
aanzienlijkfte Lords, van de berpemdfte Geleerden en 
KoB^enat^n en van z^Jne menigvxirdige vrienden, met een 
ftatig gevolg van 70 Rouwkoetfen, alle met 6 paarden 
berpannen,Tn de A{>diJ van Westmunrfer» plegtig ten grave 
gebragc en federt aldaar , door de Londenfche Dames, mee 
een gedenkteeken , in de oabijfaeld van dat van Sh^akcspea* 
RE , vereerde Ook . in dé Hoofdkerk zijner geboorte* 

flaais Litchfield (volgens anderen eigenlijk Hereford j it 
em een cerejraf opgerigt. 

I>3 



I 



is* * 

. , p. E- D- 4 P H T « r, 

' 4 

mj RipT AfSTERVfiN VAN P?5N yiTMÜNTf:KX^EI| 

T00fjr£ELSl?£l.EK9 

W ARD B^NOÏ* E Y; 

'0yfrtedeH in Grafenhage den 06' Jurdj l8i9, 

Mf »EPf OVDEHDOK VAN LXIII JAREN. 



Ttt^n al wie de eedle gaaf. éer f^heppiqgskracJit bemfTit é. 

Die kunst, wier tooverfiioer den kunsttei 'zaam verbindt^ 

|Claagt, wa»c n-w roscius, tiw Neérlandsch bijna sW ander V 

|)e zon van Melpx)raeen, Thalia's lictic, ging onder: 

WARD BINGL£Y,br8afvanbar|/derZanggodlEnealiis;'|. 

Zonk i& den flaap des doods en ging mee ?er ter ruati -^ 

Zal hier 2ijii praalgraf ook U's elders Garricks, blinken» 

Ipf zooveel groots en goeds In Léthés poel verzinken? . .» 

yaarweldan^fcboond^küi^c, eens bier zoo Jioog geacht;^ 

.Uw VLToni.is reeds daar» baasc volgt dai» ook ovv q^cb^* 

Julij 1818. , 




y P Jl S -DA Q 

'j ' ' ' . . ■ 

van den staat der \ 

ftOIQGE, MIDDELBARE en LAGERE SCHOLEN» 

In dcn'ïarè 1&17,' 

Namens Z* M. den KoMng^ aan de Staten^Otnerdal 
aangeboden ^d^or den Gommisfnri 5 -Generaal voo^r 
hBt Onderwijs en yoor de Kunsten en Jf^etei^ 
f chippen ^ den ^den Maart ï^i8* 

LATtliNSCBE $CH0LSN.EN K.qLLEp/Epr. 

f - 

ült bet verfl^g van den Stait der-opetibare Scholen, fn 
Iret verleden jaar aan uwe** Vergadering gegeven , is UKd« 

Mo§* 



1 



'Iffog. bfrketsd, dat Z. M., bij befluit van den 25f!en Sep» 
^;mbé^ 1816, de oprigting had bevolen van Kollegien en 
Achenaea !n dit Provinciën ,^ op w^lke van geene toepas* 
fing was hec vromer befltiit van den sden Auguscns 1815» 
dac de l^acijnfehe fchölen In andere Provinciën had bijbe* 
houden. De oprigting der Atfaec^ea en KoUegien beefs 
dan ook in het afgf loopèn ]aar plaats gehad , overees* 
komstig de bepalingen» vervat ii| be^ algenieen RAgliSment 
op de inrigting der Athenaea en KoUegien, hetwelk «door 
Z» M* den^ ipden Februari] 1817, werd vasigeftcld. 

Volgens de bepalingen daarbij gemaakt» wordt het on« 
derwijs op deze inrigtingen gegeven in de Griekfche en 
JLatiJnfche caien» in de Gefchlcdenis , Aardrijks- en Fali^ei-* 
leunde, in óp Wiskunde, in de Nederduicfohe en Franfchc 
talen; en op de Athenaea, daarenboven in d^ Natuurkvn- 
de en ï^atuurlijke^ Qefchiedenis. Te Luxemburg «ijn v 
wegens de plaatfelijke gedeidhejd van dat Groot .Hertog* 
éoTQf twee buitengewone Leefftoelen v een voor de La» 

iica en Metaiihyfica , en eeia voür de hoogere gedeelten 
er Wis- en Natuurkunde, d^ Gefctóedeais , de 'NattiuN 
kunde, en de Natuurlijke Historie ter bevordering van den 
goeden fmaak in openbare voorlezingen behandeld geviK)r- 
4len. Het getal v^n onderwijzers is, voor leder -Atheaae* 
um, op ten minste tien bepadd; terwtjt, bij de Kolte« 
^len, dit getajl onbepaald is gclacei^, om naar de behoef* 
ten van het onderwijs en den ftaat der (ledeUJke geldmtë* 
delen te worden geregeld. 

Ook Is vastgefteid , dat aan ieder Athenaeu» of KoUq» 

gie zal verboaden ?ljn eene KostCchool, ondtir het be- 

ituur van eeneii principaal en *eGa of twee oüder^rincipii» 

ten, van wefke iaacflé één zoq veel mogelijk csa geea- 

telljke is ; eindelijk he^ft gebrek aan goede fcholem voor 

liet lager onderwijs noodzakelijk genaakt, om toert- 

Haan , dat bij de Athenaea en Kollegien zou kunnen 

•worden gevoegd eene zoogenaamde Elememawe Klasfe*» 

X)p welke lager pnderwys wordt geg-even. Het onmiddel* 

lijk toezfgt over ieder Athenaeum en I^^-llegie is aan 

menige Curatoren, onder den naam vati Bureau van Admi. 

liidratie opgedragen. 

Volgens den last, die , bij het Isatstgcmelde befluit 
.van Z.. Mi, aan den Comnrlsfaris- Generaal ^as gegeven, 
werden, door dezen, iii de maanden AprÜ en Mei 1817., 
-reglementen vascgefteld op de inrigttüg van het Onderwijs 
én van de Kostfcholen bi} de. Acbenaea; en Kiollegien,^,, 
'alsmede eene Inlhuctie voor de ftareaux van .Adffiif^* 
•grade. 

* Het doet bij deze organlTatie* is geweest, om, door 
foortgeiljke indélliogen , als waaraan men In die Provm* 
clen ^v^oon was, een verbeterd en doelmatig :onderwlja 
{Dtevperen. Tut dat einde heeft laDeBïöawei goede be« 



I 



A 



C 5ff ) 

ptfingen zoeken te makeft^ op den omvang van het on* 
derrigt en de wijze van het te geven, als èenegoed^ 
keuze te doen van Onderwijzers, en eindelijk ^en gere* 
l^eld en naauvvkeurig toezigt te doen plaats hebben. 
Wat het c)nderwijs betreft, heeft men evan zeer zoeken 

' te vermijden, de bekrompenheid, die in vroegere tijden^ 
op de Scholen piaat^ vond, en geenszins overeenkwao^ 
met den (laat der nieuwe befchaying, ais den te grootet^ 
omvang, die, met oppervlakkigheid gepaard, op d^ 
FranfchiC Kollegien en Lyceën was ingevoerd. Ook heeft 
loen, in <}e voorfchriften, omtrent de wijze van ondet'» 
rigi te geven, getracht, gebruik te maken van hetgee» 
de ondervinding het best had -^ doen. kennen, en voorts^ 
opzettelijk aan de Profesfofen en Regenten opgedragen », 
om jaarlijks op te maken eeu verflag wegens den (laat vaq( 
het onderwijs en wegens ae verbeteringen, waarvoor hec 
nog mogt vatbaar zijn. . , 

, De keuze van onderw^zers is met vele moeijelijkhe^ 
deu gepaard geweest* Maar de zorg en voorlichting vaa! 
de bureaux van adminiilratïe heeft echter te weeg gebragt« 
zoo men vertrouwt , dat de keuze van Profesforen ea 
Regeneen wei is uitgevallen. Hiertoe heeft niet weinig 
toegebragc de zeer aanmerkelijke verbooging van jaarwed^ 
den, hun op de meeste plaatfen toegedaan , waardoo^ 
Hiannen van verdienften , te. voren afgefchrila dopr eeue - 
/ te geringe bezoldiging, tbans aangemoedigd zijp, om dtj 
loopbaa^n/ van het openbaar onderwijs te volgen, 

In de Inllructie voor de Bureanx van Adminiftrati^ 
lieeft men ten doel gehad • om aan he.p opiedragen eea 
werkzaam en geregeld toezigc, zoo wac hec ondtxvii^^ at^ 
vat de orde en goede zeden betreft , en heefc m^q bij* 
zonder die kleine Aangelegenheden niet vergeten , over 
welke de onmiddellijke zorg van het Gouveirnement zich 
niet kan uitflrekken, en van welke echter het welgQlukkea 
dezer lurigiingen, eo bepaaldelijk van de Kostfcholen» 
•f haqgt. /* 

De zamenwerking van alle d^ie middeleh, en de fpoed, 
met welken zij zijn uitgevoerd en toagepast, hrfd de beste 
gevolgen». Reeds de meeste der Arheuaea en Kollegten 

•kwamen in het afgelpopen jaar tot (land, en werden da^ 
delijk door een groot aantal leerlingen bezoclt. Op vijf 
üthentea en tien. Kollegien, van welke men dit getal 
vernomen heeft, bedroeg hetzelve» by het einde dt% af. 
geloopeo jaara* ruim twee duizend vier honderd* Zoq^' 
leveren deze nieuwe inrigcingen, reeds bij hare geboorte^ t 

^de gutxftigde uitzigcen' op 'voor de volgende tijdperken 
Van baar beilaan. Reed» «anvankeiyk» tellen zij een groo« 
ter aöntal leerlingen , dan de Latijnfche Sc^ioien. Va^ 
dez1^ laatfle zijn 'er 6% \\\ negen provinciën aanwezig, eo 

•4iebbea ce zamen niet meer d^ui even 2000 leerliugeu; in- 
ma-* 



V 



I 






C 57 ) 

cnsfchen sijn vele in eenen (laat van toeneming* en heb* 
^Q tot Ueraren mannen van meer dan gewone kundighe* 
den. '^■ 

H Q OO £ Sc H o L £ N, 

Aan de Hooge Scholen te Leyden, Utrecht en Gronfn» 
gen, bloeiden de Scudicn n?ec minder, dan in vorige 
jareo, ea men zag 'er de openbare blijken van, in ver# 
fchelden wel gefchreven en wel bewerkte inaógurale dig» 
fertacien. Men zag oók de beste gevoTgen van den aan^ 

fenoraen maatregel, om PrijsTragen nl ttelc brij ven , door 
tudenten te beancwoorden. Op de meeste derzelve kwa- 
men antwoorden in, dfe den uitgeloofden prijs waardig 
werden geoordeeld. Deze antwoorden worden, volgens 
het reglement, In de jaarboeken der hooge fch'olen ge« 
drukt, en bet publiek, zoo binnen als buiten hec Rijk, 
wordt 'alzoo in (laa: gefield, om den gang der iiudlen op 
onze lioogc fcholen te beoprdeeien. 

De over het algemeen meest beoefende vakken zijn 
buiten twijfel de oude letterkunde, de geneeskundige en 
godgeleerde fludien. 

De wiskundige wetenfchappen, voorheen fn het tijd. 
perk van den grootften bloei der Vereenigde Nederlan- 
den, de Hevelings-ftudien der voornanmfte flaatsmannen , 
^n zelfs der vorsten, werden federt jammerlijk verwaar- 
loosd. Thans begint de beoefening dezer wetertfchap* 
pen, die in zulk een naauw verband (laat met den voor- 
ipoed, ja zelfs met het aanwezen van vele provinciën, 
.meet en meer aantewakkeren. Goede grondüagen wor- 
den reeds gelegd op de fcholen' van bet iager onderwffa , 
en daarop met het beste gevolg voortgebouwd op de 
KoUegien, Lstijnfche en Hooge Scholen. 

Tot de beoefening der natuurkundige wetenfchappen, 
had zich, federt lang, eene overhelluig van den volksfraaak 
geopenbaard; nergens vond men bij bijzondere perfonen, 
grooter aantal van kabinetten en verzamelingen van voor* 
werpen tot de natuurlijke historie betrekkelyk ; nergens 
meerderft vereenigingen ter beoefening der proefonder. 
vindelljke natuurkunde. Maar de wcLcnfchappeliJke be. 
oefening der verfchillende deelen van de nntuurlijke -his- 
torie wer4> eerst later, op de hoo^e fcholen ingevoerd, 
en v(ndt federt, vooral te Leyden en Groningen, vlijtige 
beoefenaars. Te Leyden biedt zich hiertoe ook over- 
vloedige gelegenheid aan, door het uitmuntende en rijke 
Itabtnet, hetwei^ Z. M. aan die hooge fchool, In den 
jare 1815 heefc gefchonken, 
^ ^Htt Ferrolg kierna.') 



D j^ xgN. 



^«8 1 

K ON S T EN. 

Hamburg* Een merkwaardige vond^ zoowel met of^^ 
tigt toe de Kunst nis' de Gefchiedenist is hier onlai^g^ 
gedaan geworden. In dé Maria ^Magdalenakerk^ welk«i 
door graaf Adolph den Vierden van ScAauen^urg , dea 
Bevestiger van Hamburg^ Vrijheid, omftreeks het middea 
der dertiende £euw gedicht t raaar na voot omtrent tlea 
jaren, om hare bouwvalligheid, geflpppt is gei^ordenthin; 
voorheen de kplosfale Beeldcenis van dezei^ Weldoznec 
der Had^ wiens zegepraal over den wilden Hamburgt 
aanwezen bedrei^enden Deenfchen Koning^ Woldemail 
JL. b^ Bor^/ü}f/ in het jaar 1327 de oprigting van be^ 
llanfeatisch Verbond ten gevolge had. Mij het afbrekea 
der Kerk was deze Beeldte^is, die door eenen bekwameq 
Schrijnwerker uitgenpmeu was geworden, op den berg» 
i(0lder pf vliering geraakt van het; door denzelfden 
ADOLP9 kort daarbii) geflichté. Klooster; en daar werd heo 
onlangs door eenige vrienden van pudheden en vader* 
landfcbo gefchiedenis ontdekt, en ten voorfchijn gehaald; 
Uden vond het zeer befcbadigd en gaf het ter herflellin^ 
aan eenen \n dit vak zeer kundigen en bedrevenen hier 
vonenden SchHder, den Heer Bendexebi. Het Beeld i^' 
tten voeten hoog en een vpet breed, op Itallaansch, altijd 

Jeroen biyvend, eikenhout, in tempera op goudgrond ge<- 
childer^. Op de achterzijde (laat Labo diVai.plnx. ï^tzt, 
Armlphui da Lapo^ te Colledi Valdefa geboren, waarvan* 
daan ook zijn naam Lapo d$ Falde/a^ was e^n leerling 
van Csmabréef en leefde ïn //^//<;,coen de Held en vrora^ 
dweeper Adolph in 124a naar Rome ging, om zijne^voor 
den fla'g van Bornh'óft gedane gelofte. Monnik te worden,. 
ie volbrengen en zich van den Paus tot den Geestelijken 
Stand te laten wijden. Het Beeld, geeft blijken van het 
geest- en krachtvolle en karakteristieke 'penfeel des Itaii* 
aanfchen Kunftenaars. Een Duitfche Kladfchilder had het- 
^t\y^9 zoo als mede op de achterzijde (laat, in i5i4daor 
herftelling met plieverw fcbandelijk bedorven, het ka- 
rakteristieke bijna geheel weggeveegd, en den goudgrond 
jHiet blaauw en witte (lerretjes overgefmecrd. Het i» 
Bendexen gekikt, het latere overfnieerfel van* het oor» 
fpronkelijke aftefchillen , hetzelve in zijn krachtig ko. 
loriet te herftellen, en eenige afgefchilferde plekjes ge- 
Jukkig te verbeteren. De oude Held Aaat in vblle, ees 
weinig ideale, gedeeltelijk vergulde Wapenrusting, yer- 
fi^rd mét den Hert ogeiiJJien Pnrpermantel en dé gepluimde 
Hermeliinmiits, roet ifie eene hand de geweldige Speet 
Jioudende en met de andere leunende op het Slagzwaard^t 

, HAN. 



< 5? ^ 



IJANDEL EI» ZEE\^AAÏiT, LANDBOUW^ 
HUISHOUPKUl^DE , BEVOLKING en 

WAT^DAi^R TOE BEtREKKING HEEFT. 

P/fr het miidel offt LINNEN met ZEEÏVATE^ ie ^va\^ 
Jshsffr yporkomende in den Algemi Komt- en' LHterbade 
' van ket Jaar 1818. N?.vio. 

Het Zeewater, natunrlijk in zich feevatterrde Zoutzure 
Moi Cof K.e\dteiïzpiit) Zwavelzure fada (of Gljruberzout) 
Veifle zouten , wanneer zij geheel zuiver ziln , die de 
vochtigheid van de Jucht met aannemen, heeft dnarenbo- 
yen ook nog |n zich zelifflandlghcïden, door welke d^ 
yochtiglieid zeer ftjerk wordf. aangetrokken, zijnde Zout» 
zure magnefia en Zoutzure ^/^/^, behalve eenfge bitumi. 
neufe en kletachtige deelen., die door het flilüaan' van 
^eewater,"al8 eene zwart bruine ilof ten bodem zinken , 
€0, gebraad z^nde, even als lei, een roo>d poeder ople* 
yeren, beilaande uit kleiaarde met ijzer. 

Nu is het waarfcbijnJijk, dat men het voorfchreveÉ 
'niddei beeft aangeprezen* omdnt men bevonden moec 
iebben , dat Linnen , «met Zeewater gewasfchen, de voch- 
tigheid aantrekt; hetwelk d^n veroorzaakt worde door de 
gemeldr Zoutzure magoeQa en Zoutzuren kalk, die *erv 
mee de nadere bedBuddeelen , in het geivasfchen goed 
overblijven; aangezien hetzelve, zal deze wijze 'van han» 
delen voordeel aanbrengen, niet in zoet water kan wot'. 
den uitgefpoeld. 

Het aangeprezen middel dient o:m deze beide vocjit» 
aantrekkende zouten té Qivcleden, en tot zuiver keuken* 
zout te makenif dat is, als men de aangeprezen kootzur'^ 
ibda voegt bij zoutzure magnefia en zoutzuren kalk, dan 
"wordt bet vocht dadelijk troebel, de magnefia en kalk 
worden uitgefcheiden en he:t zputzure met de foda for- 
meren zuiver keukenzout, dat de vochtigheid niet aan- 
trekt, zoo bin als het mede fn het zeewater zich bevin» 
dend Glauberzout, zynde nu dè een^ge zpnten, die ovet». 
bleven; -r — terwijl ook, bij het nederploffen van de 
Hiagnefia.eii den kalk, het weinige bttumrneufe en klei* 
achtige» dat *er in zeewater is, vooral als men het eéh 
iveinig flil kan laten ftaan, wordt medegenomen, 
' Dap, terwijl nu de aardachtige en onzuivere deelen u!c 
liet zeewater z^n wejjjgcnoxnen , blijft 'er nog. zooveel 



c «o >: 



fjoüt en btfBQBder- zoutzure foda, door de bijgevoegde foda 
vermeerderd , dac dit eene oplosfing van zeep in gedes- 
tilleerd water niet alleen^ raelkwit» maakt, maar óezeiwe 
terftond doet flremmen. -^^- — Het pomp- of rivierwater, 
dat 19 eu xer naauwer nood voor het wasfchen kan gebrul* 
ken, wordt 'er Hechts paarlkleuri^ van, zonder ftremOel; 
2oodac het gezuiverde zeewater ongefchikt is om met 
zeep te wasfchen,. en op zich zelve, zonder zeep ge- 
bruikt, uog minder zaLvoldoen dan het pomp. of rivier» 
water. X'^oegt men nu hierbij, dat 'er, volgens naauw* 
keurige door mij genomene proeven, omtrent anderhalf 
pond foda voor honderd ponden zee water 'hoodig is, eer 
*er alle de aarddeelen uit zijn, welke foda 160 cents het 
pond kost. en dat het dan,, wanneer het fchip zich in 
beweging bevindt, ten hooglle moêijeltjk fs, om het 
vlokachtig nederzinkfel, van' heD helder boven opftaand 
vocht afcezonderen, dan kan men wel beiliiiten,' dat 'er 
van dit middel niet veel goeds te wachten is en dat 'er 
althans, ce^ de nuttigheid 'er aan toegefïemd k-an wor» 
den, ^en nader betoog van den_genen, die het aanprijst, 
-wordt vereischt. 

Wil men 'er echter eene proef van nemen, gelijk ik 
gedaan heb, dan ga men op de volgende wijze te werk;' 

Men; iicmc op 100 pond of vier emmers zeewater an» 
iddrbülf pond fgda, vooraf fijn gewreven. 

liet zou noodzakelijk zijn de foda aldus mederegeven, 
omdat dit zout als de kridallen ongebroken zijii, (lechts 
langzaam in het water fmelt; en dan 'diende voorts dit 
lijnranken door eene vertrouwde hand te gefchteden, aan- 
gezien het bedrog, dat *er, door bijvoeging van een niin- 
lier kostbaar zout, zoude ktmnen gepleegd worden, wan- 
neer hét tot poeder is gebragt, moeijelijk mee volkometi 
zekerheid te ontdekken is, of althans aanleiding tot vele 
luoeijeliikbeden zou kun/ien geveri. 

Jl^et fijn gewreven poeder wordt in het zeewater ge- 
roerd, men roere het' voorts drie of vier reizen, telkens 
na verloop van een uur, met een' flok, ter dege om, en 

iatfi het Haan tot des anderen daags. ^^ Alsdan wordt 

het vocht zooveel mogel^ik helder afgegoten of afge- 
tapt. — — Het onderde ongeveer een vijfde uitmakende 
Tan de geheele hoeveelheid, wordt op de volgende wijze 
gezuiverd: 

ÏVJen hébbe eene regt opftaande ton, van onderen met 
c^ne kraan; even boven de kraan bevindt zich een losfe, 
doch wel aan de wanden fluitende,^ bodem, lAét gaatjes, 
instende op een los kruis, — deze bodem en het krut« 
moeten los, zijn, om het vat zoo veel t^ beter te kui^neh 

reinigen, wanneer de bodem met gaatjes op 'zija 

plaats ligt 9 wordt dezelve» drie vingeren hoog, bedelrt 

met 



< 6i ? • 

lÉiet «niver gevasfchen keitjes, tor grootte ongeveer vat! 

kleine knikkers hierover wordt een fchoone doek 

nitgefpreid van grof linnen', dat niet te digc is, rondom 
sati een* lioepcl bevestigd, die wederom, op die lioogte, 
juisj in het vat fluit, — over dezon doek wordt jtPrder 
een dnim dik fijn, doch zuiver afgewnsfclien, zand ge- 
legd, en hierop wordt het bezonken overblijffeJ van^ het 
zeewater zachtjes 'gefchept, zoo dat.het zand niet geroerd 
vordc; fpoedig zal het doorziigen en ddpr dd kraan kuo« 
net worden afgetapt; terwijl het, zoo het de eerde maal 
niet helder Is,, nogmaals wordt opgegeten. 

Zoo bec zeewater met de foda behandeld door de be« 
veging op het fchip niet helder afgegoten kan worden» 
wordt bet op dezelfde wijze gefiltreerd, altijd zorg dra- 
gende, dac het vocht zoo zacht mogelijk op het zand in 
het, vat worde geftort; *— welk 'oogmerk men te beter 
i)ereikt9 wanneer men, eenige pinten vocht 'er zachtjes^ 
opgegoien hebbende, *er vervolgens een fond plankje op 
legt; op hetwelk, terwijl het altijd naar boven rij^t; hec 
vocht fpoediger kan uitgedorc worden,, zouder den toe« , 
ftei te benadeeleu. 

Men kan h£t zand, nadat hec van de uit bet water af- 
gefcheidene ilib ontdaan Is, afwasfchen en zoo bij aan- 
nondendheid gebruiken,' terwijl *er echter altijd eenige 
voorraad van iedere foort, grof en fijn, moet zijn, om 
het verlorene -«aBtevuUen. 

Volgens door my* genomene proeven met zulk gezuf- 

vetd water» \^^ zich het Linnen 'er omtrent even goed 

In wasfcheh als in put- of rivierwater, zonder zeep, (die 

'er, om de bovengemelde redenen, niec bij gehniikt kan 

wordea), en wjinneer het in dff zelfde vocht uit^efpoeld 

en gedfoogd is, blijft het, op eene vochtige plaars gelegd 

zijnde, droog en trekt de vochtigheid even min aan'ala 

Linnen, dat op de gewone wijze met zeep gewasfchea 

en goed .uitgefpoeld is. . 

'Het Linnen daarentegen In zeewater gewasfchen , «dat 
niet op de bedoelde wijze behandeld, doch flechts be« 
zonken was, en voorts met dit zelfde water gefpoéld, 
was, op dezelfde plaats, zeer vochtig geworden; zooda& 
het, op. elkander gelegd zijnde, muf wordt en verftikt. 

Daar het echter op deze wijze zeer zuiver wordt, ik 
zoude bijna fteilen zuiverder dan met zeep, zoude, hec 
beproefd kunnen worden, of het niet beter ware , hec 
Linnen met Zeewater te wasfchen , zoo als het voor- 
komt, en dan mee Zoetwater frisch uittefpoelen , ten einde 
'er die deelen van het Zeewater uitcenjemeö , die de óor- 
zaak zijn. van het vochtig worden. 

Behalve nog vele andere proevtn, welke ik. niet zal 
opgeven, omdat het refultaat voor hec oiéderbavig i^evai 

V2m 



•l:i 



van geen nut !s, zal Ik alleen nog meiden,' ïïat fk 
wegens de koscb«arhe!d van dè Soda (zóogenoemd Mïjn- 

. iloffelijk Loógzout) ook met de minder koscbalre Potnsch 
C zoogenóemd Plantaardig. Loopout ) de nederploffing 
heb beproefd van de aarden , dte zich in hét zeewater 

' bevinden» dan, alfchox^n dit met dezelfde hoeveelheid 
kan gefchieden, eu het Linnen zicti,' nadat het vocht 
liclder was, ook hierin even goed liet wasfchen, als ia 
het zeewater, dat door foda was gezuiverd, zoö had 
deze bewerking het gebrek, dat, vooreerst, de afgb» 
fcheidene aarden langer in bet vocht zweefden en niet 
200 gemakkelijk ten bodem zonken, en, ten andere, 
dat hec Linnen, terwijl bet ook in drt ge>^at, zal hèt 
voordeel aanbrengen , niet in zoec wacer kan overgefpoeld 
Worden, zeer fpoedig de vochtigheid aantrok -^ endaar 
dus deze bewerking niets vooruit heefV, boven het wai; 
fchen in zuiver zeewater, kan dezelve van geen nut 
wezen. * 

Opgemsakt in ^sCrovenkaïe den 29 j'unij 18 lè 

Door den Ondergeteekenden Directeur vaü 
*«Ryks Mag&zgn van Geceesmiddeleti. 

L. A, VAM MsBaTtM» 



GESCHIED- BN LETTERKUNDIGE 

ANECDOTES. 

. Ferzameling Portraittn van Fréierik den Tweeden. 

In Duitfche Tijdfchriften \s 'er van tijd tot tijd. mei. 
^ing gemaakt geworden van de Collectie Porcrafcen vaa 
FaEDERiK II. Koning van Pruisfen^ welke de l|per Do^ 
neinen- Directeur Krieosr te Halberftadt^ fèdert eene 
reeks van jaren , mee veel moeite en niet zonder merke* 
lijke kosten bijeenverzameld ,.€n tot eene gewis zeld- 
zame volledigheid gebragc heeft* Uit éenen fy^eraatisch 
geordenden Catalogus, waarmede hij onlangs zijne vrieo* 
den een aangenaam ^efchenk gemaakt heeft, btijkt, dait 
dezelve uit een aantal van 945 lluks befiaat van allfrrleijen 
aard* Meestal zijn het uitgezochte proefdrukken ,- vele 
Avant la lettre^ ook zijn *er fommige oorfprookelyke Teo* 
iLeaiogcu vao bekende Meesters ondei:* 



Hé af beeldingea zijn onder drie hoofd^fdetüngen gcé 
forteerd: Portraits, Scenen (Gevallen) en Allegorleii^ 
" waarvkn elke weer derzelvèr orideyafdeeliu^ heeft. 

Portraits zQn ^er a^ flaande ten^voecea uic 2p, i, te 
y«ard 83, Cf In Borstbeeld 301, d. Silhouetten 14» ~^, m 
i^andbeeldeil , busten enz, 30,/, op Munten j^ ^ g^ la 
vereeniging mee. anderen 51, A^ als bijfiguur tt» 
■'Scenen (óf hlstorlele. gevallen) zijn a^ 10 In het werk 
Us actions gl^rieufes de Frcderk ie Gr'andi^ Rot de Pmsfei 
^puis Ie eemmencement de jon regne iUusfre jusqu*au temps 
fréfent C'7^3) ^» ^^^ ^^i^^ kindschheid en jeugd 13; 
t^ uic het fauisfelijk leven 33; d^ als regent 30; e^ .als 
geerde 10; ƒ» krijgscooaeelen iTZM* betreffende z^ne 
ziekte én dood 24, 

De AllegoTifché platen (lellen of algemeene All egon en 
▼oorj daarvan zijn 'er 33; of Apotheofen 21* ■ Ëjen 
^unhaogfei telt nog |i platen op, wier inhoud betrek* 
king heeft tot Freobrik den Grooten, en dan nog e^ne 
rcliqtrfe van Irem, 

Het ware te w^nfcheo, dac de Domeinen • Directeur 
.Krieger beQuiten konde , om dezen Catalogus ook in den 
Soekhandel te doen omloopen, zoowel om verzamelaars 
«ene goede hahdlei(Mng t^ geven, als ook om heixt zolvea 
misfchien nog wel een of andev (luU te. verfcba^n, wat 
hem nog ontbreekt: alzoo zeker elk liefhebbert die iett 
iiad, wat aan dtze verzameling ontbreekt, dat wel zoude 
willen afftaaovom dezelve, daar zij. zeker eenig in kare 
ibort is\ z«o voUedig te doen worden, «^Is mtar inimer 
inogeiyk is*. Ook zoude *er wel ruiling kunnen ,plaat» 
liebben, daar de' Heer Krieger Veie Pórtraften idubSeld 
lie^fü Jammer is het, da( dft met overal in den C|t«« 
Ipgus is aangeteekcnd. 



4Ï E B O O R T E. , TROUW- e^w 
S T E R P L IJ S T E N. 

• yoerbeeJA fetn png^me^ic Fru^ibaarhcid^. 

.Den 4den JuliJ 1818 beviel te Gent de Huisvrouw van 

é^n Ziiverfmid de Cürte van drie Öbclii'ers, die den 

-v0lgeod^n dagv 0tfde^ eet^, groot en roeloop yolk>$ in de 

fuccurfale Kerk van Su -Nrkolaas gcdOi>pc ^yo, ca zich 

iwo w»l Jli hare Moeder bevinden. 

^ . ' . WËfiR* 



C <S4 ) 

I 

WEERKUNDIGE W A ARNE MINOEIV^ 
BUITSN HAARLEM. 



'"c^ 



fBARO* I THEa- I '^ND- 
18 f8 < MB- ?{ MOME. I STEÊER* 
Julq ( TEB> f TER« 



lüCHTt- 
GESTELD* 

HEID. 




▼dormiddfk omtrent betrokken; 
verder bewolkt; oöitrcnt helder*- 



cte 



f30 8| I 66 



w. t. N. j voormidd. betrokken; verder 
N. w. I bewolkt; 's avonds hdder* 



rgo, ft 65 

ega a 65 



M.O. 
O* C. N. 

' N. O. 



wolken; veel belder. 



bewolkt; tegen den avond 
een weinig regenbui. 




o« 



N. o. 



79f o. t.ü. I belder. 
6yl f o. ai- o. f 



f 30. o 

ao <3o. o 



tl 



<30. oi 
kIso. oi 



C9 
78 
65! 



o» N. O. 
N. N. O. 



bewolkt. 



67 
71 
Ö3 



W. N.W. 



bcwolku 



w. 



BEKENDMAKINGEN* 

^^\* Op deft Aiiten September en volgende dagoif. 
* dezes jaars, zal men in *s Gravennage verkoo* 
pen eene uitmuntende en uitgebreide Verzameling va» 
Teekêningen en Prenikunst, door de voornaamfte oxxè^ 
en latere Nederlandfcbe , Hoogduitfche , Itallaanfche , 
Franfche en Engelfche Meesters ; 200 onder de Tee- 
kêningen als Prenten bevinden zicb vele zeldzame» 
wUdqrs eenige Schilderijen. Alles federt een aantal 
jaren bijeenverzameld en nagelaten door Wijlen den 
WelEd. Géftr. .Heer Everhardüs Bobrs, 0«</ Fiscaal 
yan de Nedeflandjche Retfurvloot. en Carga der OM - Indi^ 
fche Cempagnie. 

'De Catalogus zal eerstdaags verzonden worde» en blJ 
den Boekverkooper W. K« MAMt)EMAKBR verkrijgbaar zijn» 



NB. Op aanftaanden Dingsdag zal ^cr i»eder ccn N»-r 
'«morden .uitgegevenm 



Te HAABa.jz!M bij de Wed. A. Loosjei ?u 



ALCBMÈENË 



K O N S T- (8 



EN 



LETTER-BODE, 

» 

▼OOR.HÈT JAAR tttt. 



—f 



N». 3g, Dingsdag den oAften JuUj, 



B É R I G T E N; 



lr 



ARSCHAÜ. Het Koninklijk Genootfcbap Aét We* 
tenfchappcn alhier, heeft in dé maand Julij ecne gou^ 
den Medaille, ter Spaarde van loo Öükaten , uitgeloofd 
^an den Schri\vet der beste 'Lofreden ot>'den onftet* 
ielijken KosCivsKoi men, verhngt de inzending , der 
liukken, die naiir dezen Penning dingen wiifeni bin- 
nen twee jaren tijds 9 moetende iijn opgefteld in dè 
Poolfche, Latijnfche, Franfche, EogcUche , Diiitfche 
of Italiaanfcbe taal. 

's GnAVENHAcfE. Het voïgehcf kort Üittrekfei uit 
'de Courant van Moht-Katan van den iSden Febru-" 
ari] 1818, is zeker, voor alle beitiinn^urs dèr Oudheid 
merkwaardig. „ Terwijl dê K^fpitêin Gïovannb 
'Batta CAvïglia, een Genuees van geboorte 5' zich 
verdienfteHjk gemaakt heeft, dóór in de ^roote Pirrf- 
jnide van Giza tot de vertrekken des Konings en der 
Koningin te dringen ,' en deswegens alle onzekerheid te 
doen ophouden^ liet Giovanne Belzonï, van Rome 
geboortig , de beroemde Kolosfale Buste van Me ra n o li 
uit Opper -Egypte, ter verdere verzending naar Eut^- 
pa -» vervoeren , en ontdekte voorts zes aanzienlij* 

II, Dbzl. Ei kc 






c <« > 

kt Grafblaatren\ eene van welke het allerfcbootist 
Egyptisch Bouwwerk oplevert. Hij is verbolgens ge» 
weest bftnon den grooten Tempel van Ybfambul 
en vond dien uitgehouwen in de rots, 152 voeten 
hng) hebbende 14 Vertrekken^ eene grodte zaal' en 
acht Kolosfale StandbeeTdeii t ieder van 30 voeten» 
Van daar ontdekte hij in de nabijheid diens Tempels ^ 
behalve eene rij Sphinxen van zwart graniet» do voe«' 
ten onder den grond- , m^ e^en dikken mtiui^ omge- 
ven ^ ook nop het Kolosfale hoofii van Okus, grootcr 
dan dat van Mem non. Eindelijk is hij dit jaar ge- 
daagd, om de tweede nog onseopendè Piramide van 
Giza te openen»' met wk gevolg» daf l)ij in dezelve 
mede twee vertrekken heeft ontdekte Dat des Kor 
ningr-^wts minder fraai » dan in de e^fte PinasAét^ 
De öpfchriften » welke men biftnéó^ deielve met Ara^ 
bifdic letteren ^vonden herft> ^ocn met 'veel grond 
vermoeden», dat aüe de Piramiden» zonder onderteheid» 
zijn geopend geweest» ten tijde der Saracenen» doch 
dat deze die aliarna weder Hebben tddgemaakt» zon- 
der daarin eenigen fchijn van opening te laten» bif 
sürclke ^gelegenheid»- indien 'er binnen dezelve eenige 
zaken van waarde niogten zijn befloten geweest» deze 
«onder twijfel of daaruit genomen » of verbrijzel^ 
zijn ge Worden.'* 

, ' Haarlem. De Ténioonfiél!ih$> vh^ planten en Gé^ 
was/in^ vfcïkt in den aanvang der maand Jumj alhier^ 
onder toezigt der Kederlandfehè Huishoudelijke MaaU 
'fihdppiJx^hMs had» vond zooveel goedkeuringen werd 
zoo al£[emeen toegejuicht» dat de meeste befchouwers 
-fldch-niet dan met verwondtt'ing eene aankondiging 
.herinnerden ^ door its voorname Bloemisten even voor 
j^éizelv^'r opening» gedaan:.»» dat zij om tedenen niets 
,»,ter raededingirig hadden 'ingezonden." Deze rede- 
jnén « ons^ in den ohderftaahden brief van den Heeir 
G. VèoRttEtM SeHNEEvoooT Zijnde medegedeeld» 
'liwepen wij hét publiek denzelven niet te mogen 
óntbotiden » fclioon wij , wer gewenscht hadden» daft 
Tde ftelfer ziclt meer had kunnen bekorten i en wij, 
.;^bowel die redenen » als de ftellingeh daarin voorko-* 
'iBende, voor deszélfs rekening laten. 



/tan 



Aan den. Kedicteur yan 'deü 
'Aljgcmcèhch Konst- ch jMtèirbëdü 



Waarde Vrlètd^ 






, In de Advertentie, djle wij zerBloe&iittén iii de 
Haarleipfche.Comant van dcïQ 6 Jool] lieten plaatfen^ 
^ yiwm wijVbek^.maaktep, da^ wij^ op de Ten^ 
töonftelliog; vsui rlanten en Gewasfeo niets ter mede- 
èloging naar i^n Prijs gezondea ha^eo ^ fcboon. wi^ 
muders^ gaarne bet oiï2e ter yerftafijmg der Vèrzatner 
Uns Viiarag^h walden > b^^ben mj gezegd t dat wij 
naderhand io de« Kon|^» en Liêtterbodè de redcaeii 

hiervan zouden ppgeveq. , . . ^ v j. 

Dit laatfte. moesten wij peggen ^ om alle verkeerae 
uitle^g^g^ van wi . gedrag te voorkpmen « daar ve» 
len ifi het denkbeeld y.èrkeèren » dat wij die geheele 
TentooofteHinj^ regtibreeks wilden tegenwerken of ia 
éen. tielagcheüjk Ji<bt pjaatfen s ; hetgecxi toéh in het 
j^ioiïe bet geval niet was 9 en ik dttrff Wat tni) in % 
jparticiiiier^ betreft^ V^el fta^ndeboudeóy da^ wanneer 
^len, Concurrenteq zoowel, als niet . tToncijtttenten « 
^e zaak uit züIk een oogpunt befèhoüwd en dezelve 
^00 behandeld hadden 9 als Vm^^cx dan wel niet zogveel 
fiuks geweest zoJxdtq'Ttijh^ insM ioch niets dan iraaije 
en ui^ezüditè. Planten 9 daar 'er ^u tochi hoé uitftei- 
iend owe èerfte proev« ook uitgevallen zij, ook vele 
planten gêWccst zijn» waarlijk ecner zoodanige Ten- 
toonltellinï; oivvaatdig > en die bijna het vèrmoedea' 
^eden ohtftaan» ^Is of men ^tt den gek médè féh^ren: 

^£r is oVer die Advertentie :zooyeël bmnétï en hm\ 
ten de ftad geiproken, én ik ben in 't bijzondet 
daarover 9 omdat mén mij vooral ali^ d^ bewerket^ 
4n ontwerper daiarvsm beichouWdc» zoo veelvuldige 
évenWet altijd in \ vdeódelijke en befèfaeidehef; Uu- 
gevallen geworden; ^er is 'er otider d^i Mesdeteeke*. 
qaars dier Advertentie » die » ha dezelve' yrijwillicr 
i(etéekend te hebben, zeggen: Sghne£Voóo:t beê^ 
^r mij toe overgehaald» anders had ik bet nóói't ge«' 
4}aan ; dkai' is over deze eenvoudige zaak zooveel ger. 
. éraatf of liever bad ik baast ^zegd» gefanb^» 
► E IJ beld^ 



r 



beid geworden» dat ik het njet onnood% acfef^ 
otti , eer ik de icöenen tjpgeve « wwom wij ter me-' 
dedinging niets asenden wilden , u een kort nariré geve 
Vin ho gebeurde mét of omtrent deze Advertentie 9 
die zooveel geruchts. gemaakt heeft. Reeds in de 
maand Aprii, bij mijnen konfrater B. zijnde (ik zal 
nu expres geene namen noemen ) fprak ik met hem 
over de aanftaande Tentoonftelling; bij ooiUeeMe *er 
even eens over als ik , dat wrj , als Öloemisten , niet 
naar den prijs mededingen moesten , ichoon hij '*eï 
anders, even als ik, niet tegen was, o?i, wanneer, 
men dat toeftaan, wilde, het een en ander ter verfraai*- 
jing der Verzajnellög naar de Tentoonftelling te zen* 
den. Zoowel B. als mij werd dikwijls zoo van Heereiï 
en Liefhebbers in den omtrek van Haarlem, als van 
onkundigen gevraagd, wat 'er toch eigenlijk dan vair 
^\\tï zoude, en of dat alteen op Bloemisten zag of 
niet. Wij gaven hun tekerinen, wat wij 'er, door het 
Programma &c. van wisten, en zeiden, dat wij, als 
Bloemisten , 'er niets mede te doen hadden. Die vra- 
gen kwamen zoo dikwijls, dat ik in de maand Mei 
weer B, moetende fpreken, en hetzelfde van hem 
hoorende, hem zeidie, dat het mij voorkwam bestte 
zijn, ten einde alle die verdere vragen en onderzofr' 
kingen te voorkomen , eenvoudig eene Advertentie te 
plaatfen , waarbij wij, (ik bedoelde tóén nog maat 
alleen ons beiden^ bekend maakten, dat wij niets ter 
mededinging zenden zouden. Hij adopteerde mijh 
voorftel terftond en zeide: dan moeten wijC, bet ook 
proponeren , die zal zeker mede doen , waarop ik aan* 
merkte , dat dan aan D. en. E. ook de voorfkg gedaan 
moest worden, alzoo die meer Planten hadden; ook 
dit keurde B. goed. Ik nam op mij , om met C. JD. 
en E' te gaan fpreken. Ik fprak alle dtie in hunne 
huizen of tuinen geheel apart onder vier oogenf.. 
Twee hunner waren terftond met mij van hetzelfde 
gevoelen , de derde difficuitcerde , waarop ik hem zei* 
de, dat het flechts eene propofitie was, welke ik 
gemeend had , daar ik met B. de zaak eens was ,, hem 
ook te moeten doen, doch dat ik 'er hem buiten zou« 
de laten; des namiddags van denzelfden dag evenwel, 
kwam dezelfde man bij mij en zeide, dat hij 'er nader 
over gedacht en befloten had , met ons ééne Hjn te 
trckkep* Ik neem dus op mij» om eene Advertentie 

te 



^; 



< 69 y 

te ftellen ^ gehieel' in den zelfden vorm als de geplaat* 
fte, alleen met dat öndeffcheiü , dat wij daarin fpreken 
van hiet te zullen zendtn ter mededinging. Uit mijnen 
moiid was 'er van dit ons plan niets uitgelekt en ik 
I durf vrij gerust zeggen, uit den mond \m B, ook 
niet : men oordeele dus van mijne verwondering , toen 9 
\ in de week voor de Tentoonftelling , een Buitenman 
i bij mij kwam, en mij vraagde 9 of het waar was, dat 
wij zulk eene Advertentie plaatfen wilden? Ik ant- 
woordde daar niet op , doen hij* zeide mij bet van 
X»*dcn knecht , van eenen onzer medeteekenende Con- 
frères geboord te hebben 9- en dat die bet van zijnen 
baas bad, * 

Toen maakte ik geene zwarigheid, om hem de waar* 
heid te zeggen , en liet hem de reeds door ons vijven 
•geteekende Advertentie lezen, die ik ten gelegenen 
tijde, vóór, dat de Tentoonftelling beginnen zoude, 
wilde doen plaatfen. Ook ^eze oordeelde , dat wij 
volkomen gelijk hadden en zeide: ., Woonde ik te 
Haarlem ik was de zesde Teekenaar. " 

Daags daaraan , toen ik de Advertentie reeds aan 
den Courantier meende te zenden , ^ komt een ander 
Bloemist bij mij, F. , en zeide mi], van den gister 
bij mij .geweest zijnden Buiten ~ Bloemist gehoord te 
hebben, dat *er door ons vijf zoodanig eene Adver* 
tentie gepl?iatst zoude wovdep , of bij. die tnedeteekenen 
jnogt^ Ik zntwooTdiQ hem:, dat ik hèm dat niet wei- 
geren konde, daar het hem vrijftond dezelve in zijn 
particulier te plaatfen ; maar dat ik 'er met hem niet 
over gefproken had , omdat ik in de vaste vooron- 
dcrftelling was, dat hij Planten ter mededinging zen- 
den zoude. Hij zeide echter dat niet voornemens te 
zijn en teekendedus, tusfchen de andere in, daar, 
waar zijn naam, volgens de Alphabetifche orde (die 
ik om allen twist over rang en ouderdom te voorkó*» 
men , gekozen had ) ftaan moest. Ik maakte' een af*- 
fchrift van de Advertentie, en zond dezelve aan de 
Heeren. Enschedé ter plaatfing. Dienzelfden voor- 
middag in de ftad een en ander te verrigten hebbende , kom 
ik geheel toevallig bij eenen mijner vrienden , die 
Lid was van de Commisfie der Tentoonftelling, en 
met wien ik reeds dikwijls over de Tentoonftelling 
gefproken had. 

Zoo als hij mij zag 9 zeide hij blijde te zijn» dat ik 

E 3 bij 



/ 



|)i) heo; kw4<n9 ^èar hij mij noodzakelijk TpreF^ 
fpoest* Hij vroeg mij op den man af, of wij de Adi 
yertentie plaatfcn zouden. . Ik ^zf hem mijne venvon- 
dering te kennen , dat hij daar ^etsyan wi^t^ envrpeg 
heqi , vag wicri hij het gehoord nad. jle|{tftrecks yn^ 
hij dat niet meer, maar het kwam uit hetzelfde kanaal 
van dien man , wiens kpe^ht het reed^ aan den Bui'^ 
jtenbloemist verhaald had. Oie man^ had 7er reedf 
zooveel v^n gelprpken , dat dé CommisfiQ *er opmerk« 
zaam op gépiaakt was geworden, en fieflpten had^om» 
- iopdra on?e Advertentie geplaatst werd , ^r eénef 
(mdere tejjen te plaatüen? tqn einde onz^ fegenw^lüng :ii 
wèlke men meende, dat het ^ijn nioest, fegehteg^an^ 
Toevallig had ik het origineel, dat dooir on$ zes .ge* 
tteekeqd was , iii xnijne brievéntasch en liet het heiq 
lezen. Hij zag terftorid , 'dat daar gccne tegenwerking 
mede bedoeld werd 9 en werd daarvan nog mee< 
overtuigd, toen ik hém kortelijk de redenen yanpns 

S' edrag' zeide ; evenwel hij verzocht ^nij de plaatfing 
er Advertentie nog wat uHteftellen» alzop hij vreesd<^ 
dat dezelve misfchien bij anderen eenen verkeerden! 

.indruk zoude kunnen maken., en hij mij bovendien 
/ verzekeren konde,da< V eene cohtraadvertenüe komea 

. iüude , en het dan welligt een pénneftrijd^ kende 

' iw^orden , die. niet dan onaangenaamhieden* baren 
?oude. > ♦ . - 

; Schüón met mijne ^nedeteekenaars 4e aflpraak ge>« 
maakt hebbende, om de Advertentie vóör den tijd van 
8e inzending der Planten te zullen pïaaftfen, begreep 
ik toch, dat het bij geen van ons allen het oogmerk 
55ijn zoude, om 'eenen penn'ellrijd te veroorzaken, en 
ik nam dus pp mij , de Advertentie bij Enschedé 
jprovifiohèel wederom te halen, en tot na den afloop 
des inzetidingstijds terug te houdeu 9 hetgeen Hechts 
èeri verfchil van weinige dagen piaaktc.x Het in die 
idagen wat ' yolhandig gehad hebbende', konde ik niet 
bij ^\lc vijf inijne Medeteekehaars rond gaan , om hun 
jdc reden van deze ópfchorting te' zeggen, maar zeide 
het den eenen ên anderen, dieii ik bij toeval fprak, 
Jiuh tevens te. kennen gevende, dat ik de Advertentie 
hu» met een kleine verandering (van het futurum in 
lièt pérfectum^ Zaturdags den 6den Junij zoude laten 

, jplaatfen. -^'^ Donderdags den 4dcn dien genen mijner 
^onfireres fprekende, die in bet eerlte zwaii^'lieid 



( 

fenaake bad^ dofb naderhand van zelve teruj?gpka- 
pien was 9 begon deze weder zwarigheid te maken eo 
tcbteniit te krabbelen. Ik antwoordde hem , dat bet 

ïm geheel en al vrij ftond bet te doen of te laten,' 

it B. en ik bij ons voornemen bleven volharden ; 

iocl^ dat ik hem» den volgenden morgen, de nieuwe 
redactie van de Advertentie zenden zoude, en dat 9 
wanneer hi) niet verkoos médetedoen , bii mij dan 
ilechts , voor dat dezelve moest bezorgd worden » 
^ulks ^ipest laten weten. Voor elf ure geen befcheid 
van bem ontvangeode , begreep ik , dat hij *er niets 
feilen had , dat óok zijn naam %r onder geplaatst 
werd, ep zond du^ de Advertentie henen, zoo als zi) 
in de Courant van 6 Junij gevonden is geworden. 

pa%T hebt ^if nu de geheele historie ^^an deze 
|M>oveel gcruchtsn^kende Advertentie , waarvan Ibm* 
inige der Teekenaars (, zooals ik hoore ) zeggen : 
dat dj het alleen op mijne overreding gedaan hebben ^ 
datr ik toch wel de Opfieller^ maar, ten hunnen op;* 
sigte,. nijet meer dan fl^hjts VourfieUer geweest 
pep.— 

W^t nu de redenen betreft, die mi] als Bloemist 
i>ewogep , om ter mededinging naar den prijs niets 
Inte^nden, dicjsijn eenvoudig de volgende: en naai* 
Pft gefprck loet mijne confrères gehouden , geloof ik 
niet, dat zi) andere redenen zullen hebben. Doch na 
ül het voorgevallene , m^t de, Advertentie , gevoelt gi^ 
yt^U i2i% ik geen* lust, heb^ 'het inin aïJen w^eér re 
gaiB vrageq of in '^hunnen naam iets te doen. Ik durf 
^óor het Qvwgevook zeer wel met mijn gevoelen', 
gis A^^ mijne 9 voor den dag te kofnen. — 

\\ Acnt^en wij het , als Bloemisten van eenigen 
fongy béneden ons fatfoen, om naar eenen prijs te 
gingen» die flechtis van zoo geringe inner h'jke waarde 
is. Dat 'er Heeren inedegedongen hebben ; oneindig 
in vermogen en rang boven orijs verheven , en dat 
;Jie het niet beneden zich geacht Hebben , zal men ons 
tegenwerpen • maar die neeren hebben dat als lief- 
hebbers gedaan'; als gröote |vQoplieden, iir hun vak 
'van Negotie, iouden a:ij zeker' naar geene Medaille 
van eenige guldens waarde mede gedongen hebben* 
I)eze zwarigheid van onze zijde wordt ontzenuwd ; 
door dat men« zoo als ik hoöfe, doch waarvan in 
hei Programou niets ftaat , ook \i\ plaat« van eenc 






t 



zilveren Medaille, 6 Dukater. biezen kondc. Bit w^n 
óns onbekend en zoude 'zeker voor den zpoclanigen> 
die 'er wat mede verdienen wilde, de zaak verande- 
ren; maar dit was bij de raeesten onzer, zoover ik 
'er over oordeelen kan, het geval niet, en wat mij 
betreft , al ware de Prijs of Medaille tienmaal meer 
waard geweest 9 ik zoude 'er niet naat gèdongea 
hebben- 

a°. Wilden wij niet gaarne cene fnede door onze 
tronie hebben, zoo als men zegt, althans wij wilden 
^er ons niet aan wagen. 2k)nder eenige grootfpraak 
pf iets» dat naar ^£er>vaandheid zweemt, ipag ik, dunkc 
mij, wel zeggen, dat wanpeer '^r vreemdeüBgen te 
Haarlem komen, oqi fraai je Planten té zien, zij bij 
ons Bloemisten zijn moeten; maar hc>e zijn nu vele 
menfchen ? Wanneer zij in Couranten * Dagbladen of 
Nieuwspapicren lezen : die of die heeft een prijs ' be- 
haald voor zijne fraaije Plant-, dan is het al heel 
Mgtf wij moeten niet bij van Eeden, Kkeps-i Moo- 
NEN of ScHNEEVooGT ziJn, maarbij JAi*', Pieter. 
of Paulus , want die heeft de premie behaald , diens 
collectie is dus zeker rijker en fraaijer dan de hunne, 
ÏDat het nu zoo uitgekomen is, dat juist een Bloemist 
van rane en naam en een voornaam liefhebber, de 
prijzen behaald hebben, is mij zeer aangenaam, 'en 
tïu zoude het kunnen fchijnen, of als ónze vrees on* 
gegrond (;ewee$t ware; maar het had zeer wel andere 
kunnen uitvallen. Ik wist ,. dat 'er Hecren waren i 
die geen enkele Plant bezitten , en die bij" Bloemisten 
gekomen zijn en gezegd hebben : yoor mijne rekening 
jnoet gij op die ïcntoonftelling eens iets extra mooift 
zenden; zij hebbén naderhand zelve, bij dezen en 
genen Bloemist, het een en ander uitgezocht , dat 
^r voor hunne rekening, ter ' mededinging naar den 
Prijs, ingezonden is, 

'Er zijn Heereh, dat weet ik, die, goede fpecula» 
tien gedaan hébbeqde 9 die gelukkig uitgevallen zijn» 
zich eene Bibliotheek hebben aangcfchaft, en onder 
andere hét werk van Curtis ^ Botanical Magazine ^ 
en die mi, van die Tentoonftelling hoorende , hec 
plan vormden, om eena êenige iiitftckend fraaije en 
zeldzame (in het werk van Curtxs afgebeelde^ Planr*- 
^en uit Engeland te ontbieden, en die op de Ten* 
toonftelling te zenden* Of zij hun plan volvoerd 



• t 73 i 

r 

liebfccn, weet ik niet; daar de namen van al!e Inzeii: 

dcM niet bekend zijn. 'Er zijn kleine knoeijers' 

van Bloenustjes^, die nog bijna niet befeénd zijn, die 
voor hunne , naar Engeland gezondene Bloembollen , 
Wanten in betaling liioeten nemen <• en die 'et op re- 
kenden van wel wat moois te zullen krijgen, daar 
%\] op de Tentoonftelling mede zouden kunnen brif- 
leren en welligt den prijs behalen. - — - 'Er zija 
Planten , die .men }p\\ een louter toeval gekregen had • 
en die nu juist eens, ook bij toeval, begonnen te 
bloèijen , voor bewaard geworden , om ze op de Ten- 
toonftelling te zenden , en daar het,, zoo als men niet 
beter wist, iets zeer zeldzaams was, zoo rekende itaca 
vooraf fl;erk op eene Premie , hetgeen echter, daar de 
Natuur niet medewerken wilde, mislukt is- Van alle 
deze dingen waren Heeren Beoordeelaars onkundig, 
en moesten het zijn ; deze Heeren Honden voortf niet 
weten, of eene fraalje Plant, die zij daar zageiu 
reeds lang in posfesfie van den Inzender geweest, of 
flechts vflK)r een paar dagen gekocht was. Maar wij, 
^Is Bloemisten , wisten - vooraf, dat 'er zulke dingen 
plaats zouden hebbeu, en het was dus zeer wel mo- 
^eh*jk geweest, dat zulk een Inzender, die toch waar- 
lijk niet de minfte verdienste beeft, eens genen Prijs 
gekregen had, en wat zoude dat voor ons, als Bloe- 
toisten, geweest ziin, vyauneet wii medegedongen , en 

dun ö^ulfc eene fnede ^oor de rroirfe gekregen bacfden? 
Wanneer men al/een a/5 'liefhebber daarover (preekt, 
of als geleerde niet. anders dan de Uitbreiding der 
Wetenschappen ten doel heeft, of behoort te hebben, 
dan is het onverfcbillig, wie den Prijs behaalt, en 
dan moet de grootfte geleerde het inet genoegen zien, 
wanneer hij van eenen eerst onlangs gepromoveerden 
Magister of Doctor, of al ware het ook van eenen 
ongeleerdén, wat nieuws en goeds kan leeren, of 
eene nieuwe ontdekking aan het licht gebragt ziet ; 
jnaar in zijn vak van negotie of in zijne kostwinning 
wordt men niet gaarne door eerstbeginnenden of door 
knoei jers overtroffen of van de bank geligt, en om 
dat te voorkomen , moesten wij niet mededingen en 
óns fchootvrij houden. Ik herbale het, het is mij 
zeer lief, dat de Heeren Ruzenkrant^ èjn vanWic-. 
icEVooRT CromMelin den Prijs behaald hebben, en 
hsd men dat vooraf kunnen weten , dan hadden wij 
'- ' E 5 niet 



Qiet fioodjg gefaad ms te vrijwaren; nmt dat wm 
vooraf niet te voorzien, alth^n? niet met alle, de prij- x 
ftn^ en daarom moeste wij het wisfe voor het on?» 
wisfe nemen. 

3^. Eene derdQ reden, die Nj mj van gi^wigt is f, 
Warom ik geene Planten ter mededinging inzenden 
wilde, is fieze; ilc ben zeer mal met mijne fijne en 
fraaije Planten, en ik durf zeggen, dat men niet vele 
Verzamelingen vinden ?al, die; de inijoe in zuiverheid j 
en xeipheid overtreffen , en ik heb *cr binnen en bui- 
ten 's Iand$ vele gezien $ die, fcboon veel rijker in 
^rten en vreemde gedachten, echter zoo vol lui^ \ 
én ongedierte waren, dat ik voor geen geld zoudqt ] 
hebben willen ruilen. Om nu tiaar dea Prijs te din« j 
jen,- had ik mijne Planten ten minfte v<Sór dea 4den j 
[unij daar moeten bezorgen en tot den isden fi>oetei| 
aten.^ Concurrent zijnde, had i^ natuui;Iijk niet alsi 
Inzender, mogen^ bekend (laan. Ik had ze dus aa^ 
liaar lot ov^r mioeten laten : eene Plant, die bij mij in 
den ws^rmen ruQbak , (|aat , en dus rondom yzoa als men 
^gg<^n ?PHg9 warmd voeten heefteen zoo zuiver is 
als glas 9 konde nu zttr wel op eene koude plaats tQ 
liaan komen, ongelukkig naast eene andere, die veel* 
ligt in het hart luizen had , dat men niet altijd voor^ ^ 
af kan ontQekken, en waarvan men ^e niet altijd ge* 
heel en volkomen fclioon reinigen kan. Dat zou 
voor mijne Plant Tcer «adeelig en voor mij ten 
hoogile onaangenaam geweest zijn* De Natuur heeft 
nu ten goede medegewerkt, en de meeste warmte ver» 
langende f^Iant konde het nu zeer goed in het Lokaal 
iiithoudeu, pnidat het wcêr zoo overheerlijk fraai en 
)varm was} maar het had ^eer wel anders kunneq 
zijn. En nu ik niet, naar den Prijs do/jg, bragt ik 
mijne Planten eerst Zaturdags in het Lokaal en was 
een der eerften, die ze teri;ghaalde,en ware het w'eêr 
tcgcngeloopen , of had ik aan eehige van mijne inge- 
zondene Planten een of ander ongemak ontdekt , . dan 
zoude ik., als niet Concurrent, en dus mij niet yer^ 
bergende, zeer wel vrijheid gekregen hebben, on? 
dezelve terug te halen, hetwelk een Mededinger^ 
zonder zict^ te verraden , niet wel zoude hebben kun* 
ncn doen. 

4® Bij fommigen zoude 'er raisfchien nog^ een? 
vierde reden medegewerkt bebf)ei)9 waaroqi zij wei» 



ttgl: ii)-hct g«becl niete «ouden hebbea willen «oodcn, 
de onveiligheid Damelijk van Jict goed Dan deze 19 
bij mij nooit opgekomen % en 200 zh ik in de maand 
Januari j dezes jaars, nog eer het Programma in de 
wereld was, ?er mt Wijiep mifnen, helaas! bijzonder 
pök voor óHj te vroepgeftorven Vriend, A. Loosjb* Pz-t 
over de?e Tentoonftelling fprak, en hem op zijne 
|a/ïvfage, yneo men we! het best voor Opzigter zou- 
Ie kunnen aanftéllen, den I^eer Bolleur» aanbcvaU 
e» naderhand boorde, dat deze aangefteld zoude wor* 
den ,^ wa? 'er hij b|j geene dé mioftc zwarigheid meer 
ten dezen opzigre. Deze man wa§* behalve zijne bij 
allen bekendjs eerlijkheid, niet wel in de |;elegen' 
lieid, om in verzoeking te komen om ftekken te ne» 
jaen, ajzoo hij volftrekt gcene dergelijke Potgewas- 
fcn öahouck, en dezelve dus ook niet zoude kunnen 
t»Iaritren. Bij mij was deze zwarigheid du$ geheel 
liiet aan wezig ; maar anderen , die , helaai ! wel een^ 
de ondervinding gehad hadden % dat zij mooi je Plan- 
ten, bi] voorbeeld op Verkoopingèa ipekocht en on- 
der custodie der Oppasfers gelüte», te huis krijgen- 
de, dezelve geheel mishandeld en van alle ftekken 
beroofil vonden , de zoodanigen waren niet zondes 
vreeze» 

' * • f /fe VerPMlg en Sl(ft in hu volgend^ N^) 
V % Ü SI L A G 

VAN DEN STAAT DEI. 

^OOrCfEj, MIDDELBARE en LAGERE SCHOLEN, 

in den jate ft 17, 
Namens Z. M. den Komngyüan de SUiten-Generaal 

4 - - ' 

^ aangeboden ^ door den Cotnmisfaris^ Generaal voêr , 

Iwt Ondervijs en voor de Kunsten en fFit^n* 

»•■•■.» • ' ' 

. fchappen^ den gden Maart 181 8. 

CFery^/g en Jlot^ van BJadz^ 57*3 

Op iedere dezer faooge fcholen s^ijn d({. bibliotheken 9 

kablneuen eo verzam^lingea vermeerderd, en de lokalen 

yoor fommige iiirigcingen verbeterd. Te Leyden en 

tJtrechc werden de obXerva&Qcko groocendeels versiéuw^ 

eio 



C ?6 ) . 

en vtn betere werktuigen voorzïéD* Ook zijn te Leyóttk 
en Groningen de gasthuizen voor het clinisch onderwijs 
;Eeer aanmerkelijk verbeterd. De groote nuttigheid dezer 
laacde iurigtingen voor de medifche fludien is , wederom 
dit jaar, geblekeu, juit een uitvoerig verflag van hetgeeu 
in deze gasthuizen op ieder der gezegde hooge fcholen 
is verrigts hetwelk van dien aard is, dat men daaruit al- 
lezins, de guudige gedachten opvat, van de wijze» op 
welke de jonge lieden tot de beoefening der geneeskunde 
worden opgeleid. Te Levden geniet de hooge fchool 
ten deze een groot vporcfeel , doordien een der twee 
groote militaire rijks hospitalen binnen die flad is geves* 
ngd, en die onlangs, dpor Z« M., In een nuetig' verband 
is gebragt met het clinisch gasthuis. 

Eet\igzins gelijk flaande met de hooge fcholen, zijn de 
achenaea van Harderwyk en Franeker, op welke in de 
hoogere gedeelten van de meeste wetenfchappen , evea« 
eens onderrlgt wórdt gegeven als op de hooge fcholen» 
doch zij hebben het 'regt niet, om eenige akgdemifche 
graden te verleenen. 

Voorheen waren, fh de (leden Harderwyk en Franeker, 
de hooge fcholen voor de provinciën Gelderland en Vries« 
iand^ gevestigd, en men had, op grond van die oude aan* 
ipraken, binnen dezelve deze athenaea gedicht, die uic 
'siands kasfe^pnd^rh ouden worden. , Van dezelve beefe 
het achenaeum te Franeker eenigzins opgenomen ; doch 
da^ van Harderwyk heeft aan bet doei van deszelfs (lich- 
ting niet beantwoord, en Z, M., Is daarom van voorne* 
tnen, in den loop van dit jaar, deszeifs bedaan te doen 
ophouden» 

Van groot belang was, in het afgeloopen jaar, de op- 
rigting der drie hooge fcholen te- Leuven, Luik en Gent, 
wcike, in de maand October 1817, ond,er de gundlgfte 
voorteekenen zijn ingehuldigd. 

Met de grootde zorg heeft men de leerdoelen m^t'df 
kuiidigde en bekwaamde mannen .zoeken te bezetten j 
waartoe Z. M* noch pogingen, qoch kosten gefpaard 
heeft. Ook hebben de gevolgen geleerd, op welken prijg 
de inwoners de weldaden vau Z. IJ/I. weten • te dellen ; 
een zeer groote toeloop v^n lludenten heeft, reeds da. 
delijk, op ieder dezer hooge fcholen plaats gevonden. 
Te ILeuven en te Gent waren» weinig^ weken na den 
aanvang der lesfeu, omdreeks 150, te Luik rolm 250 du<- 
derenden. - 

Tot aanfchafiing van het nopdige voor de verfchillende 
vakken van onderwijs, moest; volgens 'sKonings befluit, 
door de dedelijke regeringen, zoo veel mogelijK, voor* 
zien worden. Aan haar werd bijzondeflijk opgedragem 
ce zotgen voor de gebouwen, en om ten dienste der hoo« 
l^e fqhooi afcedaau dien voorriad van materiele fubfidieiH 

diQ 



C 77 ) 

€fê »/f fledelijlt eigendom binnen hare gemeenteo moge 
Toorhanden zijn. De dedetijke regering van Gene heefc 
in dit opzigc het meeste uitgemunt» Zij beeft zelfs meer 
j^edaan, dan van haar konde gevergd worden, en be(lo« 
ten ten baren koste een groot gebouw te (lichten , het* 
£een eten zeer zal moeten ürekken tot het nnt ais tot 
<ien inister der hooge fcbooi» 

[ Inmiddels heeft zy zorg gedragen voor' de voorloop!^? 

'■ nanfchaffing van alle vereiscbte lokalen. Eveneens heeft 

' zij het eerst voldaan aan de aanwijzing van art. 158 van 

het reglement en op haren koste beurzen geflicht,tcn bd» « 

^ hoeve van minvermogende leerlingen der hooge fchool. 

< . Te Luik heeft de hooge fchool, in het voormalig kof« 

iegie der Jezuiten, een even fraai als ruim» en^ vooralle 

\ behoeften van het onderwij», wei ingerigt gebouw ver- 

' kregen. 

Te Leuven hebben zich zwarigheden opgedaan, om de 
ihooge fchool. van de vereischte , gebouwen te voorzien ; 

\- doch deze zwarigheden zijn reeds aaivvankelijk weggeno- 

men, of zullen verder door de ftedelijke regering worden 
^opgeheven, door aanwending. van de gepaste en^voorhan- 
den hulpmiddelen. Binnen deze flad geniet d'e hoog« 
fchool'mede het voordeel van die van Leyden, om met 
een der twee groote militaire rijkshospitalen in een nntx. 
tig verband te zi||n gebragt voor het clinisch onderwijs. 

-Tot het overige voor het materiele benoodigd, ten 
dienste van het onderwijs in de verfchillende wetenfchap» 
pen,. heeft Z. M. de noodige gelden voor iedere hooge 

!; l'chool toegeftaan, ten einde deze nieuwe etablisfementea 

ten fpöeiHgüe in liastc te üellen^ om zich, binnen den 
Kortften rijd, van alle vereiscbte hulpmiddelen , voor een 

f verbeterd wetenfchappelljk onderwijs te voorzien. 

Het gezegde is genoegzaam, om te doen zien, hoeveel 
▼oor de openbare fcholen is verrigt. 
' 'Andere belangrijke maatregelen hebben gedrekt tot aan-^ 
noediging en bevordering der kunsten. 

De wet, door medewerking uwer vergadering, op den 
a5ften Jannaryv 1817, omtrent het verleenen van uitflut. 
tende regten op uitvindingen en verbeteringen van voor- 
werpen van kunst en volksvlijt vastgedeld , had reeds 
aanvanitelljk de beste gevolgen. Door deze wet wordt 
aan de uitvinders .eene billijke belooning verzekerd, zon* 
der dat de regering ingewikkeld wordt in de moeijelljk* 
beden en bezwaren, van de waarde of den tijd det uit- 
vinding te waarborgen*. 

. Tot aanmoediging der beeldende kunsten werd , door 
Z. M., een belangrijk befluit genomen op den 13 April 
f8j7* Bij hetzelve wordt bepaald, dat 'er drie ki^sfen 
van fcholen zijn. Die van de onderde klasfen, oncfer Hen 
«aam v9xï teekenfchpleo, zoo veel mogelijk in alle (lellen 
'n * j . van 



i n i 



•4 



• * • 

^in het RQkt vooriMmeliJk ten doel hebbeade, om dèi 
fatodv^erksman in de teekenkunde en gronden der borger*^ 
li)ke bouwkunde te onderwazen. De tweede klasfe oii« 
der den naam van teeken -akademlen in de grootere ftedeiil 
van het Rijk, ten doei hebbende, om daaretifbovea eent 
üicgebrefder en grondiger onderwijs te geven ia de lEert 
fchillende vakken van teekenkunst. Eindelijk, eene.hoog^" 
fie klasfe, onder den naam van koninklijke akademlc van' 
beeldende kunsten; welke, twee ^n getfff, in Ati^fterdam 
én Antwerpen, worden gevestigd* Deze behooren te lijnt 
zoo veel mogelijk, voüedige akademien va'n fthiider- ,' 
beeldhouw-, bouw- en graveerkui^e, . 

Om het onderwijs aan dece fcholen aantemoedigen ,' 
worden aan de teekenfchólèn en teeken -akademieo fiit« 
dailles Vm 'sRijks wege ter uicdeèling verstrekt; óokgeV 
«lieten twee akademien eene fubfïdie van *slaQd« Kas»' 
terwijl de kouinklijke akademien van "'s Rijks weige genie* 
ten ieder éene fubGdie van / 4600, en daar^enboven d€ 
befchikl^fng over twee ^en(i oenen ieder van ƒ isóo, om' 
te worden betaald aan jonge lieden vatï den besten 9tn\ 
leg, die, tot volmaking hunner kunst, zouden noodig' 
!kebben, zich eenigen tijd in Italië opcehottdeni, 
\ Door deze verrcbiiiendé bepalingen heeft Z» M* ge* 
ifieend, het best te zullen dagen, om^ aan den eèneR' 
knnt, het nuttige en aangename in wonfngen en huisraad 
Voor de gróoce niasfa van ingezetenen te bevorderen» 
én, aan den anderen Kant, jongere vernuften van bijxon«/ 
deren aanlea: te ontwikkelen en te bewaren voor den roem' 
▼an vaderlaitTTcKe ktin^t; * " ^' " 

Verder Is nog vascgefteld , dat , jaartl/ks , eene afgemee* 
ne rencoonftelling zal plaats hebben' van voorttirengfelsr^ 
der beeldende kunsten, dópr levende nederlandfche mees* 
ten Vervaiardigd, vdn welke de bestgekeiirde premlen' 
zullen bekomen. 

De ondervinding had , bij gelegenheid van verrcbillende ' 
tentoondellingen, die in de iaatile jaren plaats hadden f 
den gundigen flaat leefen kennen van de beeldende kuns* 
ten, en bijzonder van de fchilderkunst» binnen dit Rijk;* ' 
óok had nieft gezien , welke goedkeuring zij b\) het aige* 
meen hadden weggedragen, en hóé grootie aanmoediging 
in dezelve voor de knndenaars gelegen was. Z. M. beefc 
dus dece nuttige JnlVelling bijbehouden. Op vele andero 
tvyzen zijn de knnllenaars, ook dit' jaar, weder aanga* 
moedigd. Hun is, op last van Z» M» en de koninklijke 
fkmilie» velerhande werk verfchaft. De meer vermogende^ 
ingezetenen ét% Lands, niet meer gedrukt dpor de ftaat« 
kundige rampen van de laatfle jaren, bragten hieraan ook' 
liiet weinig toe» Tot hooge prijzen werden den knnlle<' 
naren hunne voortbrengfels afgekocht, en meerdere wer« 
den verlangd, dau zy in ftaat waren te leveren.' Op dti^^ 

iWJi; 



V 



I 
1 



t f9 ^ 

k^e moeten velé takken van onderwijl , wetenfchap éi 
kanac, door de medeurerking der ingececenen, ;dfe ver« 
l^erering en Dftbreiding oi^tvangen, voör wejke zi) als 
pbf vatbaar zijn; want noch dé aard der zaak» noch 'de 
ftaat tan U^ijks geldmiddelen, laten coe, om alles ten 
Iroste van den lande te ondernemen'. In velerhande op' 
'zl^en kaïi en behoort de regering alleen den weg aance« 
wijzen, en door aanmoedigingen hét betreden van den* 
sefven gemakkelijk te maken.. Maar de Ingezetenen alleeii 
kanalen, door Inziet van het' nuttige en aangename, ea 
gedreven door den hUn aangeboren of opgewekcen fmaak; 
die nitgebreidheld en vastheid ai^n vele inrigtin^en geven» 
\relke de regering door eigene middelen buiten Haat is 
te bereiken» Hoe veel men in dit <ipzi§t van onze natie. 
te verwtcVen hebbe, kan ona de gefcbiedenis van weten* 

Ïchap en kunst en de dagel|fkfche ondervinding leereo*- 
a het kaai niet andera, of kunst, liefde en fmaak voor 
wetenfcbajspen zullen, door de aanmoedigingen, weik6 
Z. M. verleent , meer en "Keer worden opgewekt én db 
fSmdigfte uickomden opleveren voor hec weUiJn en den 
ioea onxes vdlka. 

Df C^mnHsfatit'Ceneraai ^oér het Onierwijt 
en yoer de Kunuen en U^etenfchsppen ,; 

X.ietèekeÈd} JLttiuuLti van Dutu- 



: . K ' ü N S t E N. 

MaTERBAM den % JuliJ. By de opening d«r Beoov* 
^eelings-Billetten, over de in het voorgaande Winter, 
'fatzoen vervaardigd» T^ekeningen, naar het naakt Vrou. 
wenmodel in de MaatfchappiJ der Teekenkunst , onder dp 
Zinfpreuk: Kunsf zij §ns doei^ t\jn de Prijzen toegekend 
fn de Derde Klasfe aan den Hf er C. J. Movbl, fa 
de Tweede Klasfe aan den Heer. J. Hacbolt, en ia 
4e Berfte of Hoogfte Klasfe de Gouden Medaille aan deit 
Heer A# van der Bosch, 



O ü D H E D Ê N. 

Is SprfeUn eene Stad geweest f 

fn N**. 53 van dit Weekblad voor den jare iSi/ aamea 
%1J, met eenige veranderioi;, ttnBerigt ever dene^rfpreng 



' € to ) 

en flichting der (tod Gm^vXi het Nieuwspapier dier ft«4 
<èver» en voegden daarbij eene ons medegedeelde noot ^ 
waarin het hejlaan ^an Borfelen ah ftad ontkeód werd# 
De Steller yin dit Berigt, doof het aangevoerde in dia 
noot niet overtuigd, beriep zich, vöór het bejiaan van 
Lorfelen als ftad ^ op) Boxhorn Chron. yan Zeeland ^ eerfte 
Dl. bl. 381, ScRiVERiüs HolUndfche^ Zeeland fche en ^Frie* 
jche Chroh. bl. 78 • Halma Tooneel der P'ereenigdè Neder* 
landen bU 155, KoK Fadèrlandsch ffoèrdenhoek^ zevende 
Dl. bl. 813, Hendrik vaN Dam over de ïj^atervloeden van 
dè oudfte tijden af ^ eerfte Dl. bl, 72; van Kampcw 
Befckrijving der Nederlanden , eii pp eene Kaart Pan Zee^ 
land, zojO als het was in bet jaar 660, die gevonden' ii 
in het Klooster viinEgmond; — ~ en verzocht ons dei' 
Schrijver dier noot uittenoódigen, om iijne tegenbew^* 
zen optegeven. Dit gefchied zijnde, kunnen wij berig* 
ten: dat deze ons deswegens het volgende gemeld' heefl: 
9, dat hij zijne bewering juist rekent, fchoon Boxhoric 
„ vén drie fleden op het Eiland Zuid- Bev eland .geCprO" 
,, ken heeft, en misfchien ook Scriveriüs, dien hij la 
„ bet Nederduitseh nfet bij der hand vond; en de anderó 
„ aanhalingen van Halma, Kok, van Dam en van Ram* 
4, PEN van geene WMrde in dezen acht/* ..Volgens den- 
zelven „ waren Smallegange en de Schrijvers vtn deti 
,, Tegenwoordigen [iaat van Zeeland wijzer ; zi{ fprekeflr 
„ van geene Stad Borfelen^ maar wel van de Heerlijkheid 
„ Borfelen of het Slot Mötifter in Borfelen: -J— en heeft dé 
„ dikwerf herhaalde afteekening eener Kaart van Zeeland- 
,, omtrent het j^ar 6009 die ia het Klooster vap Egmond 
,9 zou gevonden zijn» geen gezag, osi kec kt^êên vwm 
„ Steden te bewijzen, waaraan ten dien tlDde Met ee«s 
„ gedacht werd. Om te bewijzen, dac 'er een« Stad 
„ Borfelen gaqaamd beftaao hebbe, breoge men den Gra* 
„ felijkfcn Brief van Vestiging ten voorfchJUn uh vant 
,, Mieris, Klüit of uit 'sLands Archiven/* Dt Qotfom 
hiervan is, dat de Steller van het Berigt verzocht worde 
het Charter te toonen, volgens hetwelk aan de bewoners 
van Borfelen, het regt gegeven is, om hunne woonplaats 
met muren of wallen en grachten te vestigen; kunnende » 
bij gebreke daarvan»' de fchrij ver der noot nog niet va« 
gevoelen veranderen* 

GEBOOMTE , TROUW, en STERFUJSTEN. 

Foorbeeld van hoogen Ouderdom. . 

Triest. Alhier i$ dezer dagen een Griek, Chrïstophoro 
Zaferini geheeten, overleden, die den ouderdom vanA*»- 
derd vijf -en- twintig jaren bereikt had, hebbertde dus drie- 
Eeuwen beleefd. 

1, II -1 — — ^— »^^— — ^— 1 ■ I' 

Te Haarlem bjj de Wed, A. Loos^j'i^ Pz. 



r 



ALGEM;.EENE 

•":"ÏC'::'0;;N:.'s. T^ ' 

EN ■; 

LETTER-BODE, 

VOOR HET JAAR i«i8. 

N"., ,3tf."i Vrijdag deti %\fien Julij. 

^ E' R I G T E N. 

l>üPENHAGEff An \&itn Juüü De Öntdekkine- 
Reiziger von KotzeSue ankerde met zijn Schip dt 
^w/-ic4 heden. opdezereede, en ismetdeo Natuuronder- 
zoeker v ChAmisso en Dr. Estholz aaii wal geweest. 
Met ongeworien voorfpoed heeft hij de in het najaar 
van IÖ15 aanroarde reis volbragt. Het Schip was met 
,*5. matrozen bemand , waarvan 'er flechts één is ge- 
ftorven; van öe Officieren bleef 'er een, uithoofde 
van ligchaamü zwakte, op KanrtichatJta achter. Med 
verzekert , dat deze togt de voldoendfte uitkomften 
heeft opgelevefd; te weten de ontdekking vaiTafzonder- 
lijke eilanden niet alleen, maar ook van gcheele groe. 
jien in de Zuidzee, de juistere bepaling der Oosielii- 
ke kusten varr de fiehring-ftraat of van de N. Wes- 
telijke kusten van N. Amerika, alwaar een aanmerke. 
lijke zeeboezem zoude ontdekt zijn enz. Nog dezert 
avond verliet de Rurick onze reede en ftevende oaar 
. Peterfcbnrg. (•> 

Groningen. Op het Lied van den Dichter H, A, 
Spandaw, getiteld de Nieuwe Haring^ is de ingezon- 
den Melodie, met de Zinfpteuk : ï)it miandsch 

Sarf 

C') Zla Teoiloopige Berigian iregeni den ifloop' vn 
, «zen rogtrf;ji-M.A»B«-« £«/«■*. vooriBi? Dl, ii.bi,u5« 
Xi. ÜEfiL. .F, ■ 



tr^niet op Je tafel der grooten. P. MoENs , de xAtgek 
loofde pujs waar«4 gekfc|ird , tm flpbiekei, dat daar* 
van de maker is: tté Hx. }^ wan JK)oh «eHJtrechu 

•s Gravenhage. Z. ^IML heeft op den I5den JuliJ 
twee BeQuiten doen uitvaardigen, die even belangriik^ 
voor liet. ^ak dei^ Qe|iees-fe|i A|tferijme8ikun4e zlm% 
tll[ uAèldad% zorg^e^vdcmi d& veiligheid 'ea. de «;e* 
zondheJd der Ingezetenen. Het eerfte bevat verorde« ' 
ningen op de gfre^UUikf fibpuf^iv^ym lijken van. 
zoodanige perfoueni die op* een' 'gewelddadige wijze^ 
zijti of (chijnen te zijn omgekomen « en van gewonden of 
vergifiigdcn , zpndêr dat de ^dQ6(I Z^ liiders daarvan 
het JïÊvpIg i§ 5 rr h'?t anö^??, fthikkïng^ betrekkelijk de 
publkkc Ferkoopingên van 'MeJsiinalc' Droogcrifen «/ 
Chemie alia , we)[ke ^ortaan veorafi aan «en. pnderzoek 
zuilen ondehvotpenzfjn» Ier zq mdgen gfeveüd wordeou 



• > ♦ 



B R I E F ever de redenen , wa^ront 

,.. efinig^ BloemUte^ niets ter tpededingin^ 

ap ^tf.T«ntoanftellinrg van Plan» 

" ten en Géwasfen ' &W^/i ingè;» 

■. zonden. \'"' * . . 

( Vervolg en Slot van Blad,z. 75. ) 

' Gij ziet du$ , waarde Vriend ! het was ons doel 
gisen^zih^i om de zaak tegentewerken , dat wij tér 
mededinging niets inzenden wilden « maar alleen* om 
ons zélvPï alf Bloemisten» te vrijwaren, en wijl^pb* 
J?en^ allen ^etopjjdi» diat wij ,de Teritoonft^Uing waar- 
ïïjk behartigden. "Zij is bok,*' naar 'het gevoelen vian 
allen, die *er over kunnen oordeelen, (en men zal 
«ji5, hoop ik, n^et alle bevoegdheid d^toe ontken* 
tièn willen>*bij uitftek goed uitgevallen; men kon4e 
van eene eerftle proeve' volftrekt niet meer verwach- 
tten, zij 'heeft de groötfte V^rtvaChting^, die mèn ' 'ef 
van koesteren konde, zeer verre overtroffen. Hier- 
ooitKe&tal het g^vaelen van allen y- kundig of on- 
kuis 






I 

1 



|f«m%rzeker jjebeeleenftemmig ?ijn, even als ook 
^ver tte dt>or de Coninaisfte in dezen gehoudene DU 
rectie, en het beftier en de ichikking van den H«et 
^LLEURs. . Ik geloof niet , . dat *er iemand op deze 
^•liikkïn^ iets aantemerten gehad zal bebben* Of al* 
jen /d/e /net een kundig oog de Tentoonftelling be« 
$ocht bebbttï , zoo eenftemmig zullen denken ^ om- 
. r/«fft de gedane bekrooning, daaraan «oude ik wel 
di/rveö twijfelen De eerfte prijs van zeldzaamheid 
^•wai8, voorzeker toe aan den Pituis Palustrisy als 
lijode hoogstwaajfchijnlijk het eenige ExempJaar daar» 
?i»; in de Noordelijke Provitfc5«n voorhanden. Dö 
Münofa Scnkpendrifolia was: ook waarfcbijnlijk bet 
eieij^wfte plantje van de naar den prfja dingende 9 CH 
al^ ;^odanig ko» aan hetzelve de prijs der ztldzaao 
h^d ifeer wel to^ewezeu ivordeiu Maar dat niet 
len min fte een der ptijz^n , voor de beatgekweekto 
Planten, toegewezen U awi de Coccohba Pubescens^ 
of aan den Fiods Nympbaea^oHa ^ heeft ons allea zeer 
vierwonderd, en heb' deze mijne verwondering s ook 
terftond onbewimpeld > aan eenen (ter Beoordeelaars^ 
met wicn ijp het genoegen had, den dag na den afr 
löop der Tentoonftelling, in gezelfchap te zijn, té 
k^nen gegeven. Hij antwoordde mijl dat men 'er 
wei over gedacht had , maar dat *et aangemerkt waa * 
geworden , éac&x waren gTooter Exemplaren Van dezf 
Gewasftn, in dezen of genen Hortus, Groourmog€ 
waar zijn , ik zelf heb grooter boomen van den Fi* 
cus ; raaar fraaijer en beter gekweekt , zal men za 
zeker nergens aantreflFen , en dan moet men de moetje* 
lijkheid in aanmerking «emen, welke met de kwce« 
king van deze twee Planten gepaard gaat. 'Er is mia; 
fchien geen moeijelijker kasplant om voorttetelen en 
de jongen overtehouden , dan deze Ficus^ dit zullen 
allen toeftemmen, die iets van de culture wetenj 
daarentegen is het niet moeijelijk, bet BJiododcndro^ 
Fcrrugineum voorttekweeken ; zeker zal men 'er niet 
véle planten van vinden, zoo groot als de bekroonde | 
maar dat is meer van ouderdom dan wel door kunst. 
En ofithöon de bekroonde LamberHa Formofa zekeif 
in hare foort ook zeer groot en fraai is v zoo komt 
de betrekkelijke moeijelijkheid van derzelver culture^ 
yergeleken uiwt die van.de opgenoemde Picus en Cfl^, 
sotobayü^i ii3 aanmei^iinfi v hieromfic^t *uUen, daaij 

F a twij« 



' r 



( 9'4 > 

twijfel '\k geenszJns aan, alle Bloertilsteöi Kwrecket* 
en Hortulani het inet mij eens zijn, èn wanneer 'ét 
een zoodanige onder dé > H(Jereh Keoordeélaars ge- . 
weest ware, zoude hoogstwaarfchijniijk de Ficus of 
de Cocco/oba wel dén prijs behaald 'hébben. Ik weet 
niet zeker, van wiendié twee Planten waren, en of 
21 j van ééneji man geweest zijn of niet ^ njaar dat kan 
Ik openlijk vefklar'len, dat de tuinman , dié zulke /V^tf/ 
l^ymphaeacfoHa-tki Coccoloba Pubcsccns teelt, een baas 
fn zijn vak is, en dat ^cr niet velen zijn, die het heni 
nadoen zullen. Ik hoop maar, dat de Inzender van 
déze Planten , door het ntct behalen van ten minftö 
ééne der premien, niét afgéfchrikt zal zijn geworden» 
éii dat hij op de Teötoonftelling van het aanftaande 
Jaar niét minder fraaije Planten zenden zal, darf tóf 
dit Jaar gedaan he^ft. 't I« in het algemeen' te bo* 
t)cn, dat 'er vele Liefhebbers 'én Bezitters van Phmj- 
tén aangemoedigd mogen werden , om aanftaande jaat 
wat moois op de. Tentoonftelling te zenden. Evenwel 
zéüde het te wenfchen zijn , dat *er dan bepaald werd, 
dat men niet alteytel inzond; want wanneer ceni 
vélen -zooveel ingezonden hadden, als nu één Heer 
gedaan heeft, dan zoude het: Lokaal, dat nu vol was, 
veel te klein geweest zijn. In Getiti moet ^ meene ijt, 
e*k Lïd van de ÜocUté ct/lgriculturc -et de Botariique^ 
tèö mintle vief^ Planten inzetiden; of 'er een maxf-.J^ 
muin beftaat, weet ik. niet^ maar ik zoude het haast 
detiken, omdat ik mij niet herinnere, ooit in den Cr 
t«ilögu$, die daarvan publiek uitkomt, meer dan één 
darfjnt planten Viin éénen man ingezonden, gevonden 
te hebben. Zulk een Catalogus van al hetgeen op de 
Tentoonftelling gezonden is, zoowel van de naar den 
prijs gedongen' hebbende, als ter verfraaijing ingc- 
axjndeiie Planten en Gewasfcn, zoude ook. voor ons 
cene zeer wenlchelijke zaak zijn, en de kennis van 
dfi liefhebbers aan elkander en elkanders coHectic 
zeer bevorderen, en ik houde mij verzekerd, dat elk- 
liefhebber, hij moge dan Planten op de Tentoonftel- 
ling gezonden hebb&n of niet, 'er. gaarne een Exem* 
plaar van zal nemen, zoodat de Maatfchappij denzel- 
ven welligt zonder kosten zoude kunnen uitgeven. Ik 
heb ih de door ons geplaatfte Advertentie gefteld , 
dat wij na den afloop der TentoonfteHing en na de 

opgave ea bekradmaking vian aU wat ingezonden ^e* 
^ . ' weest 






< 9S > 

wrt€A is\ onze redenen opgeven zouden. Die bekend- 
vBiaking Is nog niet j^efchied, en naar ik van' fomntt- 
gen hoofe, evenwel flecht.\ buiten af»- is het twijfel 
achtig9 of die Üjst wel bekend geuaaakt zal wórden* 
Mogt nu deze Dpenlijke uiting van mijnen wensch* 
Welken ik waarlijk met; vertroawen in naam van a/k 
liefhebbers van Planten in ons land durf doen , 'er 
iets toe medewerken, om de Directie te bewegeti, 
om dien Catalogus ook dit Jaar nog bekend te ma- 
ken, en een befluit te nemen, dat vee volgens jaarlijks 
te doen; dan zoude ik mij |;elukkig achteq. *t Is 
waar, het getal Planten is niet zoo groot geweest t 
als men doorgaans te Gend ziet ; en daar, zijn 'er on- 
der die 1264 nog wel geweest, die. men zeker beter 
gedaan had te huls te houden ; maar ik ben zeer voor 
het fion muüa fed muhum^ en wanneer zulk ^een Ca- 
talogus bekend gemaakt worde, zal men zien ^ dat wjj^ 
Daar vele Catalogi van ^ Gendfche Tentoonrtelliiig 
tjO oordeelen, die ik gezien heb althans, zttx wel 
daarmede voor den dag komen durven, en dat wi| 
yöor UM eerfle proeye^ niet voor Oöze 'Zuidelijke Pro? 
vincien behoeven onder te doen. 

Waarlijk, toen ik mij nederzette, om u dezen te 
fchrijvcn, dacht ik niet, dat het zöoveel zoude ge- 
worden zijn ; maat het is zoo ..uit de pen gevloeid» 
Daar ik mij eens vrijwUVig bela$ii had met het opdel* 
len der Advertentie, zoo begreep ik, dat bet opgeven 
der redenen van ons gedrag ook mijne taak was, eft 
mij dacht, het niet beter te kunnen doen, dan op deze 
wijze in eenen brief aan u; Men zal hu , hoop'ik , over* 
tuigd zijn , dat het geenszins de zucht van tegenwerp 
king, of om zonderling te fchJjnen, bij ons geweest 
is. Ik knn *er nog ten flotte bijvoegen, dat ik mlj 
Xttd$ verheuge op de Tentoonftelling, die 'er aanftaari* 
de jaar zal plaats liebben> is de ihrigting wtèy zooi 
;ils zij dit jaar was, dan zal ik weder niet mededin* 

1»ken ; maar ik hoop 'er dan tocii een en ander te zcn^ 
An, wanneer ik in léven blijve en geene ongeiukkcrt 
aan miine Planten overkomen, waarmede men zal kun» 
«en brilleren, en hetgeen zeker de Verzameling niet 
ontfjeren zaU 

Ik ben &c» 
Haarlem G. V. ScHnej^voogt. 



l Jul^j i8i8. 



F 3 ^ PRO^ 



ï 



C 95 t 






PROGl(AMMA. 

I 8 I 8. 

Haarlem. Reeds la N^ at. van dit Weekblaü 
voorloopig het verhandelde óp de Algeraeene Verga* 
dering van het Zeeuwsch Genootfchap te Middelburg, 
den 8 April Ih gehouden, vermeld hebbende, zuTl^rt 
wij , ter plaat«befparing , alleen uit. het federt bij oïiS 
ihgezondcn volledig Programma dat ontleenen , wat 
aau bet bovengénield berigt ontbrak. 

Op de vraag over het enderfchetd tusfchen de ware Chrté* 

Ulijke verdraagzaamheid en net indffferentismus , ontvitff 

het Genootfcbap , ( gelijk reeds bl/ 322 vermeld Is ) 

Fier Verhandelingen , omtrent welke ^ij het volgende 

>erïgc : 

Wat de. eerfle Verhandeling onder de Zinfpreuk: JB^n 
iegelijk &c> betreft, het Genootfchap erkent met geuoe 
g?n de. vtfrdienfte van dfc ftuk, als zijnde met een warm 
Chrfstelijk gevoel gefchreven , en de bewijzen opleve* 
rende, dat de Schrijver de 'ware bedoeling van het Ge- 
nootfchap jiist begrepeti heeft, voor 200 ver het een« f 
Verhandeling begeerd had, alléén over 'de Verdraagzaam*' ^ 
beid dêr Sur geren onderling: doch dat hij, fn de ontwfft» 
Reling van den waren aard der Verdraagifcöamheld, mindel 
naar genoegen is geflaagd; daar hij meer zijn werk heefft 
gemaakt van de Verdraagzaamheid a'anteprijzen , dan .wei 
{e toonen^i waarin dez^^Ive eigenlijk beilaat, en hoe dezel* 
ye, in dé onderfcbeidene gevallen van. het dagelijksch 
leven, moet in beoefening gebr&gt worden. Gaarne had 
iet Genootfchrp ook mindere langwijligheid en herhalin» 
gen verlangd i hoezeer die uit de wijize van behandering' 
noodwendig moesten voörtvloeljen. 

De tweede Verhandeling, ouder dé Spreuk: Ne quii 
mimiSy dringt naar 's Genootfchaps ópfdeel alle kcnmêr* 
ken van des Schrijvers geleerdheid :xloiih:daar het Genoot* 
fchap, door zich in de vraag te bepalenr tot de Fcrdraag* 
f aamheid der Burgeren onderlinge had gemeend des aan* 
gaande alle misvatting te zuilen voorkomen^ en dat mep 
daaruit zoude hebben begrepen, dar de Schrijvers in hnn» 
ne antWoprden njoewen^ blijven buiten eenige aaT^raktjig, 
5tob met Itet jAttrgeriijk' tn Kerkbefiuur^ als met bijzonder 
rs Coé^diemt ' kerbegripptn ^ ty^ !e^tvi\g\ïi\. zich töc die Ver* 
• ^' .- t i - draag. 



étWÊgznmheM btfjf^én ^ it»efte door .tmpnHtiêên . vmu 

écnen %i^wl" ^éerfing ksd eh MraortfCe^ ijvof 4eii uitg^^ 

•efead» onafbahfceiiJJt en relfs.JoK'ïlwérwii van aUe on- 

▼crdraÉgzameJeerftellIngeais «fchljot 'öp Schfiiver vgn dit 

9cak zulks edieear niet ^IzDo béjglaelprea 1E^ h^bbea. Mii^ 

. gelukkig \s h^ ook geüaagd in de afleiding der Verdraag- 

aaambeld uft «te ^nrinetaoiiöen'jïïonöeritt'fllk^ vooral bc- 

fcowOT liefde toe God' en dra M^ihsid. Ook flch^nc het. 

^ebeele (tuk ,meer bijzonder, enriifcg«ii de-bedoeiing der. 

Vraag, rftóén voor Pr0fitiantenin%Q%\^. 

Vit dr vierde ^n in .toet Hoóg^uitsch gefcfafevene Ver» 
landeliiig^: oordeelt iiec Genootfcbap te moeten beflujteiiii 
4at de S^rfimvïr fchijnt 'te wonen in een Land^ waar ffï^, 
iiiec fteclitd'lii! bët .ftok det YerdcdagKaantheid, maat o&li» 
In de inrigting van het Schoolwezen nog merkeiyk t«o 
«cbteren is^: öat liet Stuk w«l éèn^ goede aamneïklngeu 
t^vtft, doch volfttekc oad-oelmacrg^ i^ Voor een laiid ala 
lf« onze , waSK <te: rèifnifte ver dtaagzaambeid tot de grond* 
wette» van den &tm: kehoorc. 

. l*e ^ïde Vertwdelti* ondéi die Gtiekfche ZlnlfKeiikt 
«erst weinige dagen vóór de Algemeene Vergadering, en 
èen jaar ifa den ter inzending Si) *ei ftrogratoma van 1815 
%epaaldefi il|d, zijnde tagekomco, eoi(de uit ^^n hpofdo 
Jn het het geheel in geene aanmerking kunnen kone«: 
doch ^daar, .bij de. herinnering d-ezet Vraag in bet Pro- 
gramma van ti\6^ de t^d ter Dpttïtwoording werd a^nfo- 
><hiid afs eerst met den laarlfen iarf Grastfiaand dezes jaara 
a8i8 eindigende, en, fchoon deze misflag naderhand in 
iJe 15leuwsp«i|acaTBn Is vor^^ereTd, dé Schrijver ^. dez^Wé 

We^*gt niet kin hebben onder bet po-g gekregen ^ ^eefc 
.het Genootfcbap beflocen, ook dit Stuk aantèiiemen en over 
fcet^elve.in e^ne eerstvolgende Algemeene Vergadering uic 
j^ri^ak te doQn. ^ 

Hoezeer dus , om aangevoerde redenen, het Genaötfchap 
geene der ing^ömene Stnkkeii;,. voor' als nog, bekroo- 
Tieri kan, heeft hét echter go edgèy on d en , ten einde aan 
^(^Scbrij veren gelegenheid te geven, om, des verkie»< 
*ieiKfe, hunnert arbeid meer överêerikornftig het bovêrf. 
gemelde doel des Genootfchaps interigten en alle ande'. 
ten, die n^ar den Prijs zouden wiUèn dingen, mede daar- 
toe in (tafat te (lellen, beiloten, de Vr;iag, onder dezel-fii^ 
'voorwaarden, nogmaals optehanfeu tot dtnlaatfitn vtm 
^fVin$crmêand dezes }»ar« i^ï8. ..-. . 

• x-Het verlangt overigens, dat de Schrijvers zich zooveel 
mogelijk houden buiten langwiyiigheld en herhalingen^; dat 
zij het -Ofider\#erp niet flbchti swijig^èrig , maar 'opk 
Christelijk wijsgeerig behandelen: èn dat zij ook zooda. 
rfge plaatfen uit de Heilige Sdfri ft eft^^, welke den fchijn 
Jcannen hebben de onverdraagzaamheid te wettigen 9 trach* 
ten in iet ware Ücbt te plaaifiAii ' * 

F 4 Ea 



> Bn 'wor#t' tltèo ^eofc vüti den Sohrljvct der lastmnfttt^ 

komen Verhandeling'' ander de Grlekfcbe Spreuk vrijbeLd 
gegeven, om 4^dr den; hier voren bepaalden tijd,,zood«% 
nige verbeteringen óf bijvoegfelen coir zijn Stuk intezen- 
den^, als hij, naar aa8tei{)ing der gegevene wenken, mogt: 
noodig vinden. ■. «^^ .- . 

Echter voorbehoudt bet Genootfcbap zich het regt» 
om, ingeval vöór den laafden van tf^ntermaand eer^iJcon 
mende geen nieuwe Stukken of verbeteringen : ten «m^ 
woord op deze Vraag mdgten Inkomen, als dan uit de ons* 
vangene zoodanige te bekroönen, welke hetzelve zal 
oordeelen zulks te verdienen: mit$ echter de Schrijver k 
in dit geval, de voorwaarden, welke her Genootfcbap. 
als dan zal goedvinden, te' bepalen , zich laten weige* 
vallen. . . 

Bij de vijf vermelde Prijsvragen, (bl, 323') wtsirop ., 
geene Antwoorden waren ingekomen, moet nog eepe g^« 1 
voegd worden, thans tegen i April idto.te beantipoojr-* 'j 
den , verlangende : e^n Gefchiedkundig herhaal van den 
0orfprang^ aanwas eti de> netdere LotgevaiUn der ftad flism 
fingeum ?'. 

Voorts herinnerde het Genootfcbap de Prijsvraag ovec 
den Honigdauw (♦) en die voor een' ^onbepaaldcn tyd 
opengedeld: 

a,} Over<de Blikfemafleiden ^ derzelver nat êf Jchade^ 
iijke uitwerkfeUn in tekere gegeven gmft^ndighe^ 

b.) De jiardrifkikundige ge/ieldkeid van Zeeland Pan de 
oudfle tijden af 9 tot net begin der Qrafeiijke Rj8ge>» 
gering. 

c«) De Aardrijkskundige gejleldheid ^n Vlaanderen en 
. bijzonder .Staats r'Vlaanderen van de oudfle tijden ^f 
tot aan '*t 'einde der 14^ Eeuw.{^%) 

Het Genqotfchap belooft voorts de gouden Medaille» 
ter waarde van dertig gouden Dukaten bij voldoende be« 
antwoording def volgende Vraag , vóór den eerpen van 
Grasmaand 1820. 

" „ IVaren de inrigtingen der Gilden of Corporatien van 
neringen en ambachten^ die zoo lang in ons Vaderland heb^ 
ben pand gehouden , in der daad van eenen zoo voordefligen 
invloed voor den bloei der Steden en &ur gerijen^ dat he^ 

ge9 

'O 2ie Jïgem. Konst' ên Leturbode i8i^. DL I. -hl. 153» 
< (t) Zie 'denzelven 1809. DU I* bl. 2166. 
(S) 2ie ienzelven 1808. Dl. I. bU f x> 



<: 89 5 

'fdkni lOm vftèfogri in nêriii§kasieid\ nwntêrér tJhtnt * 

9P0 algemeen geklaagd wordt , wk grüêtendeeh aan de #ƒ• 
ifihaffing der gezegde ^inrigtingtn- meiet worden toegekend f 
indien ja; in koeverre zou dan^ i n Jen tesenwoordigèn tijd <^ 
het herftel der Gilden nuttig en réaizaatn zijn voor den 
Staat? En onder welke bepalingen zoude dit ais dan kunnen 
gejchi^d^n? 

/Dt antwoorden op d* bovengemelde Vraeen en Voör- 
üeflen moeten leesbaar gefchreven; — in 't 7Vf^tfi^//i<//fcA, 
Latijn of Fransch opgefteld;,— voor den bepaalden tlld , 
^öegezónden worden aan J. de Kantcr, Fhilz., ce Mid^ 
delburg , Secretaris éts Genootfcbaps» 

De Schrijvers moeten bunne. Verhandelingen nfec mcc . 
liTinae namen, maar met eene Zinfpreuk onderee«kenen» ^ 
en ^cr een verzegeld Biljet bijvoegen, waarin de naam 
en woonplaats der Sch rij veren gemeld ftaan, en 't welk 
ittzeUde Zfnfpreuk ten opfchrlft be##t. . 

Het zal aan epn' ieder, zonder eenige uitzondering, 
vrijftaan , naar den prija «ip alle dë voörgeftelde Vragen t« 
dingen, zelfs aan de Directeuren en Leden v^n dit Genoot* 
fchap: doch, ten aanzien der beide laatstgemeldet on4er 
deze voorwaarden: dat zij njêts op hunne Verhandelingen 
en Biljetten zuilen plaatfen, waaruit blijken kan, da(zij, 
in de eene of andere betrekking, tot dit Genootfchap ba* 
hooreii ;- en dat zij , om des te onbekender te kunnen 
biy ven , hunne Verhandelingen ^door .eene andere hand 
^|noet.en Uteo an*c\iTv>veii. 

Niemand, wiens Verbandellag bekroond wordt 9 zal 
vrijheid hebben, om dezelve, 't zij geheel, 't zij ten 
deele, In *t Nederduitsch, afzonderlijk te doen drukken, 
4>f in eenig ander werk uittegeven, zonder voorafgaande 
kennif en medebewilüging dezejr Maatfchappl], 

Het Genootfchap behoudt aan zich het regt, om, naar 
.goedvinden, tot nut van *t algemeen gebruik' te maken 
van alle de toegezondene antwoorden , en dezelve, fchoon 
daaraan de prijs niet toegewezen wordt, geheel of 'ten 
deele onder deszelfs Verhandelingen te doen drukkeuj^ 
•t zij mét bQvoeging der Zlnfpreuken, door de Schrljve- 
ren gebruikt, 't zij met uitdrukking van hunne namen, 
indien zij, daartoe verzocht wordende, dezelve' gelfeveii 
ce openbaren. 

Ook zal het Genootfchap gaarne ontvangen alle zoodt^ 
nige (lukken, welke aan, hetzelve , door wien hetzij , 
worden toegezonden ; behelzende eenige nieuwt uitvin- 
dingen of verbeteringen Van oud 2; waarnemingen ov«r 
•nderfcheidene takken van Wetenfcbap» en wat meer tot 

F 5 d«r.' 



AtfcMver opMdetint en okbffiding ÉMd» UmMl 
ffreUen» 

Het Genootfchtp, dé bTifteh dete Provincfe wtonende' 
Leden aan de zoo ditwïjs herhaalde verpligting, om teii 
ihfnfte alle zes jaren eené Verhandeling fmezenden, hèf- 



dood i 
ofaan. 



merkciyk voorwerp , ter aanvulling en verfiering van het Kabh 
pet, teagefchenkete geven ; hoedanïgeook,federtdenit§fl^ 
ve van het vorig Programma, verfcheidene ihct welgeval^ 
ien zfin ontvangen , vooral ook bij ^gelegenheid der b\^h 
«ewone Algemeene Vetgadering^ op den 22(len van Gras* 
maand laatstleden; ter vierlog vdn den JnbeMofg Vao *s (il9« 
BOoef€hq>s Vijftigjarig aiBzQn, gehouden^ 



- PROGRAMMA, 

r 

TOT D« TEWTOONSTELLtNO iTAit VOO^TBRBWfeSELS fAVi 

SCHILDER- , TEBKEN- , GRAVEER- «• 
BEELDHOÜWKUNStf oooii Levekdè mees- 
tem rt AUstÈktAk f voöE den ƒ are iirS, 

t>e tlgemeene 'goedkeuring, aan het handen der Ten* 
toonftellingen binnen dezeftad, gegeven ^ en het nm ea 
vermaak, döór dezelve bevorderd, deden' Heeren Bnrge* 
meesteren dezer ll«d beflulten i dat 'et ook dit jaar wé». 
der eene Tcntoonfteliing Van Kunstwerken der Schilder-, 
Teeken-, Graveer- en Beeldhouwkunst door levende 
Meesters, alhier zoude plaats hebben. Heeren Burèe- 
meesteren verzochten de Heefeo jLeden Van dé Vferdè 
Klasfe van bet Koninklijk Nederfandsch ïnüfruut Vtffl We'- 
lenfchappen, LetteVeó en Kunftén met een'e Ifömmi^fie, bQ 
den cemagtigden Vafï wege Heeren BuigeiWeesterert , alle$ 
wat betcekkióg hééft tot deze terrtöoofteflln^ tt regelen^ 
fieze Klasfe voldeed, als bij vorige gelegenheid, aan dit 

De ondergeteekenden , als de vereenigde ^ICommföfiê , 

^in wegé dtze ft«d en voormeWie K4asfe, .brei^ijefr alzoo 

de volgende bepalingen ter kennis van alle Befturen , 

Maatfchfippljen/ Beoefenaars, Liefhebbers en Verzaroe- 

. laars der Schilder-, Tceken-, Graveer- yBouw- en Beeld- 

%(juwkttna€» . .^ 

!• De 



' r. De ^TeiilimftéfHnY rtot Ktfint ittl iü n ^-ratff Schfly 
der-, TeekeD*9 Gratieer*, Bouw» en Beeldhoowkandé 
door levende Meescers» z&l plaats hebbeo in dé vertrekkeq 
hQ^té de gróoi^ Be^ri» 

lï. De^e TéntoonftelHng 'zal geópi?öd worden op MaéHl* 
4a^ den aijlen September en gefloten op Zafüf'Jag Ucu 
joalfft Vctober a^ndainde. 

IJL Altf Scbifdevijen^, Teeken!ng:ta* ?rente«jr Beelden 
tn andere voorwerpen van kunst» zullen voor óf uiterlijk 
op Maancfag den I4deii September aan het gemelde Lo« 
knal, ipUs vfachtvrij , en de Schilderijen, Teekeningen en 
Prenten , met behoorlpke lijsten voorzien, moeten be* 
zorgd wordoii» en ztdlen dezelve geadresfeerd zijn aan 
de Kommfsfic, met e^nen Brief, houdende den naam en 
en woonplaats van den vervaardiger* , 

IV. Alle de «^egezoiden en toegeiacen ftukken zyn» 
en blijven geheel , tot de fluiting der Tentoondelliog, 
onder het opzïjgt der Kominisfl^, die^ f odveef mogelijk» 
zal zorgen voor ffe volkomene bewaring. 

V. Men zal niet toeUieti (lukken, die bWbrens op Ten- 
tponftellingen alhier geweest zijn, noch die, welke, vol- 
gens het gevoelen der Kommisfiè, niet genoegzaam ge« 
fcbikt zJLjn, en houdt de Kommisfle het oordeel deswege 
ganfchelijk aan zich, ktinnende men, In geval van terüg« 
gave, van de behot)rlijke geheimfatmding en berchelden* 
Beid verzekerd zijfi. 

VI. E.en^ gedtviUte L.i3st dev ftukken ztX d« nants en 

ivoooplaatfign der Kunstenaren doen kennen* 

• VÏL Gedurende de wetk^ Wflke op de flukfng 'dar 
iTeiitoonüelliuf volgen zaI,2uUen de (lukken wederafgégd- 
ven wordern, zijnde de zender verpligt vaof de terugont- 
tangsc tè zorgen. 

De Kommfsfie noódlgt alle Kufifteriaars, llêthébbers en 
Bevorderaars, met één woord, alle, die det kunften een 
gunftiè ^^art toedragen, uit, om de^e poging ten beste 
der kunst door bijdragen als anderzins te bevorderen. De 
'Komi^fiisfie rekent op eene algême.ene medewerking, ook 
door invloed en opwekking, rtiet aflegging yaii alle klein- 
geestigheid. Het nut dezer lufteMing is pro'efondervïn- 
dejijk en dus ten volle bewezen; de luister van. onzen 
leeftijd en landaard is daarmede verbonden. De zege^ 
praal, door onze Voorvaderen , ook in den (Irijd der 
kunften ♦. behaald , moet ons tot fpopril'aé verflrekken, 
om die overwinning ook aan ons te verzekeren, cnalzoo 
den Vadcrlandfchen roem o^gefcljpnden ,. ja zoo moge- 
Jijk, verhoogd., aan. een yoIg.Q)id geflicht ovcrtebrengen. 

Awflirdam^ den Sniffen Julij l8i8» 

Df 



l>e Tereetfifde Roininisne tot de Yoorooeflide 

Teotoonlleliiog: 



Van wege Heeren Burg€* 

meesteren der dad- Am* 

(lerdam^ 



JeKONIHIO de VRIBi» 



Van wege de Fierde Klasfê 

.veu liet Koninklijk Inftji- 

tuut van Wetenfchappen » 

Letteren en. Kunden» 

Cm S. Roos f 
A. BC Lelie, - 
C. Apostool, 
J. DE Vos Wz,f 
A« J* Saportas » 

J. H. MOLKENBOER» 

A. Brondgeest. 



S T A A T K U N D E. 
Iets over de Regterlijk^ MagU 

Men bedriegt zich, wanneer men <}e om^êerin; van za« 
ken, in het laatfte vierde gedeelte der achttiende eeuw,, 
of aan toevalligheden, of .aan menfchel^ke pogingen en 
louter eigenbelangzoeking toefchrijft. Dit ware een zeer 
oppervlakkig oordeel, zonder dieper inzjgt. Het \i de 
naciiurlijke loop der dingen iu de wereld, die onderling 
!vöJ%<^n6to ^«alBeQhMl;ge1l4 Bet i« de tóeneiiviag Van kennis , 
van algemeeae kennis, boven vorige eeuwen; bet \% het 
gedurig, fchoon langzaam veld winnend licht, hetwelk die 
omwentelingen, bij r^p gewordene om(lan4igheden, heeft, 
doen geboren worden; tot welke geboorte, de voorl>eeU 
den van het naburig Engeland^ en deszeifs algemeen ge« 
roemde fla^tsgelleldheid ; alsmede het voorbeeld van de 
7'ich vrijmakende Amcrikaanfche Volkplantingen , aan wie 
dat zelfde Croot - Brittannie die vrijheid niet gunde, weU 
ke dit Rijk zelve genoot, niet weinig hebben Loegebragt, 
Dit al zijn nopdzakelljke oorzaken, welke eene ganscti 
onbepaalde regering en willekeurig gezag , hoednuig in 
dé laatfte eeuwen in Frankr^k heerschte, niet langer duld* 
den, en eene omwenteling noodzakelijk danrflelden.. De 
onberadene oorlogen, de overdadige verkwistingen van 
opgebragte gelden, en daaruit ontdane verwarringen, en 
'verlegenheden omtrent de geldmiddelen, waren zoovele 
gelegenheden, die het reeds lang fmeulend vuur ia //««A:- 
r^k in volle vlam deden uitbarften. 

Deze echte ftaackutftüge befchouwin?? is het onderwerp 
van het onlangs uitgekomen voortreffelijk werk van d^ 
zoo vernuftige aU geleerde Vrouwe, de B^irocesfe vam 

• Staei** 



/^ 



SrüEt-HoLmft^V voor een jaar, tot gtbci terl/er nM 

de Geleerdheid en Lecceretf overleden. Dit uitmuoteiid 

werk, dübbeld waardig, om door eene kundige pen, mee 

Btauwkeurr^he/d , en Tn eenen zuiveren, vloeijenden en 

krachtigen /HJf verhederduitschc te wordeny heeft tdc ojw 

fchrift: Coi^deratitms fur lts principaux evenemens de lü 

RevoiuHon Fratifdife , depuis fon origine jitsqués et comfris 

Ie t Jüillet 1815^. Dit voortreffelijk gefcbrifc is, nti hee 

'overladen van de bet<^mde SchrijHler, door haren SckO'otf« 

zooo den Hertog Be Broglio en ha^en Zoon den naroi 

DE Staèl, uitgegeven, met dft motto op bet titelblad: 

„ Les revólutions (lui arrivent dans les grands efats, ne 

9, Jont point mn efet du hazard^ ni du caprice da peupUtm 

',, Memoires de Süli-Y. Vol. !• p. 13 J/* 

Het is thans ons oogmerk niet, om van dit fchoon ge^ 
fchrifc, in drie deeltjes vervat, een vcrffag te geven; 
imaar alleentijk óp eenige gewigtige, ja aUergewigtigft« 
Helregels van deze ilaatkundige Vrouwe» die in haar 
If!e utt\^ sde Stuk, 15de Hoofddeel voorkomen, de aaiH 
dacht uitcelokken en te vestigen. 

Het is allérbekèndst, dat toe alle BurgerHaten, cot alle 
Miatfchappélljke orde, drie onderfcheidene Magten be*- 
hooren, te weten: de H^etgeyendè^ de Uitfoerende en dê 
jRegtfprekende Magt. ï^tzt alle drie zijn zoo X€er noo*. 
zakelijk, dat geébe derzelve met 'mogelijk&eid kan gemist 
worden, zal een goede Burgertlaat bedaao» en even 
daarom Is het niet wel mogelijk, de waarde van ieder \ 
ïderzeWe te fchatten, of aan^ de 'eene boven ^c andere 
eeuigen voorrang totteken^e^: ma«r dit is E«)rer:' .^4e0e 
drie M^Lgten moéten eJkanderen bepalen ;' moeten clefc leder 
binnen hare grenzen honden; moeten aldus het evenwijpc 
tewaren, zal immer èenè wiarlijk vrije regeting beflaan/* 

Om ons nu eens, volgens ons 'doel, eeniglijk tot de 
'kegtfprekénde''Magt te bepalen, h'at is onbetwistbaar, dat 
zonder dezelve 'alles wanorde is; alles *wi 11 ekeuTl]g; nie« 
mands goederen, bezittingen, eer en leven, zeker en in 
veiligheid; 2;onder dezelve is de Uitvoerende Magt loo^ 
tere onderdrukking, en vernielt a(l, wat eenen Iegelijk 
Burger of Ingezeten dierbaar isf met één woord, zonder 
'de beflisfingen en ultfprakes van onpartQdige r^gters, be- 
ilaat geene regtvaardigheld; en zonder regtvaardigheid 
f merkt ivfevrouw Stael aan) zoowel jegens den troon» 
als omtrent de hut, is geene vrije, dat Is billijke rege« 
ring mogelijk, I Deel, bU 331. Zy merkt verders op,' 
dat de Regterlijke Magt moet onafhankelijk zijn van deo 
Invloed der Uitvoerende Magt, en dat even daarom, ge* 
lijk in Engeland^ alzoo mede. in tlle regeringen, de reg. ' 
ters voor hun leven moeten worden aangefteld, en niet 
Viilekenrig van hunne 'ambten, mogen ontzet worden*; 
"maar zi) erkent echter in eene monarchale tegwing de 

bt» 



C i» > 

tififHDMtug v*^r f^ers aaa de Kro<m> CM» ei^ wel 4«ie# 
om« dfic bet Volk miader in Haat Is 4je bekwaamheden 
ie beoonieelen, w<elke in m^imen* die hec regt moeceu 
^tadbavffly es de m^ieijelijklle gefclulieiL heCUsfeQ, ter* 
itiscbt worden» dmwel.d^'e noodigzijn tol. afgezoudenea 
ier Staats vec^e^rtngen, b.1. 3^a« In be; od^loopende- 
^efdienajcen, eo algemecne kundighedeJi wQzeD ligtelljk 
jmn bet yqlk een^n waardigch vercegenwQocdiger van het- 
zelve aan, terwijl grondige Iceonjs ^ti Jl^ng<uit!ge oefcdln* 
f en, die minder oader het oor^el^ v«n hét volk valfen* 
Uiteen tot bec regteraoi^ beJcwaam roakcn, bl. 3^3» ' Het 
is daarom opk van bet graocfte gewigt (dus gaat Zü vo^rH 
dn die regiere. liQ,^h doa^ deu konln^g^Docb d^or nex yofR 
kunnen worden afgezet. Tf wetein^ de vr^es van aan dê 
Ukvoerende-Mag^ ^e misb^genr» en als 4a)9 van het ambt 
fe kunneii berpofd H^ocdea^ zq\^ op de vrije regtsfprjiak 
kvsmen invloed hebben. Wy vearhengaa ms derhalve » 
dut onze fïaatsregel of (laajtswet met dez'e. lirare Aêilingea 

jQvef c^kfC^^ > ' ^^ tf^.mF^.i^ H[^ ^1^ Hellingen n,og dit ge- 
volg, dat de hoogde èér en achting 'aa;i de; kegtfpreken* 
iit Magt verfchuldigd is «; ei) dat mets verderfelijker, voor 
(den S'Uat kan bedacht w'/o^cqu^ da^. dst^ene». waardoor 
4Ief vesfchuldixd^ eerbfed en aebjtl^g, zoo noodzakelijk 
cot lusjt en veTligbeld, verminderd word{>, en aan bet on* 
berekenbi^r nadeel van kjielnachting bhootgedeld. Het 
ware eepe^ gfoot^ onftaatkunde, indien de Uitvoerende 
•Magr9:Otpdat zij de regters .niet will^^keurjg klin afzetten» 
«au dez<l.ve* mMere- achting betoonde. 99 Indien (ze^ 
iK>g de beroemde Schrijfwerk van dep b^gini^e af *' der 
I» Fraiifche Staatsomwenteltng^t de weaerz^dfche parcijen^ 
9, zich vereenigd hadden», oni de vormen der regtbanken 
',, ^e.eèrbledjlgen, hoe vele .onheilen warei} hierapor aan 
^, het rampfpóedig /rtfoi^rjp^, befpaard geworden!" Ook 
jdez^ les h nog alieropmcrkelijkst: 9, M(^n zou zeggci^ 
^ dat de Regtvaardigheid Q%ufiice) bij oqs is, eyen al$ 
„ een^ goede vrouw, van welke men zich, in de dar 
^^' gt\^k^c\i^ bnisbonding, kan bedienen, maar die niet 
g, te pas komt in ple^ti^e gelegenheden en buitengewone 
»» gevallen.. En biet is juist in dc:&e gevallen , dat, de 
5, hartstogten bet geweldigs^ aan het woelen zyndc, 4e 
„ wajakzalmheid ,; de kracht, de breidel der wetteD meer 
„ nppdzakélDk wjordt dan Qt)it/' Wij kunnetl ons niei 
wederbonden,, vaji met eene aanmerking, bpezeer minder 
tot ons tegenwoprdig. é(\tï bejióorende., te eindigen; 
^ Mals les applaudisfeméns p,u les murmures des tribu* 
^ nes- influoif^nt fut d^SAUresxions^ qui auroient da étre 
^ discuteés dfins .Ie calme par les, hommes les plus éclai» 
19 rés et les plus reiléchis/V Dat is, de toeiuichingea 
of 'afk<^uringen van de Tribunen,, (of plaaJtfen^ waar. d? 
(oeboQ^der^ bij de ilaatsvergaderingen worden toegela. 



'* 



< ^ ) 

•00 o hêiiw wêfiigtu Ittvloedl op d« éniêfwefpm m 
^Titgen^t welke echter moeffccii oocurikkeJd en onderzocbc 
irotdeo, in kslmte^ en door ét verifchtite en attet naauof* 
feenrigsfi wikkende «n 'wegende muweB, hU 374. 

* - • • * 

• c. 

, BUITlIf lI4ARLJ|^B|f 



M»- I •faMb f aTREEIb I 

TEE, I r«^\ f 



LII0ST9* 
MTEL] 



^ ^ 130» o§ 1^ 7i I W. UZ.. I , 

vat <3^ I I 73i I w* I VeiVttlkt; *8 aiFonds licWo- 

(30 if I 70 r a N. <v I 

/do I / ?4| ( O» t. z. I omtreac belder; cesen dep avooi 

J ^ ii^ <30, o I I9* I a. p. I een weimg gewolkt; 's avond$ 

. <«» 9i r yg 1' . — \ weêrlicht ; 's nachts donder. 

f30* o I 70 



70 f w.z.w. 



w. t. z. l)ewoIkt ; tegen den avöfid wcêh 



ficht met donder van verre. 



-Ir J*^® t ^ I ^•^« I voormidd. omtrent beklcr;namrda, 
»• <so!. o I eo «.x, o. j HeiyoUit; *s av.donder met Teteo. 

: 130* o I i6o o, N. o. I -: 



/ p'9* M ( 73i f o. |be«w^t; even lui de niidd. een 

•^^ 1*^' ïl M* I ""^^ \ ''*"^^^^"» windig. . y 

•. *s middags tei) twéé ure 5^ graden. 

•J-* •$ namiddag» *. w. * 

NB. De iibogfte ftand yan den TherinoineteT ep'l^ée 
Noorden jpeplaatst, is volgens* de waarneming op 
den Hmzt^ Zwanenburg dtfn 24(len Jol^ II. dés nV 
• ' nffdd. ten drie nre geweest, 80 graden. 

BEKENDMAKINGEN» ^ \ 

^CÈNBESJaMI>IC* LETTERKUNDIGE UÏTNOOD ICING. 

• ■ • ■ ' ' 

Dfi Ondexgetpekenden , op zich tebbendje erenamen, om 
van i\^d tot tijd een zooveel mogelijk volledig verflag te 
laveren van het Genees - LeUerkun/^ig miiuws in het Koningm 
'" 4êr Nféiriaiuku^vQOtkoïatüd^f ten elndelte. difjufin 

voor 



C 9<J ) 

▼oor het Bèmhurgffekêi Uaga^in für Hé amlMiiéifehe i^ 

^ uratur der gtfammten. Heiikunde ( heraa»ge|;eben van Dp. 
J. J. Gumprecht, vonnal. Privatcloceficen zu Götciit' 
gen« und Dr* G. H» Gbrson, In Verbindung mit mehr^ 
renjMicgliedern des arztlicben Vereins in Hamburg: 
Berhn^ in der Scliles|ngerscben Bucbhandlung. ) — » noo- 
digen biermede alle Geneeskandigeu dezes Lands dit ter 
ouderfleuning van deze bunne onderneming* 

Overtuigd vin de nood2(akeIijkheid en het göWigt der 
duurzame bandhaVing van den Vader landfc hen roem, ook 
iu bec vak der Geneeskunde» bij de buiteclafiders en de; 
wegneming des vooroordeels, als werd daarin op d#n 
JNederlandfchen bodem vólfttekc niets cigeffdoraraelijks 
en oorfpronkelijks gearbeid y^ zoo twijf)>Ien de Ondeir- 
geteekendcn geêoszins, of elk , wl^n de uitbreiding van 
Vaderlandfcben en eigenen roem ter harte \^aat , ial g%|r« 
ae rot deze hunne pogjng het zijne bijdi^gen willen. 

Zij nemen van hunnen kant op zich, tan alle belangfQ* 
Ice Gebeurtenisfen» tot het valt dei Genus- enr Natuurku»* 
'ie en hec /Ikadcniiewenen in ons Vaderland betrekkelijk^ 
mits gatiers van alle nieuw uitgèkothene oorfpronkelijke ï^er^ 
ken^ Tijdfchriften ^ Orafien, Disfertatien enz., in dVn ge- 
'leeleö omvang der Geneeskunde^ een zooveel mogelijk 
volledig verflag te doen, zonder zich met éerie elgenlJiJke 
kritiek derzelve inteiaten, alzoo het gezegde Mafinêjm 
meer eene relatie ^ dan recenfie bedoelt, daardoor bloqte- 
li)k derzelver bekendwording en den welverdienden roem 
'é£x. Nederlandfché Schrijvers met de.ri mecsten överl>ïlf* 
ten *s lands trjicbtende te bevorderen V terwijl «ot.dtC 
jtfp^le van de zijde èti Schrijvers niet nieer wordt gevfif* 
.llerd, dan de vrachtvrije toezending van één Exemplaar 
^van Akademifche Disfertatieny Qratien en kleine Scfifif» 
ten worden twee Exemplaren verlangd;) van zijöen arbeid^ 
aan den laatst OndergeteeJ^enden; en, nademaal de OncUr- 
ireteek enden de organifatie der tioogefcholen in iMederland 
In iSr5 heb6en aangenomen als het tijddip van het begia 
hBnner verrlgiifigen in dezen, zoo zal bun alUs welkom 
a(f)n» wat na dien t^jd h uitgekomen of opmerking vef- 
.jdient en zij zullen, voor zoo verre dit niet jreeds moge 
«ija gefchlcd , daarvan voor bovengemeld Magazijn^ 
(hetgeen lu Duitschland ^ Engeland én'andere lanaen tea: 
yroote getale wordt gedebiteerd^ ten fpoedlgUe het beste 
februik trachten te maken. 

. "/ ' G. SwAHTfeNDijK Stier LiNc, ^. L. M. Med.phin 
et Phil. Dr. , praktiferend Arts te Hamburg. 

A* MoLL , Med. Dr. ,' praktiferend Stads • Genees* 
- heer f e Nijmegen* 



' i ' i ^ 



T£ Haarlcm bij ds Wkd. A* Loosjra Pr» 



» 
\ 



ALGBM-ÉENB 



K O N S T- 



ËN 



^ 



LETTER-B ODEkMi 



VOOR HET JAAR i8iS. 



N*. 37. Vrijdag den •jdcn Auffutuu 



B È R I G T E N. 

JL^iTSCnLAVT). De Bergraad Iixig te Kupferbcr* 

heeft een nieuw Werktuig om het Vlas te hekelen 

' isrgevonden ; hetzelve is van ftaal , en verdeelt het 

tot de V\ek«\it\^ b^teuie V\as ïn zoo tefedcic dxadcii, 

dat het fijnfte garen voor tetist, voor Brabandfcbe 
kaöteri enz. daarvan vervaardigd kan. worden. Van 
een centenaar Vlas gaat niet meer daü drie pondect 
iverk af. 

Londen. Indien men 6p hei bengt van eén* der 
teruggekomen Groenlandsvaarders mógt afgaan 9 bad hi] 
on2e expeditie naar de Noordelijke gewesten op 
BoP Br, gezien, bezig met naat het vaderland terug- 
tezeilent als hebbende niet verder Noordwaarts kunneü 
doordringen. In een' Brief van een' anderen Groen* 
landfchen Kapitein, in onze Nieüwspapfereii Verfchenen , 
beweert deze omtrent den voorgenomen togt, dat hij 
wel wit gelooven, dat men in het opnemen Van 
Spitsbergen zou geflaagd zijn , maar niet in het beret* 
ken van de Noordpool , omdat hij op 79* den loderi 
Junij Ih het ijs nog va^ en voor een ïchip ondoor- 
vaarbaaf gevonden had. Intusfchen blijft het ecffté 

JLÜEEt. G bcrigt 



C 3 

' berigt nadere bevefstiging ontbreken en doet, volgeni 
anderen |iet rweedc niet rf, om den togt op dien 
grond vruchteloos te verklaren. 

Parys. Bij Argenton in het Departement de Pln^ 
du heeft men eene laag Klei- of liever zuivere 
Aluinaarde ontdekt i, ter dikte van twintig tot drie- en- 
twinttg voeten^ Depe AhiHiaarde is fchitterend wit 
ea nj^ tncrkt *cr fle^fie ijzerdeelen hoegeriaanid en 
naauwelijks eenige Tporeu van kiezel in. Met water 
vormt zij een deeg^ en .gelijkt volkomen naar de 
Aluinaarde ; die men ük tenè ontbinding van Aluin 
doet nederploffen. In het Laboratorium ^van de Ge- 
neeskundige Schólè alhier iag men in Februari] dezes 
Jaars eenige proeven dfeier zelfftahdlgheid , die van 
vele belang zal zijn , ter vervaardiging van omgebc^ 
gen fineltkroezen en alle foorten van potten. 

FRANEfCER. Op den boften Juiiij H. is hier door 
den Heere P» Camper "PhiL Thear. et Li f. Num. Can- 
dUlatus , onder voorzitting van den Oud • Profesfor 
Ev. WASsENBERGH-inhet openbaar verdcdjgd , de^eRë 
'^^ccimen PhiloUgicum^ behelzende >eénige Oordeelkun- 
dige Aanteekeningeh op den eerften Herderszang vad 
TiieocrituS, 

Groningen den ao JuU}. Het Infïituut van Öoo- 
ven en Stomm'en, hetwelk nu, gedurende achtten- 
twintig jiï-en, een der eerfte fieraden dezer ftad ge- 
weest is, hield, in den namiddag van den lödcn de- 
zer, in de Nieuwe kerk, zijn gewoon Jaarlijksch Exa- 
staen. Eerie fchaar van 86 Kweekelingen , op wier 
feeliiat gezondheid en vergenoegen te lezen waren ^ 
fcide nü 'weder, door de tentoonfpreiding harer ge- 
makte vorderingen , bet fchóonfte getuigenis" af van 
Üe zeldzame talenten hares verdienflelijkea Hoogleer- 
'tst% en aan zijne vofijverigê Adjuncten., 
' Ëene zaakrijke Aanfpraak van ' den Tfïoogleeraar 
2è1veh, handelende eensdeels over het veelvuldig on* 
derfcheid der talen en het heilzame van dit onderfcheid^ 
anderdeels over de vraag, of Vr, tér naauwere en 
voordeelf ger vereeniging van Het mensehdêmy niet eene 
' ^ ülgemeene verftaanbare fjpradk en fchrift zou te wen* 
jhhen en uittevinden zijn , opende de plegfigheid i waar- 

' na 



/ 



'^fii it '^ertczniralieden der Kweekelingcn eefiéh iafl* 
S;an^ ntimeiN die zich ditmtal bepaalden bij deze drie 
"hoofdafaerliflgen : 

L Het dicteren in de taal der teekens» 

R ffet fpreken in hoorbare woorden. 

HL Het maken van eigen opftellen in gefchrifte* 

j« ) in betrclyking tot de gedane Aanfpraak vad 
den Heer Guvox,, maakte nu^ na de gewone vertoo* 
tijng eii rondgeving der ichriften, de mimiiche voar« 
ftelling van Babels. torenbouw, de daaruit voortge- 
vloeide Verwarring der talen, de ver/preiding van het 
.'menschdom over den ganfchen aardbodem ^i en de ver- 
breiding der talen, een* zeer gepasten overgang: dit 
onderwerp werd door den Heer Inftituteur zelvea 9 
Van den kaftfti, op welken hij ftond, roet teekent 
en gebaarden a^ de Kweekelingen voorgezegd, en» 
'd38r aanleiding daarvan, door dezelve op het papier 
^ebragt; terwijl, tot beter verfiaqde van de aanichou- 
wers,"door den Heer Tob. Guyot, als de tweeded 
Adjunct, . het verhaal van die gebeurtenis , zoo alt 
het voorkomt bij Cen* XI, werd voorgelezen* De 
Vragen , die inmiddels aan de Leerlingen ge-daaH wer- 
den, waren natuurlijk ontleend van het onderwerp 
ieWe 1E.t\ t\u gaf een A^t oudfte tneisies, met name 

Apriana de Mol, van Gouda, om te bewijzen ^ dat 

;zij al/es voJiomen begrepen had, eene voorftelling 

van dié géfchiedenis in de taal der gebaarden, wier 

leveiMige uitdrukking de algemecne bewondering ver* 

wierf- 

2 ) Deze afdeeling geëindigd zijfjde i begott hef 

Tpreken met de hoorbare uitdrukking van de elementen 

der faaV, waarna Üe een eenige op zich zelve ftaande 

woorden^ de ander woorden in zamenhang tiitipra.- 

ken 4 en weder andere geheele volzinnen uit een of 

andex^boek, met eene verwonderenswaardige naauw- 

keurigjhcid f voorlazen. Ten (ïötte van deze Werkzaim* 

heidtponden verfcheidene, door met degrootfte vaardig»- 

lieid de woorden uittefprekeh , welke Heer Ch. GuyoT 

(eerftè Adjunct) hen flcchts door de beweging def 

mönds mededeelde, dat zij in de kunst, om op het 

'gezigt te lezen, als uitgeleerd waren. ^ 

3. ) Het maken van eigen opftellen nq aan de beurt 

%omen1e, geTchiedde weder zeer gepast, naar aan* 

G a tel« 



V ' j -i j 



Iddfng van cene fchilderij, voorftellende een bergachtf^ 
landlchap, vervaardigd door den Heer E. HELMiCHCecn 
der voormalige Kweekelingen van bet Inftituut ). De 
eerstbeginnewen ibcnoemden enjcele zelfftandigheden j 
de meergevorderden deden hetzelfde, maar met toe- 
voeging van Wjvoegelijke naamwoorden en een of 
ander werkwoord ; en de meestge vorderden fleldea 
€ene volledig^e befchrijving van de fchilderij, en dea 
indruk, dien het oj^ hunne gewaarwordingen maakte 9 
op het papier; bij al hetwelk cene vryheid, ecne 
verfcbeidenheid en rijfedom van denkbeelden heersch* 
te, die overtuigend bewezen, dat alles eigen werk 
was, en dat ieder Kweekeling waarlijk verftond en 
gevoelde, wat hij zeide: waarna de kleinen icn over- 
vloede, in de fchilderij zelve, de voorwerpen aan^ 
wezen, wier namen en omfchrijving atij opgeteekend 
hadden. 

De werkzaamheden hiermede a^eloopen zijnde , 
ging de Directie tot de Prijsuitdeeling over, en wéci 
de prijzen tce [ter plaatsbeiparing laten wij de «amen 
der bekroonde achter]'. 

Met duidelijke woorden bedankten de bekroonde 
Kweekelingen nu voor de ontvangene eergefchenken, 
terwijl tevens aan de omflanders een achttal jonge lie- 
den aangewezen werd, dat in den loop van dit jaar 
tot den fchoot der Maatfchappij zal tcrugkeeren : 
welk getal door een twintigtal Kweekelingen, die uit 
de Departementen verwacht worden, wederom aange- 
vuld zal worden. 

Ter afwisfcling van meer ernftigc onderwerpen, 
werd nu, na de vertooning der Teeköningen, door 
de Kweekelingen, eene regt fchilderachtige l'antomime 
van twee Fabelen, uitgevoerd, verbejeldende de eerde 
den Schilder en den Olifant <uit Perponcher), de 
tweede die van den" Aap $n den Schoenmaker : de gees- 
tigheid van welke, voor eenige oogenblikken, eene 
niet ongepaste ontplooijing van veler aangezigten ver- 
g^ekte. 

^ De vertooning der proeven van de handwerken; 
de luide dankzegging aun den Heer Inftituteur en de 
Directie, uit naam van allen gedaan door een* der 
oudfte Leerlingen genaamd Willetvi van der Marel 
(uit Vlaardingen), en de uitdeeKng van een boek* 
gefchenk aan allen ter algemeene aanmoediging , 

• Be. 



k 



« 



\ 



C lOl ) 

fcefloot PU de achtbare ptegtigheid , dié wederom alle 
lanfchouwers moet vervuld- hebhen met gevoelens van 
dankbaarheid jegens de» vernuftigen en arbeidzameo 
Stichter van ^it uitinufitend Inftituut en zijne Zonen « 
wier aanvankelijke kunde en ijver eene gegronde hoop 
g^ven, dat rij^ loo hun verdicn&tvolle Vader, naar 
den gen^eenen loop der natuur, eenmaal van zijnen 
post mogt worden a^eroepen ^ de gedachtenis van 
ffljne heilrijke kunst in een levendig aandenken zullen 
bewaren, eu, aan deze zijne Stichting, zoo mogelijk » 
door een' nieuwen toevoer van kundigheden , nog 
grooteren luister zullen fchenken. 

Amsterdam. Ter vervulling van de opengevallen 
plaatfen in de Eerfte Klasfe van het Kojiinklijk Ne- 
derlandsch Inftituut, door het overlijden der Heercn 
Flor YN en Rossyn^ zijn: met Koninklijke goedkeu* 
ïing benoemd de Hn. J. F. Keyzer Leeraar in de 
Wiskunde alhier en J. F. L. Schröder Hoogleeraar 
te Utrecht en Lid van de derde Klasfe deszelfden 

Inftituuts. 

♦ 

Haarlem. Gaven wij éenige Nommers vroeger bc- 
«gt van de inftorting der woning van Laurens 
Janszoon Koster, en deelden wij Nederduitfche 
en Latijnfclie Dichtregels op dit voorval mede, 
wij kum)en thans niet nalaten, met dit enkel woord 
gewag te maken, van dé wedéropbouwing dier wo-' 
ning en het weder plaatfen vari 's mans Afbeelding 
in den gevel ; en voegen daar gaarne onderftaande 
Dichtregels bij, door den Heer C. de Koning Ldtz. 
ter dezer gelegenheid vervaardigd en ons mcdege- 
iteeld. ; 






r / 



G3 »1J 



HIJ OE HERSTELLING YAif üfi^ B&ELD 

VAN 

LAURENS JANSZ. KOSTER, 

IN DEN GEVEL VAN HET NIEUW OEEOUWSE HUIS» 
^ I 8 I 8. 



O KosT£E*s fchim, daal nog eens neer. 
Uw Beeld pcaalt in den gevel we^r 
Der nieuw gedichte Woning: 
Dvis vindc uw deugd belooning, 

« 

Vlecht om het dcbtbnr hoofd, des mati^ 
- Die 't beeld verhief, een* lauwerkrans; 
Dat maagdelijke reijen 
Den lof vaa hem verbreijea! 

Gewis, in deezV verlichten tijd. 
Is Kosters Huis der kunst gewijd, 

£n reine Priesterfcharen 

Verheffen ftem en fnaren. 

Gewis heeft God Apollo daar 
Zijn heiligdom en Brand -altaar, 
Wafrop de krooneti blinken , 
Voor die het bronnat drinken. 

Of de eedle Drukkvnst heeft hiar* floel 
Verheven boven al 't gewoel. 
Om de Eeuwen te verduren 
Geplaatst in hechter muren; 

^ En op den zilverblanken vloed. 
Die witte zeilen zwellen doet. 
De landjeugd te zien fpelen 
l^n In haaf lof te deelea* 



e Haar« 



r * 



f 

o Htirleni ouderdom en j<«gd » 
Zingt Pebüs lof en juicht van vreugd 

£n wJlc naar oude zeden 

In feeKgewaad n kli9edie«« 

\ Maar neeiit u voegit g^een Ui} gelaat; 
Hee Beeld, dac In den gevel Qaat 
Der nieuwgebouwde woning, 
Eiscbt tranen tot beloc^ig.- 

E^ aloüdê gfonè^ worde ilrood onceeitd. 
^n fchandlijk in e^n pUacs verkeerd. 

Waar men met maatgezs^iigea,; 

God Bacchns zal omyaagon^ 

Waar, by^ het vfolijk* gefchrei 
Van zang e;i df^^s ,, 4e wuf^e rei 

Der jo«glin^&l}a|!^ en vxoüwen 

Lenaeus Feestdag bouwen I' 

Wijkt w«g, o grijsaarde t levetift zat» 

WJe kan den val der fchoonc flad 
£n KosTEfts beeld aanfchouwen* 
En tranen wederbouwen) » 

• 

Neen geest van Kostck, daal niet neer» 
Ai fiert uw. Beeld den gevel weer? 

Want ia die nieuwe woning 

Vindt wijsheid geen belooning. 

C. DB KONING Ldtju 
Baarlem den nsfttn 

Julij 1818. 



PROGRAMMA 

In dé ScssiEN van de Aloqm£EMe VERoaDERiNG dek 
MpKDtiiaANnscHE liyiSHouD^ui^Ei Maatschappij ti Haar^ 
-I.EM; begonnen den pden en geëindigd den uden JuniJ 
iti8, z§n dt YQtftndd Pr4jx$t^-^xi Rêmumrasien toége* 
kendi ala^ 

C4 • AW 



C 104 > 

Aan den Heer S. Hinkclaar, Kunstfiiaacdnikker te Am* 
fterdam , op zijne ingezondene Afdrukken van Zwarte 
Kunstprenten y de premie van twaalf Dukaten ; uitgeloofd 
bij Prijsvraa| N« 84 bl. 60. 

Aan den ichrijver eener Verhandeling met da daarbij' 
behoorende Teekeni:if^en, om de dikfle en hardfte Beender 
ren onzer vetfcbillende Slagtvee - (borten tot een fijn 
Beengruh te verdeelen , in aqcwoord op Pr^svraag rj®. 105 
bl. 5^, onder de Zicfpreuk: 

Artem experientia feeit» 

wordt berigt, dat alhoewel zijne Verhandeling vele ver* 
dienden heeft, echter daarbi} niet is voldnan aan hetgeen 
bij de Vraag wordt gevorderd, alzoo daarbij vereischt 
wordt , het Model van een Werktuig» lii er te lande gemaakt 
en in gang gebragt, en bet verlangen van de Maatfchap- 
pij in dezen tevens is, dat 'zoodanig Werktuig, algemeen 
en overal, met geringe kosten, In werking kan gebragt 
worden ;' wnarom aan den Schrijver ter aanmoediging, 
om étit vraag voldoende te beantwoorden , wordt aan- 
geboden ecne zilveren Medaille^ mits vrijheid gevende, dat 
het Billet, bij zijne Verhandeling g^yo^gii en met voor« 
zegde fpreuk geteekend, mag worden geopend. 

Aan den Heer Willem Blad, AmannenOs aan de hntr 
tomie te Groningen , wegens bet vervaardigen en inzen • 
den van Fantóme^s^ ten gebrnike van Verloskundigen, de 
premie van de tweede gouden Medaille of vtffimtwintig Du* 
kalen ; \}kgt\oofd bij Prijsyraag .N*. 107 bi. 97. 

Aan de Heeren Kriechofp en Comp. Fabrijkadten ia 
geveiouteerde, gefacineerde en dlverfe Menbelpapieren , te 
Rotterdam i eene rerauneratie van zet Dukqten op het ver* 
vaardigen van vo'orzcfrde Meubelpapferen, waarvaii Mon* 
fters by de Mnatfchappij zijn ingezonden. 

Aan den Heer Dirkvaw Oosterhoppt, te 7i>/,inde Pro- 
vincie Gel'ierland; voor het maken en vèrdebiteren vati 
Watö^verwen, eene aanmo^iging van tien Dukaten» J 

Aan den Heer Jan Adriaan Augüstijim, Fabrijkeur *int 
Prankforter Potten, te Berden op Zoom^ voor het vervaar- 
digen en vèrdebiteren van Vermiljoen - Potten ^ tot. het 
ftoken van Vermiljoen , eene aanmoedigiug van zes Du-^ 
katen. 

' Aan den Heer Alexawder £liza Staal, Boekverkop- 
yer^te Zwol, de premie van drie percent, voor bet door 
hem, van primo JuniJ 1817 tot primo 1*1 iiij 1818, g«fa* 
i^ricQerd eri verdebiteerd Ckitspapier , tn zijne Fabrijk 
v^rvaardi^i , ^ - . -• 

"De Schrijver eener Verhandeling der-voor het f^ee o€ 
Zuivel fshadelijke Planten en Onkruiden in fFeilandtn gtvoum, 

* \ *^ den 



( Ï05 ) 

iéB Wordende , door zijn nader ingezonden bijvoegfel , retee- 
kend met de Spreuk: 

Mttitum quidem no^i^ fed novi nikil npvi, ^ 

niet in aJ/e deeien voldatn bebbende aan hetgeen MJ Be 
Vraag N\ 24 w#rdc gevt>rdcrd, zoo wordt ecbter, uit 
aanmerkjflg yan het goede, dat in zijne Verhandeling ge- 
vonden wordt, aan denzelven aangeboden cene remuiera^ 
tie vai^ de zilveren Medaille en tien Dukaten^ onder voor- 
waarde, dat hij vrijheid geeft, dat hèt Billet, geteekend 
met de Spreuk, als die zijner Verhandeling, mag worden 
g^eppend. • 

Aan den jongeling B. W. Dietz, te Arnhem^ éeiie aan- 
moediging vtn vier Dukaten op zijne ingezondene geët* 
ftp Plaatje^. 

Daarna is aan óez& Vergadering gemeld, dat de Schrijver 
der' VetTiandeIjng met vier Teekeningen van inftrumenten 
roor Oen Landbêuwy onder de Ziafpreuk: 

Wanneer, den haegen npod ent dpet verfegen ftaan^ enz» 

«1 bet voorgaande jaar geremnnereerd met de ziheren Me^ 
aatlle en tien Dukqten, vrijheid heeft gegeven tot het 
openen van zijn Billet, die bij de ontzegeling is bevonden 
w zijn de Heer Hendrik Nicol^as Kemp, op den Huize 
ICraijcnftein, itTrigt^ Gemeente Qeldermalfum District 
Tiel^ Provincie Gelderland. 

Gelijke vrijheid tpt de ontzegeling van Jiet Billet gege- 
ven zlfflde éo'pt den Zender der proeveüvün ffeut/heé* 
Platen 9 geteekend met de Spreuk: 

DMr eefening en aanmoediging werden de Kunfien 
yêlmaakter. 

In het vorige jaar toegelegd eene aanmoediging van «e; 
Dukaten 9 zoo h bij de opening van hei Naambriefje, ge* 
bleken, dat Zenders daarvan waren, de Heeren Ja^ Oort- 
MAN' EN Zoon, Graveurs in Hout leAmflerdam» • 

Dat voorts de Zender van Monflers Druk » Inkt ^ getee- 
kend met het Motto : 

Zie daar mijÈ werk met liefd* en lust^ enz. 

door het inzenden van voldoende Getuigfchriften heeft 
voldaan aan het befluit van de Vergadering in het voor- 
gaande jaar genomen, en mitsdien door Directeuren aan 
denzelven is toegelegd eene aanmoediging van zes Duka» 
/€«, van welke monders Druk- Inkt, bij opening van het 
verzegeld Billet is bevonden Zender te zijn, de Heer 

G 5 Da- 



C io<S ) 

DAirn> Wa&oxnaah» Meesterknecht op dé Dnikkerij ?M 
den Heer Arrenberg te Rotterdam. 

VerTolgens zj[Jn op het rapport der Heeren Beoordeel- 
aars 9 over de ^ ttntoongeflelde Planten en Gewas/en ; door 
de 'Vergaderiog toegewezen, de vier zihereH Medaiüet^ 
h\i het Programma uitgeloofd, als? 

' 1^ Aan de twee zeldzaamde: 

Pinus Palustris, geteekend met de Spreuk: 

Pour devenir grand et agé 

Il fant patience et fanti. — en 

, Mimofa Scolopendrifolla, geteekend met N^2;ru 

&*• Aan de twee best gekweekte: 

RhododeudroQ Ferrugineum» geteekeud met de' 
Zinfpreuk : , 

Lei Suisfes unit hattent pour leur patrle — en 

Lambercia Formofa, gemerkt met N\ 704* 

waarvan bij opening van de Bilietten is gebleken, dat^ 
de b^ide, met Spreuken geceekende, waren ingezonden» 
door de Heeren ]oh. Roseiskrantz en Zoon, Bioemisceu, 
buiten Haarlem, en de me; N^ 271 en 704 get^ekende, 
door den ^eer Mr, J. P« van Wicke voort Crommeun» 
op Berkenrode. 

Bij , de Maatfchappij zijn de volgende Nieuwe 
Vragen ultgefckreven. 

Daar de l^ljna l^et geloof overtreffende uitrekende eigen* 
fchappen van de Graifoort Jgrostls Stolonifera C Linn. ) 
ook .bekend onder den naam van Floringras ( zie deswegena 
Jlgemeenen Komt en Lettert. 1S18 UU I^ N^ 11 en 1%, 
bl. 170 — 175 en bl. i85— -ipi) de aandacht van allW 
Landbouwkundige^ in Europa vtot zich trekken, en ook: 
de aaokweeking van dit Grasfoort in dit Rijk eene zeer 
wenfchelijke zaak zoude zijn , zoo looft de Maatfchappij 
hare tweede gouden Medaille \xh\ aan den eerden, dlt^ bin*. 
Ben dit Rijk, op een haif morgen lands dit Gras doee^ 
groeijen,. en daar^an^ zoo^vaa de cultuur, als luin den 
vicflag zelven, benevens van het ^etal en foort van Vee» 
hetgeen hy daarmede zal gevoederd hebben, eén voldqeiui^ 
berigt met genoegzame bewijzen doet toekomen voor of! 
op ultimo September 1822. 

Dewijl het geen twijfel lijdt, of de genomen Pr oeveqi, 
in Engeland, door de Heeren Lee, H\\Aé en Bundy , ei^ 
die in Fifankr^k door den Heer Curiitian» (zie Jlgemunet^ 

Konu^ 



iCwi/* en Leturhoéi 1817 DL IL bl» 283 -^tp^^ om Z0O< 

weJ Fla$ als Hennep zoncfer r^/i»; te bereiden, hebben in 

hec oogioopeiiii bewezen» hoe voordeeli; zoodanig en 

dergelijke eese bereidingswijze bovei) de gewone zj[) en 

de' voorkeuze verdiene , meent de Maacfchappj^ hierop de 

«andachc der Nederlanderen te moeten vestigen en loofc 

d[ieDsvoJgei]s eene ^premie nit, van de zilveren MedHiHc 

en zes Dukaten^ aan den genen > die het eerst io dit Ko** 

niogrijk de minst kostbare en minst omÖa^tige Werktal* 

gen^ tot zoodanig eene bereiding onontbeerlijk , zal hebben^ 

vervaardigd en in werking gebragt,' met overlegging van 

bewijzen, dac met dezelve eene hoeveelheid Flai en Hen^ 

nep dadelijk bereid Is , en derzelver hoedanigheid é\^ der 

gerote eveiiaart , zoo niet overtreft , en de bewerkipg. 

de prijzen niet verhoogt. Model, Teekening enBefchrij- 

vlng van zoodanig een Werktuig intezenden voor of op 

ultimo September 102^. , 

\ Ata den genen, die (behalve de gewone teekenen) een 
yjkst en oobedriege]j[jk kenmerk opgeeft , waaruit meti 
Zfker kan befluiten, dat eene befprongen Koe of een ge* 
dekt Paafd wadrïtjk bevrucht is , biedt de Maaifchappij 
hare zilveren Medaille aan. Bewijzen en Getulgfchrifteu 
intezenden voor of op uicimo September^ 1821. 

Daar de geringe Bnicenlandfche aanvrage van het kort 
gehekeld Vlas^ onder de benaming van «SMttir bekend, dit 
artikel federc eenige jaren in buitengewone hoeveelheid 
bij de VUs« of Hekels Fabrij ken voorhanden Is, en bet 
te duchten (laat , dat, wmaneer men hetzelve niet op eeue 
of andere w$ze kwijc raakt, dtzt Fabrjjfcen daardoor 
neer en meer kwijnend, it door den tijd geheel zujien 
ophouden te werken , zoo looft de Mascfchapplf eene 
premie vajii^riV Guldens uit, voor elke vijfduizend Ponden ^ 
die men zal kunnen aantoonen van dit artikel binnen- 
's l&nds gebruikt of verwerkt te hebben, tot de hoeveeU 
held van driemaal honderd duizend Ponden toe; zullende 
de gezamenlijke premien hierop uitgeloofd, de fom van 
hfiderd tachtig Guldens niet te boven gaan. Bewijzen en 
GeCulgfcbriften inteleveren voor of op ultimo September 
1820. Deze premie (trekt zich uit cot ultimo Septem* 

ber i83i« 

Het meerder r««^^» van het Linnengoed op Zee^ voor de 
gezondheid van den Zeeman zeer bevorderlijk zullende 
zijn, maar hebbende moeten onderdoen voor het grooc 
bezwaar van het medenemen van Zoetwater^ dat men voor 
Drank en ter bereiding van Spijze béfpiaart, wordt 'ér 
door de Maatfchappij verlangd, een eenvoudig onkostbaar 
en gemakkelijk aantewenden middel, om het Zeewater voor 
ket was/chen van Linnen bruikbaar te maken , zonder eeh • 
Ier door dit middel eenige- hoedanigheid aan dit wascb« 

wa- 



\ 



C io8 ). 

water medetedeelen, dfe tot fpoediger verflijtfnfi^ ofbe» 
derf kon aanleiding geven, en biedt zij den uitvinier van 
zoodanig een micidel eene premie aan , van der tweede 
gouden Medaille oï vijf -en -twintig Dukaten^ die ihet vol- 
doende Proeven en Getnigfchriften ftaaft, dat dit middel 
aan het oogmerk beantwoordt. Het middel met Bewijzen 
en Getuigfcb riften intezenden voor of op ultimo Septem* 
ber 18^0. Deze premie flrekt zich Uit tot ultimo Sep^ 
cember 1823. 

Daar de Olie, welke tot het fmeren van vele werktul* 
gen, als Uurwerken , Luchtpompen en dergelijke gebruikc 
wórdt, dooigaans eene meer of min lijmige gedaante aan-*., 
neemt en zeift door dén lijd verdroogt, en daar dezelv^ 
voorts nog df nadeelige eigenfchap heeft, om het kopei; 
s^utetastcn.en door invreting van hetzelve kopergroen te,;, 
snaken, en ook liet ijzer te doen roesten, zoo word{)i 
gevraagd: de middelen optegeven,om te beletten, dat de ^ 
0/;>, welke tot het fmeren der Uurwerl^en tnfVerktuigen ge- 
bruikt wordt, geene lijmachtige gedaante aanneme^ maar 
hare vheibaarheid behoude ; en waardoor de Olie tevens 
zoodanig gezuiverd wordt ^ dat, door de bereiding, de ge» 
melde fchadelijke hoedanigheid voor het Koper en Tzer 
worde weggenomen, zonder de overige noodige eigen- 
fchap pen der Olie te benadeelen; of anders zoodanige an- 
dere middelen, dan de gewone gezuiverde Oliën ^ aante* 
wijzen, welke zonder groote kostbaarheid aan alle de 
verlangde vereiscbten voldoen; aan hem, die é\t voldoeml' 
èe beantwoordt , zal gegeven . worden , eene preste vaii^ 
de tweede gouden Medaille of* vijfentwintig Dukaten» Het;" 
Bliddel met Monfters, Bewijzen en Getuigfcbriften intti'J 
zenden voor of op ultimo September 1820. Deze premia'- 
ftrekt zich uit tot ultimo September 1833. 

Daar in het naburig Frankrijk finds eenigen tijd de aani; | 
dacht gevestigd is op de vereenvoudiging van toeftelleo, 
om Zeewater te destilleren , (*) ten einde hetzelve op 
lange- Zeetogten, als- Drank en ter bereiding van Voedfcl 
te kunnen bezigen, en men , ook 'daar, door naauwkeurige 
proefnemingen van Gouvcrnementswege, bewezen heeft, 
dac het uicfluicend gebruik van gedestilleerd Zeewater 
daartoe, gedurende eenen geruimen tijd, de gewondheid van 
V menfchen ligchaam eer bevoor- dan benadeelt (f)j 

(*) Zie de Yerhindeling over de destillatie vsti het 2eewütêr, en de 
voordecleu, die daaruit voor de Zeevaart ontfpruiten, door L, D. Fwir* 
GwiT en Clbmint; Algem* Konst- en Lettere* 18 17 Dl. 11. bl. 163. 

(X) Zie bet VeHlag der proefnemingen op last van bet Fnuisch G&Êf 
«enietnent , gec'aan tt Brest^ Touton ^ Rochefort^ op gedestilleerd 
Zcevf titer als Drank en ter berÊidiog van Voedfel getrtikt. Jlgemeeu 
lUnst' en Litterh. iSit Dl. !• bl. 34 enz. 

\ 



« 
■ I 



1 



C ioj> ) 

^T het ook voor Zeevarende perfonen dezer landen belang- 
rijk mag wordengeoordeeld » dat een zoodanig gebruik van hec ^ 
Zeewater door destillatie ( zoo als door den Heer Frey* 
CINBT» chaos op zijn' togt rondom de Wereld, ingevolge 
der gedane proeven gefchiedc) mede beproefd wordt door 
Nederlanders , * looft de MaatfcbappiJ eene premie van 
ifijfentwiniig Dukaten uit, aan de drie eerfte Nederland^ 
fche 5ci^eeps- Bevelhebbers of Schippers , die op Zeecog* 
ten naar de Ooit- oïWeit'Indün naauwkeurige en met be« 
wijzen gelaafde proeven doen, en van dezelve een be« 
hooriyk Verf]^ aan de MaatfchappiJ mededeelen , omtrent 
hec door hunne Schepelingen door destillatie gezuiverd 
7Aewater gebruikt, en van de wQze, op welke deze detf« 
tlllacie gefchied is* Het Verflag en de wijze van desttl* 
lacie met BewQzen en Getuigfchrifcen inteleveren voor 
of op uUimo September 1820. ïitzt premie drek: zich uk . 
'COC ultimo September \^%u 

QHet Fer9olg hierna.^ 



OU D H E D E _N. 

Brandewijn én Jenever. 

In *c jaar ij^y^ leverde Armbns den Apteker van de ftad 
Arnhem in festo fancti Clementis Hans den £usmefsfer I f. 
gebrantswifn tot donrecruijt te maektn • item de$ wonsdaige 
fast Andree een mengelen gebrants wijn» Item fattrdaigfi 
na Jé^sJach II hot faliS' ar men f ei ende I fluv. oen ge* 
branden tvijn. Item feria fexta p. Pauii ll\ ioot fafis ar^ 
mnjci èn een mengelen gehrant wijus. In 1487 word we* 
derom gehaelt tot Meister Ariens een mengelen gebrant-wijns 
tot donre 'kruijt te maken; nog lil pinten aqua vitae tot Jonm 

rekruijt te maken. r In de Statut a Capittule Jurndic,' 

tionis feu Christianitatis Veluwe van 1556, wordt het vin$ 
igni defecato dronken -drinken verboden. Een Request aan 
Cantzler en Raden van Gelderland van 156 1 bidden Deken 
en Paftoren der Geestelijke Jurisdictie van Veluwe hulp ce- 
gen het verkopen en tappen van Brandewijn. ^ In eene Re* 
monftrancie van den Arnhemfchen Kerkeraad aan de IV^agi- 
ftraac van i6ö5, Wordt geklaagd over dronkaerts die zich 
met een tuimelwijn , infenderheijt door brandewijn op den 
dach des Heeren overladen. — Jenever heette in 1 647 
»og geneüer water en een potien geneuer water leerde mij 
eene Rekening, dat toen op twee ftuivers kwam, een an- 
dere, dat in 16^6, noch een halve kan Rijns fehe brandewijn 
mfens een ha\^ pin t gen genever ^ water op ƒ1 - 8 - kwam».'— 
Vroegeren Jenever, dan die eerlie, vond ik niet. 

G. y. H. 

STER* 



\ 



( no ) 



STERRE- EN WEERKUNDIGE 
WAARNEMINGEN. 

Stüttgaudt den i% Juli}. Als een bewijs van dei 
irrijchtbaarheid dezes jaars ftrekke hec volgende., \n ded 
b\J de vesting Hohenasperg gelegen Wijuberg is een Wijn- 
flok, waaraan men 15 trosfen van bijzondere grootte be« 
wondert. De grootde Is ihaiis reeds 15^^01., een twee- 
de 15 en een derde ii dm. lang* Rijp geworden kan de 
grootde de lengte van ao dm. berei.ken. In i8ti droeg 
deze zelfde Wijnllok een' tros van \% dm* In de Wijn* 
bergen rondom deze (Hd, ziet men niet alleen dergelijke 
groote Druiventrosfen, maar pok vele WjJnQokken, ^f 
verre over de too )a 13^ en eenlge nog meerdere trosfen 
tan éen* enkelen llók hebben* 

Brussel den so JuUj. Zulk eene droogte » als wif thans 
liebben, heugt de bejaardfle Landbouwers nijst* Of fom- 
jnige plaatfen is reeds eénige Tarw^ gemaaid, terwijl dit 
snet de Rogge afloopt* Beide deze Aoorten van granen» 
zijn van de Jbeste hoedanigheid en overvloedig; maar ge* 
brek aan regen doet het overig g^was veel lijden* 

Alkmaar. Op. den tuften JuliJ najn men te iw* 
'wp Langendijk eene hevige bui waar. Nadat het, den 
gebeelen. voormiddag in het 0« Z. O* met een eenlg* 
zins betrokken lucht gedurig gedonderd had , begon de 
lucht tegen twee ure uit het Zé Z. O mee een hevig «fl 
onophoudelijk gedonder optéwerken, met een fterk bederf- 
dig weêrlicht. De lucht trok. van alle kanten znmen en 
dit veroorzaakte in één oogenblik eene duisternis, als of 
de avond viel. Intnsfchen begon het te regenen, mwr 
fpoedi^ volgde daarop een hevige donderflag, en daarop 
begon het flukken ijs ter grootte van meer dan een du?- 
•venei te regenen ; hetwelk ointrent een half uur aan» 
hield. Na het ophouden daarvan nam een ooggetuige ^et 
eenlge op, woog het z waarde fluk , dat hy bekomen kon» 
en bevond het omtrent 5 drnchma*s , en het l^leinfte i dr* 
Op het gevoel waren zij in de hand ontzettend kond • 
fcetweik men nog beter beïpeurde, als men dezelve proef- 
de , zijnde de frauak niet onaangenaam, maar nog lafFct 
dan die vp.n regenwater, maar fmeltende niet fpoedlg. 'fit 
ia of 14 op een* fchotel gelegd hebbende in een vertrek 
met menfchen% hield het wel 10 minuten aan, eer zö 
gcfmolten waren. De gediiante der grootHe (lukken was 
plathoekig en eenigzins ovaal, die der kleinde geleek 
^ naar 



f 



C J" ) 

tjör eefi* gewonen geweerkogel. Nadat bet onwet^er fee- 

dsard en de regen opgebonden was, Z9g men de (lukken 

ijs nog op \ien weg Jiggen. De fcbade, door deze bui 

veroorzaakt 9 U aanmerkelijk groot; geen buis opliet dorp 

is onverlet gebleven» wat de glazen betreft « waarvan *er 

t>Q fommige 40, 50 ja meer gebroken zjjn. De granen 

zijn vlak op detv grond geflagen ; ec vele groenten. en 

Ziden verpletterd. In Zuidfchafwoude moet deze bul 

iiog beviger gewoed hebben , zijnde volgens berigten 

daar ijsfteenen gevallen , dit vier lood wogen en groQter 

dan een hoend/?reI wgren. 

Haarlem. Schoon wij in deze Had en derzelver om- 
dr eek, ni eenen graad van hitte van 8p. en po^ Fahrenh»^ 
op den ^\fktn Jullie gehad te hebben, pok den 96{l«n 
zware onwedersbuijen zagen werken» uit welke ftroomen 
'viTur van weerlicht en biikfem alles verlichtten, troffen 
ons geene onheilen daarvan en het geluid des donders 
verzekerde ons van den verren afftand d^rzelve. Van 
onderfchelden kanten vernemen wij, zoo berigten wegens 
den hoogen (laad des Thermometers, als wegens geduch- 
te uitwerkfelen der pp de laatst verloopen dagen gevat* 
len l>uijen. 

Te IVinfchoUn in de provincie Groningen nam men eenen 

beproefden Thermometer, naat de Schaal van Fahrenheit^ 

bellendig in de fchaduw tegen het N. N. O. hangende, waar 

rdea24(leii ten 3 ure namiddag 8^, den 25(len *s morgens 

ten ïo 11 TC Ï9*, ten \\ ute poVten 11^ xire 91* ; tusfchen 

Ti en 3 ttTe p'a^; teu a »re namiddag met Z. O. wipd p4^, 

Tljnde ^yBi^ ^otn Hechts 2* beneden het zoogenaapid Bioed- 

warm en 6i^ boven het Vriespunt geklommen. Ten 3 ure 

lakte dezetve^een graad ^n ten 4 ure no^ 2 graden; en 

den aóften bleef hij tusfchen i en 4 uré beftendig op 8p\ 

Te jïrnhem werd ook den 24ften en asften eeue warmte 
van p2 en P4** waargenomen. Het onweder van den 25(len 
bragr op de omleggende plaatfen, als Edt^ aan de Greb^ 
, Leftt^ Heteren en Driel^ door den hagel aan deq Tabak en 
de Veldvruchten aanmerkelijke fchade tpe. Men vermeent 
dat te Mook achter Nymegeu op 'dien dag twee huizen af- 
georand en twee koeijen^doodgeflagen zijn. 

\xï^A<^\VAtbthsf€rivaard' z\]ïi den adften door het onwe- 
der twee boerenwoningen in brand geraakt en met. alle de 
onittaande hooiklampen in asfcfte gelegd; in 'de Purmer 
^vas dit met cene boeren -hoeve het geval ; en boven £.df« 
ven woedde, c^ dien dag, mede eene zeer z\vafe don- 
derbui", dermate, dat op dé Groote Markt verfcheiden 
•böomen otnverre gerukt werden, vele glazen door deli 
InfTaandën hagel braken en bet water door de (Iraten 
droomde. 




i 



*^' 









s 



bi 

11 

-1 




tUCHT9> 

CCSTBLD* 

HEID* 



# 



hewoïku 




neeflt omtrent betrokken. 

— ~ • ■ • -■- - , I jj L_l— 

'^^Wm l bewolkt; 's avonds betrokken eir 

nadits regen en wind. 



Tf/^ / ir. £.«• / windng; •» 



omtrent betrokk. ; eeer windng;» 

\ bewolkt; meest omtrent 

I betrokken; voormidd. windr^* 



bewolkt; voomd(ld, 
omtrent beookkea. 



._' 



ffTfiarnemingen op den Huize Zwanenburg^, omlreni , 
het gtyatleiTcn uitgffwafcmd Water. 



\'%i S. 



gevallen regen 



Maand 



lijn. 



juiy 



it 



ukgewnfemé 
lyn. 

iT ^ 



MVP 



51 



G E B O O R T E. , T R O U W-^ EK 
STERFLIJSTEN. ' 

Toenemende ÉevoHing van Denemarken. 

In den verleden jare 1817 is de bevolking van Deiié« 
niarken, of liever in de gezamenlijke tan de Kroon vazr 
Denemarken behoorende Staten., IJslaad en de Volkplan- 
tingen uitgezonderd, 20,892 perfonen coegenoraeu. De 
gebeele bevolking i,5oo,ooo zielen bedragende , rekeoc 
men dat dezelve, dit doorgaande, in 10 jaren zou ver- 
dubbeld zijn. , 

Te Haarlem bij de Wed. A. Lootiii P** 



Alge me e në 

K O NS T- 



EN 






: LËTTER-BODEAfl^J 

VOOR HET JAAK i8i8, >^^ifJi^ 



No, 38, Vrijdag den iJ^den Augmtuu 



B E R I G T E N. 

• » 

I 'IWeenen. Men heeft hier de proe^ genomen» van 
\^^t^ ftrateh met gaz te verlichten, en deze is zoóf 
L-#el geflaagd, dat men verwtjcht, eerlang de geheele 
Ifioofaftad pp die vii^xe veTlVclit te zien, 

^Berjlyn. De jeugdige geleerde Karl Witte, (♦) 
^e op zijn acbttknde jaar reeds een Hoogleerxarambt 
fin deze Uiiiverfiteit bekleedt , heeft zich naar Wee» 
t^\ begeven, om van daar eene reis over Italië naar 
kiekenland én Konftantinopel te doen. Z. M. de 
Koning heeft hem, naar men verzekert, eene aanzien* 
Hjke onderftcuning in geld, tot volbrenging dfezer reis,' 
toegeftaan. 1 

•f*PAR^s. pezef dageft overleed hier ^e lïeer Moi^ 
dfe. Lid der Franfchc Akademie, in den ouderdom' 
Van 70 iareh. Hij was een der beroerodfte Geleerden» 
érvarenfte Landmeetkundigen en een geoefend Schei« 
iiundige. Nadat zijne uitvaart in zijn Kerspel Sï. Tho. 

mas' 

C*) 2ie onderféheid^nef N**. vart den Letterbode wegeöiP 
de vroegtijdige ontwikkeling zijner geestvermogens. 
H. DÉ E L. H 



, ' 



'1 '1 



C tt4 ) 

mas d*Aquin had plaats gehad 9 werd zijn Iiji: n^ 
het Kerkhof Per e Ia Chaife overgebragt De Graaf 
Berthollët Iprak de Lijkrede öp den overlede- 
nen uit. 

Brussel den 7 Jugustus. In den voorgaanden nacht 
overleed alhier de Heer F. X. de Burtin^ Lid van 
de Eerfté Klasfe van het Koninklijk Nederlandsch 
Inftituut en van de Akademie der Weteofchappeji en 
fraaije Letteren dezer ftad. 

Arnhem. De beroemde Oudheidkundige de Hr« G« 
VAN Hasselt heeft , ten behoeve van het Fonds van Wa • 
terloo,, eene Inteekening geopend, op een belangrijk 
Onderzoek, of namelijk het gevoelen van Prins WiLw 
LEM I. omtrent zijne Voorouders als Heeren^ Grayem en' 
de Hertogen des Landts van Geldren voor 'ongerijmd^ 
voor herfenfchimmen^ fabelachtige afftammingcn en Nas* 
fauv/fcht droomen moet gehouden worden. - In ?« VorftcD 
Apologie tegen den ban en edict bij fonné van prö^ 
fcriptie door Filips II., wairin hij als vreemdeling ca 
uitheemfcke wordt voorgefteld , fpreekt dezelve van ö**;- 
denkteekenen zijner Voorbaten , welke tiog gtmég voórhandtn \ 
ir^r^«, ten -bewijze, dat zijne Voorouders Heereryjy^ 
Graven endö Hertogen des Landts Vïn Geldren g^ 
weest zijn. CO Deze tot dus verre verholeu ^eblevt»' 

r (♦> Zie hfer wat ten dezen aanzfen In dfe veraedlgf^lf 1 
in het geheel gezegd wordt. „ Soo wl) .nu willen-*- 
veFhaei doen over hoe langhen tijdt, dnt onfe voorfats^ I 
niet alleene baren oorfpronck in defen latiden gbenomes 
hebben 9 maar ook Heeren zijn gbeweest-eóde groote ei» 
te(en , digniteijten en goeden daeri^ hebben befeteni' 
^oral fullen wij feggen , hoe dat tèn tijden doe zijat 
voorouders, [[ te weten de voorouders van Filips]] wt« 
ren maer Graven van Habsburch^ weonende in,Swicfcf- 
lalidt , de onze lange daer te voren Heeren d^s lahécf 
vwo Geldren waren: waar van t)ok tot op defer.aren de 
Wtpenen onfes huyfes van Nasfau zijn geblenen énde bV* 
houden worden voor ^q wapenen van de Hert(;/gen vanf 
Geldren* Dwelk landt wi) niet voor een- cleijn^wijlken ^ 
flecbts befeten hebben, maer al van dien tijdt af, éo^ 
mijn Heere de Grave Otto getrouwt hadde de dochter 
epde erfgheaame van den Voocfat ofte Regent van Gel' 

• dret' 



l 



öedeftfeftukkeii iulieti door den Heer VAfi tïAstttf 
«et behulp van de Etóoaald in het IrcBt gebtagt iijof. 
ttUj in een dcbttal Platen * inet bijgevoegden tekst. (*) 



I * T S 

OVER Ï)EM 

iLALÉlDOSKOOP. 

: til de maand Mei 11. vond ijien te Londen alle ïié- 
aen , ff) die 'er eenigfen tij4 en geld aan kohden hefteden i 

feleeiden eft dntündigeri , oüden en jongen bezig, met 
oor kleine kijkers van éfcntge duimen lang naar de 
Xxxtht te ftaren , en met zich te verlustigen in het 'be- 
tooverend fchoüwfpel 9 dat eene Volftrekt onbepaalde 
Verfcheidenheid van gedaanten eh kleuren oplevert 5 
'tfie elkander in bet veld van het kleine werktuig op* 
iolgen , zonder dat men eénigermate kan voorzien diet 

wel- 

drefK ^want alfoo worden de llèeteh des felven laiidts tH 

él«ti tljdt gheitoemt^ hetwelcke gefehiedt is in *t )aet 

-^uyCenc . neg«ii en denlch tot . La. *c_ \%%t dettldm 

|ion(i<ere vyftich , té wetea eenen tijót ran driehoa* ' 

eerd elf jaren » irebben onfe vöorfacen «Jeijdt ghewtttt 

•Heer^n Graven en de Hertogen dei Landts van Geldren; 

moö valii dien noch gedenekteeckenen ghenoeg voor kan* 

^en zijn, Daer en teghen z^Jn wij wel verfekert, dat dtf 

ghene, die on$ eenen vreemdelinck heet» niet alleene en 

lal foodanige teeckenen ende wercken connen bijbreii* 

^ben om ^e bèwijfeö, dat h^ fijnen oorlpronck wt defea 

tanden heeft , maèr dat ter contrarien ten felven tijdeö 

sijn gheflachce In defen landen nock onbekendt, ofte een 

üinden niet vennaert en wa/. 

(*) Deze Flacen ztlleti bij Inteeltening elk op 8 fküUtté 
gefteld worden, terwijl de bladen Letterdniks als toegift 
daarbij komen, de Inteekening gefehiedt bij den Boek» 
VeTkooperC. A. Thieme te Arnhem en ilaae tot den laaiftenf 
Jfovember dezes jaars open- 

(f) Latef ook vele in fonunige ftedea ywi de Nede^ 
. landen. , 

H ü 



I ' 



g: 



( ut ) 

welke eene voorafgaande zal vervangen , naarmate men 
of d&^ buis op hare as, of (de buis onbewe- 
elijk blijvende 9 het gedeelte langzaam omdraai)e 9 
_ etwelk net voorwerpglas van de gewone kijkera 
bier vervangt Deze plotfelinge en aanhoudende ver- 
anderingen van vertooningen, welker bij%ODdere dec- 
len altijd fymmetri^ch zijn , zijn zoo bevallig 9 dat men 
hun 9 die dezelve niet ziigeq, daarvan geen denkbeeld 
geven kan. Het meerendeel dezer verwonderlijk 
fraai gekleurde figuren kan, met den besten uitflag, op 
ftofFen, tapijten en dergelijke migeyolgd wofden, eii 
de ri]k(te verbeelding van den Kuuftenaar , zijne meest 
verfijnde fmaak zullen altijd in vruchtbaarheid en be« 
valligtieid moeten wijken voor de gedaanten , welke hf t 
bloote toeval onophoudelijk in het werktuig voortbrengt »i 
zonder dat immer dezelfde figuur tweemaal verfchijnt. 
Men is de uitvinding van dezen toeftel (f) verfchul- 
digd aan den geleerden Dr. Brewstbr van Edinburg ; 
deszelfs naam is van het Grieksch ontleend en duidt 
aan iets, dat ons fchoone beelden, gedaanten of vor-/ 
men vertoont. Het eenvoudigst zamenfteU hetgeen 
ieder voor zich zelven bijna vervaardigen kan , is het , 
volgende. Men doet in eene buis, van de eene of 
andere ondoorfchijnende ftof gemaakt, (bout o bordp^-, 
pier of metaal ) , twee xeepe;i Spiegelglas C óf lieveit 
nog zwart glas), welke elkander onder eenVhoek vas» 

' 30^ ontmoetende de geheele lengte beOaan, en maakte 
ze met kurken wigjes daar vast. Aan het van het 
oog verwijderd uiteinde der buis hecht men een' ring,* 
gemaakt als het gewoon dekfel van kijkers , maar die 
twee vlakke fchijven glas bevat, de eene doorfchij- 
nend , naar het oog geplaatst , de andere aan de bux* 
tenzijde mat geflepen. Deze glazen (laan omtrent 

^ eene lijn van elkander verwijderd en men doet tas» 
ichen dezelve kleine ftukjes van allerlei gedaanten, 
gekleurd glas en alle foorten van kleine voorwerpen 
van onderfcheidene ftoifen , die flechts gefchikt zijn 
om gezamenlijk vrij en los van (land te veranderen 
door de enkele werking der zwaarte, wanneer men 
de buis horizontaal houdende den ring omdraait 9 die alle 
\ deze 

(•) Thans zijn de Kaleidoskopen bfl alle Phyfifche en 
Opt'ifcfae Inflrnmeocmakers enz. van aUe prifzen van tiefi 
Guldens toe twee en zelfs lager reeds ce bekomeué 



C "f 5 

ienc ftukken bevat. Het uiteinde der buts naar het 
oog toe is digt, maar omtrent in het midden met een 
cirkelvormig gat doorboord , dat vlak over de verlen- 
ging van de gemeene fnede der beide Ipiegels ge- 
plaatst is; men houdt het oog daarvoor. Iaat met de 
eene bind langzaam den ring of de buis draaijen ; 
w begint liet fchouwlpel en de veranderingen van 
w/tooning volgen elkander gedurig op. 
Behalve dezen gewonen toeftel , zijn 'er nog 'andere 
van dit werktuig, gelijk blijkt uit eenen brief van Dr. 
&OGBT Lid van de Koninklijke Maarfchappij te Lon** 
den aan de uitgevers van Thomsoss ,jfnna/s of Phihfo^ 
$hy, over dit onderwerp, waarvan hier de vertaling 
volgt. 

k ^ Het zeer vermakelijk gezigtkundig vcrktuig» 
waarvoor Dr. Bretvster een brevet van uitvinding 
bekomen beeft , en aan hetwelk hij den zeer gepasten 
naam van Kahidoshoop grf, veroorlooft-, gelijk zulks 
ook in het patent wordt aangeduid, ondcrfcheidcne 
zamenftellingen/ Die, waarin meer dan twee Spiegels 
zijn, en welke men veelhoekige zou kunnen noemen» 
komen mij voor aan den uitvinder niet al dat nut 
opgeleverd te hebben, hetwelk ik in de toepasfingen 
vind, waarvoor zij ten dienfte der Icunften vatbaaf 
zijn. Het zal veelligt niet onnuttig zi\n de gtoüdbe^ 

{\nfe\en optegeven, volgens welke deze laatdc toft^ 
;el/en kunnen vervaardigd worden. 
Dit Werktuig, in dcszel^ eenvoudigst zamenftel, 
bedoelt de vorming van eene reeks cirkelvormig W 
fymmetrisch gerangfchikte beelden, door de verme- 
nigvuldigde wederkaatfingen van een aantal voorwer- 
pen , voortgebragt door middel van twee vlakke fpie- 
gels, onder zekeren hoek hellende op elkander ge* 
plaatst Nu is het baarblijkelijk , dat, om een regel» 
matig beeld in het geheele gezigtveld te bekomen, 
deze hoek juist een zeker gedeelte van den omtrek 
moet uitmaken: dit niet in acht nemende, zou men 
ergens in het gedeelte velds tegen over dat geplaatst, 
WAZt zich de voorwerpen bevinden , > een gedeelte van 
een' fector dcs cirkels ledig zien. Maar het is niet 
zoo klaar, dat deze hoek niet alleen éen deelbaar ge- 
deelte van den omtrek zijn moet , maar ook even moet 
zijn en eene diametrifche verdeeling van den cirkel 
veroorloven. Indien men het laatfte verzuimt , zullen 

H3 •« 



'dr naar de randen gedeelten van beelden osvereenif^ 
gevonden worden , of die elkander onderling vemieti* 
gen. Dit uitwerkfel zal duidelijk zijn 9 wanneer meH 
befchouwt, wat 'er gebeurt, als de hoek der fpiegeU 
J30f 72, 40 enz 9 dat is f, l^ | en^S van den omtrek 
bevat» Het veld is wel in deze oöderfcheideo geta* 
Un verdeeld, maar de voorwerpen naar de randen 
der fpiegels zich paarswijze bijeenvoegcnde, vereeiu* 
gen zich niet »/ wanneer med deu prkel in b^t' rond 
ziet. 

Bij de veelhoekige Kaleidoskopen,, of dje^ waarin 
de vlakke fpiegels tegen de zijden van een' veelhoek 

S ^plaatst zijn, zoodat zij een* bollen prisma vormen 9 
ie de wederkaatöngen in alle rigtingcn herhaalt cö 
de verfchijnfclen op eene grootere fchaal oplevert, dan.,t 
in een cirkelvormig gezigtveld , wordt men door het 
bovengenoemde vereischte tot een zeer beperkt getal 
van plaatfuig bepaald. Hetzelve fluit alle fio^pboe* 
ken uit en bijgevplg alle veelhoeken, die ]ne;er am 
vier zijden hebben. Het vierkant en de regtboek zijnde 
ceuige vierzijdi^cje figuren, welke geregelde verfchijafe* 
ten opleveren. Er blijven dus flechts de driehoeken over, 
en dan nog alleen 9 die met hoeken van 90**, 6c.°,,45® 
of 30*^, dat is de quotiënten van i8o° verdeeld door 
*»3»49 5en6* De andere verdeelingen van deo 
halven cirkel , kunnen om dit noodig vereischte , ni«t 
gebruikt worden , dat de lom der drie hoeken altijd aau 
twee regte of i8o<' gelijj^ is Men ziet zich dus be- 
pakt tot drie foorten van driehoeken , de eerde heef^ 
drie hoeken van 60^ elk^ de tweede een van 90^ en 
twee van 45°, de der4e hoeken van 9o^ 60° en 30% 
Laat óns nu de uitwerkfelen van elk door die verbiD-^ 
ding^ onderzoeken. 

De vierkante Kaleidoskoop» zamengefteld uit vier 
fpiegels, brengt geene zoo aangename uitwerking 
voort , als de andere, omdat de regelmatigheid van 
den vorm over het algemeen flechts in eene rigting 
bet zigtbaarst is en de beeidetf zich in denzelven in 
ftrooken fcbikkeQ , zonder eenige zijdelingfche gemeen^ 
ichap« Van de driehoekige Kaleido^kojpen breni>t de 
éerfte , die eea^ gelijkzijdigen driehoek tot bafis van 
<^D piisma heeft, zeer regelmatige vertooningcn op 
van beelden«9 geraogichikt op drie lijnen, die elkan* 
4cr Qddej ^ken. vm 6ol^ «o ^^"^ fnijdeo en dut 

aap» 



/ 



C ii> ) 



tMeéngefchakelde driefipeken vertoonen. Men zo\f. 
lan het werktuig» op die wijze ^amengefteld, den 
naam van Trigonoskoop of Triaskoof geven fcunneo. Dp 
tweede drieliöekfoort » welke men kan nemen vo/or 
bafis v^ den prisma » is de regthoekige gelijkbeentge 
ériéhoeit, zamengefleU uit twee elkunder rakepde 1h- 
nen eo de diagonaal v^ een vierkant. Dit zawienftt^ 
verdeelt het gezigtveld in regelmatige vierhoeken (tf 
quadraten , die door derzelver iymmetrie zeer fraiil)f 
verbindingen vormen. Men zou aan het werktuig, 
'op dié wijze vervaardigd, den 'naam van Tefrashap 
kunnen geven » omdat bet heerfchend kenmerk in dP 
beelden, daardoor vertoond, is ^figuren bit vier aap 
vier groepswijze en fymmetrisch gerangfchikt tasfchen 
zijden en honcen vin vierkanten. Oe derde zamen- 
helling, waarbij men tot bafis neemt de helft A^aa 
^en' gelijkzijdigea driehoek, door een perpendicular 
van den top op de bafis» brengt ook zeer fraaije 
uitwerkfelen voort. De heerfchende vorm is een zes* 
hoek, en de beelden verdeelen zich in groepen van 
zes; om die reden zou men deze wijziging van het 
werktuig Hexashoop kunnen noemen ; want lioewcl 
men fomtijds zeshoekige rangfchikkingen in het veld 
van den Triaskoop /Aet^ deze zijn bij lang zoo treffend 
niet, en misten dat duidelijk fprekend kenmerk jdor 
iymmetrie» aan de andere verleend, 

Daar nu eenc vlakke oppervlakte van eene oneindi- 
ge uitgeftrcktheid in regelmatige veelhoeken van de- 
^Ifde foort flechts op drie wijzen kan verdeeld wor- 
den , dat is in driehoeken , vierkanten en zeshoeken ; 
iselk dezer wijzen van verdeeling de uitkomst van ' 
etvit l>ijzondere ftelling der drie vlakke, SpiegeU.te 
weten door den Triaskoop, Tetraskoop enHexaskoop; 
de twee laatfte fchijnen voor de Kunitenaars ter om* 
dikking van figuren of patronen ter verfiering , het^ 
meest van dienst te zijn. Alle de veelhoekige Kalei* 
doskopen > hebben dit boven het gewone werktuig van 
dien aard met twee Spiegels vooruit, dat het gezigi;- 
'.veld 'er aanmerkelijk door vergroot wordt. Bij tbeorie 
kon dit veld onbepaald of oneindig zijn» maar bot 
is inderdaad zeer beperkt, uithoofde van het gióoc 
«vserlies van licht , door de herhaalde wederkaatQngen 
veroora;jUikt« Wanneer men glazen fpiegels gebruikt, 
vermindert l^et licht nog fneller, uithooKÜe van de po* 

H 4 la- 



. ' 



i C 130 ) 

janTatie, die het ondergaat vaii de herhaalde wedei^T 
>:aatfingen langs vlakken , welker wederzijdfche hellinr 
gen veel verfchillen; dit laatfte gebrek zou men doo|r 
Bet gebruik van metalen fpiegels kunnen voorkomen. 
Daar 'er zooveel te meer licht wedergekaatst wordt > 
naarmate de invalling* fchuinfcher is, zouden de be- 
schreven werktuigen eene lengte moeten hebben to^? 
reikend, om eene groote fchuinte van wederkaatfing 
te veroorloven, en zoo doende een' talrijker herbig- 
ling van beelden voorttebrengen , voor dat de vermin- 
dering des lichts die deed verdwijnen* Ten d|en ein^ 
zouden de fpiegels ten minde 9 a iq dm. lang en i dm* 
breed moeten zijn , wilden zij eene voldoende uitwer- 
king voortbrengen. Men bevordert de verlichting, 
wanneer men aan het werktuig de gedaante van eene 
geknotte piramide in pjaats van prisma geeft en het 
oog te midden dier afknotting plgats^." 



PROGRAMMA 

ITAN DE NeDERLANDSCHE HUISHOUDELIJKE MaAT? 

SCHAPPIJ TE Haarlem. 
i ( Vervolg van £lads. 109. ) 

^e Prijsvragen , waarvan d€ termifn van beantwoording 
yerfcnenen ^ en die op nieuw met of zonder eenige 
verandering , wederom worden voorgtfteld^ zijn 

de volgende: 

Het ia dit Ryk vnn Buitenlands overbrengen ▼aa 
eenige Ooft of Veidvrucht^ die algemeen en beilendig kft« 
worden voortgekweèkt ; eene Premie van tien tot vijfeti' 
twintig Dukaten^ naar mate van het belang, te beaotwoqr* 
den September iZ%%. d- 

Ult eenig Gewas groeijende in dit Rijk, Gom trekken, 
zoo na mogelijk egaal aan de Seoegaifche , tot gebruik 
v©pr de Fabrijken; eene Premie van de Gouden Medailte 
pf 50 Dukaten; te beantwoorden September 1822, 

Het inzenden van een Werktuig tot het Dorfcken va^ 

Xflie of Koolzaad; eene Premie van de tweede Gouden Me^ 

^ éiUile; te beamtwoorden September i882. 

* £eu half morden Lands met Laplandfche Koolraap (^Ruts 

Saga) of Zweed fcjte Raap {Chou navet de Laponie ou naues 

^ Suèd£) zaai] en; eet^e Premie van de Zi/yeren M^d/tillt 

fêir 10 ^jJukat ei of 16 Dukaten; te beantwoorden Sepc. 1822. 

'-^ . Het 



Het aftaleggea van een baif morgen Lands met eene ^ 
Jjesre Grasfoorten; eene Premie- yao de tj^sede Gouden Mé* 
^ille of 2f^ Dukaten^ te beantwoorden September i83J. 

Het opgeven vaii een Gewas, hetgeen naast bijkomend 
aan de Kaf oen y deze (lof in eenige Fabrijk of Trafijk kaa 
vervangen, waarvan het vervaardigde even voldoende \% 
en niet liooger in prijs, dan het van Katoen gewerkte; 
leene Premie van 20 tot 100 Dukaten , naar mate van hec 
belang van 4e gewerkte foort van Fabrljkwaar, te beanc# 
woorden September 1822. 

H^et opgeven van een middel, om de Sparrebosfchen van 
jbet fphaaeiyk lufekt de Dermesfe$ Finiperda te bevrijden; 
eene P^rémie van de Gouden Medaille of sq Dukaten y te 
}>eantwoorden September i$22« 

Het opgeven van de oorzaken , die de aanfokking def 
beste Spaanfche Sckaaps- foorten ^ met vermenging onzer 
Jnlandfche Schapenrasfen ^ 'm den weg (laan; eene Premi? 
van de tweeêf Gouden Medaille of 25 Dukaten ^ te beant- 
wooijden September 1822. 

Aantoonep 1°. wfike joorten van Aarden 'er in dAi Rijk 
gevonden worden, dfe op zich zelve of met indere 
Inlandfche te zamen vereenigd, goed worden bevon4en, 
om daarvan Aarrlewerk te fabriceren, het bekende En* 
^elfqhe evenarende. 2*. Welke de beste Stoffen zvJn tqc 
net maken van Vormen van cenen goeden fmaak en op 
wat wijze en met welke Gereedichappen het gevormde 
goed wel gepolijst en gefchaafd' wordt, en 3*. Die in 
il^at i$ op zpodanig Aardewerk een glazuur ce leggen , dat 
Proefondervindelijk bewezen wordt, van alle de gebreken 
vgn hec tegQnwoordlg ghziwr bevrijd re zijn, eene Premie 
van één düizi^nd. Guldens, te beantwoorden September 1820. 
Strekt zich uit tot September 1822. 

Roomkleurd Aardewerk fabriceren, egaal in deugd mee 
liet beste Buitenlandfche, eéne premie van de tweede Gou^ 
den Medaille en 50 Dukaten, te beantwoorden September 
1820. Strekt zich uit tot September 1822. 

Feherets en A^/v^/tff «5 .fabriceren, in deugd en prijs 
jjelijk aan het beste, dat buiten dit Rijk gemaakt wordt; 
ftltee premie van 40 Dukaten voor het eerfle janr en de 
drie eerstvolgende jaren,. dat die Fabrijk continueert, 
ieSer jaar nog 15 Dukaten i te beantwoorden September 
iSao, (Irekt zich nit tot September 1822. 

Voldoend Teekenpapier vervaardigen , van ten minde 
zeven voeten lang en negen voeten breed, eene premie 
van de tweede gouden Medaille of 25 Dukaten; te beant- 
woorden September 1820, ilrekt zich uit tot Septem- 
'ber 1822. 

Het uitvinden van een Glazuur voor ruwe Aardepotten, 
Jn deugd gelijk, onfchadelijk en in prijs niet Tiooger dan 
izty hetgeen uit Engehck /W bereidt wordt; eene premie 

H 5 vaa 



Vtii 95 Dukaten^ te beantwoorden September 1S20. 

Door overtuigende proeven bevestigen, welk meerdef 
snc, taet2ij in de Genees* of Huishoudkunde yan de fVilde* 
of zoogenaamde Paardenkastanje kan getrokken worden*' 
dan tot nu toe gefcfaied is ; eene premie geêvenredigd 
»an dé waarde der ontdekking, te beantwoorden Septem* 

ber i?ao. 

Aan den genen, die tot de zamenftelling van het gewoon 
Fèrglazel voor Aardewerk in plaacs van Tinasch eene ande* 
re zeifftandigheid uitvindt, dat beter verkrijg-, mindet 
kostbaar en even voldoende is, als de Tinasek^ eene pre* 
mie van de tweede gouden Medaille en 45 Dukaten of 50 
Dukaten^ te beaatwoorden September 1820. 

Een werktuig in gebruik brengen, om het Deeg bj) de 
tioggebrêodbakkers te bewerken , in plaats van met d^ 
voeten te treden; eene premie van de zilveren Medailh 
en 15 Dukaten of 21 Dukaten ^ te beantwoorden Septenr. 

ber 1820. ' 

Het vervaardigen van eene machine, om alle foorten vat 
Peulyrucktefij^^^ls Erwten en Boonen, Machinaal te peU 
ten; eene premie van de tweede gouden Medaille of 25 DUm 
iateny te beantwoorden September 1820. 

De Prijsvragen y waarvan de termijnen van heantwoerJinf 

met het einde van September eerstkomende is afgeloopen^ 

I 0kmede van die , welke nog voortduren , en waarop ^ 

nog dit jaar antwoorden kunnen Moorden inge* 

zonden^ tuijn de volgende: . * ,, 

Aan den Schrijver van de bestgekeurde VerhaniJeHng^ 
«eliaafd met waarnemingen en proeven, waarin aangetoond 
wordt, welke wijze van bearbelding de gefchiktfle is, d» 
meest voordeeligfte eu de raee^t aanbeveling verdienende 
bij het aanleggen van Sparre- en Dennebosfchen op hoogè 
Hei- en .dorre Zandgronden enz., eene Premie van dè 
tweede Gouden Medaille of 25 Dukaten» 

Aan den genen, die eene in dit Rijk groeijende Plant 
toebereidt, die zoowel in fmaak als in pr^Js, een voldoend 
vervulmiddel uitmaakt voor eene of meerder meest in gtm 
briiik zijnde Chinefche Theefoorten^ en hetwelk zonder 
nadeel voor de gezondheid tot dagelijks gebruik 2oudè 
kunnen- dienen en dit met Proeven ftaaft , eene Premie 
van de tweede Gouden Medaille of 25 Dukaten» 

Het opgeven van de foort van Dennen 9^ die binnen dit 
Rijk dé beste en meeste Hars tri Teer geven, en de bes- 
te manier om de Hars en Teer te Verzamelen en voor 
irewoon gebruik bekwaam te makeq, en daarmede vofc. 
doende Proeven gedaan heeft; eene Premie van de C^a^ 
den Medaille of 50 Dakaten. ^ 



C 1*3 > 

Pl0ni$nr^ Gewmfea oi B^men^ tot Qog coe la dit Rijk 
fot oocilg gebruik, niet aaagekweekc» opgeven, en bec 
aiutig en voordcellg gebruik » dac daarvan gemaakt kan 
i^orden, a^ec. vaidoende Proeven bewezen, en van gecuU 
ti veerde eene betere behandeling en voordeel jger gebruik 
aU tot nu. coe bekend, ig, opgaven $ 9en^ Premie vpor elk 
derzelve van tien Dukaun. 

In eeno korte Natuurlijke Qe/chiedenis \an een of meer 
ider Infekien^ welke Vruchren, fioomen of Planten bena* 
^elen, de middelen opgeven» om die daarvai^ te bevrij* 
den; eene Premie» naarmate vau het gewigtig nadeel, da( 
^oof zoodanige Infekten veroorzaakt wordt« 

Een ;voldoepd en door proeven gelaafd middel aan de 
kand geven 9 om de Schapen voor het ongedierc (^Luizen 
genaamd) te beveiligen, of dezelve te- verdrijven, zon- 
der dat net middel voor de gezondheid van Herder of 
Schapen gevaarlijk of voor de ff^ai nadeelig is, eene Pre^ 
mie van de Zilveren Medaille en vfer Dukaten^ of /i>9 
dukaten» > 

Eene Premie van zes tot veertig Dukaten^ naarmate vaa 
bet belang der Baak, aan hem, éïe van degroote of kleine 
Brandnetel f in ons Vaderland, in het wild groeijende, b|} 
LiNNAEUS gQXïaAmd'Urtica Dioica en Urtiea Urem^ het zy 
in de Geneeskunde, het zij in eenige Fabrijk of Trafijk, 
bet zij toe dienst van het Vee, zoodanig gebruik. maakt» 
dat daardoor een Buitenlandsch of meerder kostbaar Din* 
aeniandsch produk: kan gemist worden, en dit in zya 
bedrijf één jaar te hebben gebruikt* . . . 

Door bet arroreren eo onder wacer petten van onvrucht» 
§are Heidegronden ^ deiclve in goede f^eilanden hervormen , 
eene Premie van de tw^tde Gouden Medftille of 25^ Du^ 
itaten. 

Onbeteéld Land , inzonderheid Heïde of woestllggende 
Zandgronden^ niet minder dan twee morgen, met Berken' 
hout bezaaijen Cin h^t zoo te behandelen, dat 'er Hoepels 
tpt Wijnpijpen van kunnen gemagkt worden, eeue Premie 
van 25 Dukaten. 

De Schapen van het Schurft en de Luizen te genezen 
door middel van een Dampbad^ eene Premie van de twee* 
4e Gouden Medaille ^n is Dukaten aan hem, die dit middel 
óp eene befmette kudde, van ten minde 20 Schapen, 
gelijktijdig zal hebben beproefd, en de Zilveren Medaille 
en 6 Dukaten aan den genen, die dit zelfde zal hebben 
gedaan omtrent twee Schapen. 

Ter aanmoediging der Cultuur van de Gierst , worde 
uitgeloofd de Zilveren Medaille en 11 Dukaten , de Zilve^ 
ren Medaille en 6 Dukaten ^ en de Zilveren Medaille res» 
pectivelijk» aan ieder der drie eerfte perfonen, die door 
voldoende get^igrcbriften zullen kunnen flaven, in die 
tlilk gedoreude driejaren 1(17» 181S en i8jp, jaarlijks 

met 



( 12^ ) 

m^t Ofersi te hebben bezaoidy één morgen of 400 of 200 
roeden laods 9 naar advenanc, en* die de jaarlijkfche hoe- 
vcelKeid der daarvan -ingezamelde ponden Gierst, mee 
bewijzen en eéne bepaling van den -aard der beteelde 
gronden, zal hebben omgegeven. 

Ojize Mandfche Tabaksfoarten , het sif door cnlcunr of 
door l>er ei ding, zoodanig te verbeterra en voor verbase 
tering te beveiligen, dat zij met de meest in gebruik 
zijnde Noord - Amerikaanfcbe Tab^sfoorten gelijk (laan^ 
eene Premie van de tweede Gouden Medaille en 75 Dukaten 
of !oo Dukaten B 

Daar de zoogenaamde Bot In de Lever bij zeer vele 
Schnpen en Koeijen vooronderfleld wordt een Infekt te 
zijn, dat zich In eene Plant wikkelt en verbergt, zoo 
vraagt men, of deze vooronderfteUing gegrond Is; zoo ja, 
don verlangt men eene juiste befchrijving van hetzelve 
en het middel , om dat Infekt met of zonder Plant uitte- 
roeijen, ten einde de Landen daarvan te zuiveren en de 
gezondheid van het Vee te bevorderen; eene Premie van 
de Gouden Medaille^ 

Daar gedurende den \txt 1616 en 1817, vele Ziekten 
onder het Rundvee^ Schapen en Varkcnz ^ vi ons Vader* 
land geheerscbt hebben, zoo wordt uitgeloofd de tweede 
Gouden Medaftle of 25 Dukaten^ aan hem, die eene voi« 
ledige befchrijving van den loop van een of ander dier 
ziekten, nevens eene liafporing van derzelver oorzaken, 
bijzonder met opgave der in het werk gefielde genees» 
wijze tnec derze(ver uitflag zal geven, 

•» * 

C flet f^eryolf en Slot hferna.y 

i 



KIEUW-UITGf^KOMEN BOEKEN, 

AKADEMISCHE EN ANDERE SCHRIFTEN. 

Akademischiï Vertiandetmngen. Disfertatio PhypêhgicO' 
Prrtltologica fiuiUguralis ^ de Foetü intra Fortum, quam.** 
Publico & Soleuni cxamini fubmittit ü« Capadose Am' 
ftelodamenfis. Lugduni Batavorum apud VIduam M. Cijf* 
veer J. Fil. 1818. 

Onder de Akademifche Verhandelingen, welke dit Aka- 
demie-Jaar in het licht verfchenen, behoort deze wootze» 
ker eene eerde plaats te bekleeden, zoowel wegens de 
keuze van het ondefwerp, als de wijze, waarop het be^ 
handeld is. Het vérfchijnfel , waarvan hier gefproken 
wordt, moge algemeen 'bekend fcbynen, aan vele* Genees- 

kun« 



' o 



< tas y 

I 

tuddigea^ diè deicfhcs een eAkeld voorbeeld k'enfien ; kdme 
het welligc nog^zeer twijfelachtig voor. Wij gelooren 
derhalve, dat de Heer Capadosk een zeer nuttig werk 
heeft gedaan 9 niet hetgeen daarover gefchrèven is op eene 
beknppte wijze bijeen te verzamelen, en lazen zijne ge* 
heele Verbandeling met een groot genoegen. Ben alge» 
meen overzigt van deze belangrijke Verhandeling zal onze 
l<»zers' overtuigen, dat wij hier niet ce yeel zeggen toe 
lof van dezen j^eugdigen Schrijver. 

In eene korte inleiding bewijst de Heer C. dat men 
dit buitengewoon verfchijnfel alleen door de Analogie kan 
beoordeelen, en hij verdeelt zijne Verhandeling in drie 
Hoofddukken. 

Het ■ eerite handelende dé foetu intra foetum , deque. 9k* 
feryati$nibus anakgis ex triplici Naturae regno petttis^ 
wordt zeer gevoeglijk in drie Afdeelingen verdeeld» Iii 
de eerde worden die verfchijnfels opgenoemd, welke. in 
het DelftoiFelijk-rijk worden aangetroffen , namelijk Stee- 
iien, welke een of meer andere Steenen in zich bevatten « 
waarvan fommige voorbeelden bij de oude Schrijvert 
gevonden worden. Hier meentde Schrijver, dat men het 
onderzoek van het buitengewoon verfchijnfel, hetwelk' fpm- 
tijds bij den mensch wordt aaogetroiFen, moet beginnen^ 
omdat het onderfcheid , tusf^chen de bewerktuigde en oa« 
bewerktuigde iigc^hamen, niet kan gedeld worden in de 
verfchillende krachten, welke dezen onderfcheideuen lig» 
chamen zijn ingeplant, maar alteen in derzefver ^leer of 
minder zamengeftelde bewerktuf^^ing. Hoewel wij bet 
hierin met den Schrijver volkomen eens zijn, willen wij 
%eni echter la ovètwegiag geven , 'of de aaogehaaide 
voorbeelden nib het DeiffioiFeiijk. rijk dèr Natuur wel 
fcnmien vergeleken worden met de vrucht in eene andere 
vrucht der bewerktuigde ligchamen beflotén. :Wy , voor 
ons, ^elooven, dat deze verfchijnfels veel meer .overeen» 
komst hebben, met de gewone zwangerfchap, der bewerk- 
tuigde ligchamen. Belangrijker was Üaarom voor om de 
tweede Afdéeling, alwaar gefproken wordt van die ver^ 
ïchilnftlsi welke zich in bet Planten -rijk Voordoen. 
Niet zelden 'ziet men , dat fommige vruchten eene andere 
kleine vracht in zich bevatten. De Schrijver i geeft hi^rr 
Van eenige^ 2eer juist uitgekozen, voorbeelden op , eft 
voegt daarbij eene zeer veroiuftige verklaring: van die 
verfchynfiü, welke T*ij, om niet te wijdloopig te. zijntr 
met ft'ilzwljgen moeten voorbijgaan. Nog beiangrijker 
wordt de derde Afdeeling, alwaar wij veelvuldige voor- 
beelden uit bet -Dieren -rijk ontleend en met orde opge- 
noemd aantreffen. Eerst wordt hier gefóroken v«n de 
Eijerliggende dieren, bij welke men fomtijdseen Ei aan- 
ireft, 't welk nog een ander &i io zich bevat; en daarna 
over de Zoogdierorf, in wier vrucht meer dan eens, ^w-ne 
. an* 



^ 



néeré vracht getondtéit h. Vaü flen mcilscii H^ötdt hitf 
>iet gefprokeo» dewijl het volgende Hoofdftiik daartoe 
bedemd is. . \ ' . 

Het tweede Hoofdfluk heeft het öf^chrift^ dê 9kfitva* 
iiünibus- eina foetum infra foetum in hommt factiu Het* 
zelve -bevat omtrent vijftien waarnemingen , welke alle 
volgens den tijd,- waarop zij zijn voorgevaiien , verbaald 
worden, en (hoewel de eene veel meer afdoet dan da 
andere) volkomen bewijzen» .dat ook bij den mensch ét 
vrucht eene andere vrueht of fommlge deeleo derzelve 
in zich kan bevatten. 

In het derde en laatue Hoofdütik tMcht de Heer C^ 
eene verklaring van dit buitengewoon verfchijnfel te gt^ 
ven, opdat eeti ieder zooveel door dé ondervinding aia 
door de rede, zich vdn de ti^aarfceid zou kunnen over^ 
tuigen. Om zulks te kunhen dbetr, U het natuüriyknoodig,dat 
MJ eene verklaring laatv voorifgaanf , van de w^ze^ ww' 
op de voortteltng gewoonlijk plaats \kteïtf en daar hier* 
over zooveel gezegd Is , bepstalt de Scbiljver zich alleen 
bij de Theorie van Grasmeijer, welke, eenigzins ver- 
anilerd en gewijzigd, henl als de beste voorkomt. Ver« 
volgens gaat hij over tot de verklaringen, welke verfchil* 
lende Schrijv.ers van eene vrucht in eene andere bevat 
gegeven hebben* «De gevoelens van Bartholinua^ 
Otte, Verdier - HeurtiA , Prochaska i Hufe^ 
land en Mee kei worden h|er opgenoemd en getoetst^ 
doch bij alle deze doen zich zwarigheden op^ welke met 
«ene gepaste befcheidenhefd worden aangewezen. - Waar* 
fchijnlliker komt hem het gevoelen vaft Ofann. voor * 
hoewel hetzelve nfet geheel wordt «mgneiiomen* X>e Heer 
C. gelooft wel met den zoo even genoemden Schrijver ^^ 
dac men de belangrijke waarnemfligen van Oken, aangaan^^ 
de de ligging der buiks -ingewanden bij eene vrucht gedu- 
rende het eerile tijdperk van liet leven, aia ^en grond rnoeü 
befchouwen, waaruit het buitengewoon Natuurverfchön* 
fel van eene vrucht, die in eene andere. /beiloten is, kan 
verklaard worden; maar hij kan niet jset O.f aan. aanne* 
men, dat in een dergelijk geval altijd Tweelingen in het be* 
gin der zwangerfchap aanwezig zouden geweest zyn * 
want alsdan zou de binnenfte vrucht nimmer in bare by« 
zondere vliezen kunnen befloten zMn , zoo als men zeet 
dikwijls heeft waargenomen. Waarfchijnlijker komt *t heioi 
voor, dat in diergelijke gevallen eéne Superfoe$0tie p\vM9 
heeft, zoodat in eene reeds bezwangerde Baarmoeder nog 
een Eitje zou worden uitgêftort, 't welk zicji vastbecbc 
aan het Eitje, da^ daar reeds aanwezig is, vervolgens de^- 
Zeffs vliezen doorboort , en eindelijk met de bulks • Inge* 
wanden van deszelfs vruchtje zamengroeijende in de 
btiikholte van dit laatfte te gelijk met de ingewanden zal 
komen* alwaar het Eitje zich even goed als. in elke ande- 

. r*i 



> * 






C t^? ) 

te zwÈügMchïïp bnlceti de BttMoeder (sr0Hfyë9 t9$rm 
êterina^ zal kaaaen ontwikkelen. 

Hier eindigen wQ ons verflag» en wenfchen deo Heer 
Capado8£ van iiarte geluk met zijn volbragc werk, cer« 
v^l wy étzt belangryke Verbandellngf welke in eenc 
zuivere taaJ en goeden ftljl gefchrevea is f aan alle N** 
Cttur- en Geneeskundigen aanbevelen. 



WE£B.KÜNDIO£ W AARNB MIN 0£N, 
3ÜITSIV HAAALEM* 



{8Aao- f THBS* I Wllfl)- J 
MB- I HOME* I STREEK. I 
TER. 1 TBR, t I 



tUCRTS* 
OBSTBLO» 
HEa». 



mmmmtm^mÊÊmmmÊmaÊÊmmtmmm 



f30» 1\\ i& 1 O. t. Z."^ 

5 <SO' Mi 791 I O.''. I helder; 's tvonds (til. 

t C^ til 67 I o. t. w. I . 

€z<h o| f 6(A I o. z. o< 

^ ^90. I } 8z 1 W.N.W. 

C 30' o| f 60 f N, w. 

--"- — ■ — -■ ' - ■ ' I . II IJ I 1, 



OBtreBt helder. 



i^ 



«HM* 



7 



CaD« o 71 j i 9. M. o» I 'smmvcDS betrokken; verder 
< 3a o| 74i f n. N . w. / bewolkt ; windrig ; *s avonds helder* 
<30' 1 5Ö * ». f • 



< <ao» ti ai ^ll^ I bewolkt. 




* I I ' 




ft. I vAormidd. bewpikt • .vqrder 

-'— I omtrent bettokken; inc[ennakrnd^ 

3«« o. t een WbinU refceti. 



{89. 9l f oa f * o. I 
30. o I 73 I - — ƒ bevolkt. 
3a if L 59^ I »• t. o. I 



tg regeti. 



{3O1 ai 
3O' M 



'* ■■■■ lléÉwë^^i^M^ 



62! I Nt N. O. 

70} I M. O. } bewolkt $ 's avonds helden 
57 I n. M.o. 



GEBOORTE, TROUW- en STERFLIJSTEff. 
Voorbeelden fan ongemeene Vruchtbaarheid. 

» 

Enoblani). Omftreeks het midden dezer maand Jülif 
beviel de vrpuw van een* armen Schaapherder te Newport 
vati twee Jongens en twee Meisjes, welke alle y/Vr leef- 
den en eene goede gezondheid fcbenen te genieten. 

Tholen. Te Nieuw Strije onder Poort vliet, opditeilandt 
verloste op den 23 JuliJ de huisvrouw van Martjnus 

West* 



^' 



fytèftóKP van eenè w«lgefchapen. dochter, zijnet dic h€i' 
zesentwintigfie kind in het huwelijk met dezen haren mati^ 
Verwekt. Zij is thans het vijfenveertigfte jaar haars levens 
ingetreden. Is zeer gezond en flerk; doch Hechts aehé 
kinderen zijn van dit groot aantal, In leVen^ Tv^eemaa! 
iVaren daaronder tweelingen» 



BEKENDMAKINGEN. 

%*^^* Op Maandag den i^den Augustus 1818 en vot* 

* gende dagen, zal ten huize van G. van Dyk, 
Boekverkooper in de Warmoesftraat No. 12a te Amftéf^ 
^Mm^ verkoophig gehouden jirordeu van eene groote en 
fraaije Verzameling Nederduitfche ^ Latijnfcke^ tranfche ^ 
Engelfche en Hoogduitfche BOEKEN, in alle'FacuIteity , 
waaronder vele voorname Wérken uitmunten , alsmede 
eenige School- en Kinderboekjes, meerendeels bijeénver» 
zam^id en nagelaten door twee geachte Leeraars der Her* 
vormde Gemeenten, en Wijlen den Heer C. Timmer, in 
leven Boekhandelaar te Amfierdam; hetzelve is Vrijdag 
ëc Zatürdag den i4den, en I5den Augustus 1S18, van 10 
tot I en van 3 tot € ure toot een red^r te zi^n» De Cata- 
logus is blJ bovengcq^lden ^ twee fluivers te bekomen» 

. %*^* nn-^ii_<iiii»fu /v«*^v*» o^jvAA mrf en eenige vo% 

* gende dagen, zal men teUtrecir verkoopAni^. Eene 
«ter juj^eVetde uitmuntende Verzffineling van wUgcuaa^ 
ditionecrde BOEKEN, in velerlei Talen en Werenfchap. ' 
pen, vooral betreffende het vak der Geneeskunde; zéér 
aanzienlijke Verzamelingen van Anatomifehe Praparaten if^ 
liquor^yviXi Mineralen^ Simplicien^ Chemicaliën ^ Froedkun^ 
dige , Chitürglfche en Phyfifche Werktuigen , een ' aantal 
fraaije Schilderijen, van }• Sthen eri andere Beroemde 
Nederiandfche Meesters; Teekeningen^ Prenten ^Portraiten^ 
Cipfen-Keppen enz.< eindelijk eeiie Verzameling van ZiU 
veren en Koperen Romeinfche en Nederiandfche Penningen ^ 
ailQS! nagelaten door den Wel :Ed; Hooggeleerden Heer 
MATTHIAS VAN GEÜNS," in leven Hoogleeraar in de 
Geneeskunde aan de Hoogefchooi te^ Utreeht» 

De 'Catalogus zal eerstdaags verzonden worden, én bij 
den Boekverkooper J. Altheer, verkrijgbaar zijn , ahs* 
mede bij de Boekverkoopers Weidmann te Leipfig^ Ha* 
BERLé. te Keulen i Hannesmann te Cleef^ Vari^entrap te' 
Frankfort t de Büre en Foürnier /e jeune te Parijs enz» 



/ ' 



Ts, Haarlem bij 0e Wed. A. Loosjes Pz; 



AtGEMBENfi 

K O N S T- 

letter-bodeJ^ 

I 

VOOR HET JAAR 1818. 



mm 



No. 39. Vrijdag den nftcn Augustus. 



B E R I Ó T E N. 

JjiDiNBuna. Ëene waarfchijnlijk rijke mijn vtn 
Spiesglans is x)nlangs ontdekt in de Staten van den 
Graat van Fifc in BamfEshire. Een monfter dezef 
erts 9 door den Hoog\eeraar Iam^son alhier ontleed ^ 

^verde 70 deelen van d$t Afetaai ea 50 deelen Zwg. 
vel. op. 

DuiTscHLAND. Öp de Üniverfiteiten van Alunchen , 
Wurtzburg «i Göttingeo 9 Jena « en andere telt , men 
ouder de Studenten een aanmerkelijk aantal' heden* 
daagfche Grieken; een hunner te Wurtzburg is een 
zoon van den Prins van Èfirus. TA] koopen vele boe- 
ken 9 om die naar hun Vaderland medetenemen » en meri 
mag van de invoering dezer verlichte werken en van 
de opgeklaarde denkbeelden^ die zij^ huiswaarts zullen 
brengen 9 ongemeene uitbreidmg van kennis en wetem- 
ichap verwachten. 

Hanover, Ten gevoïge van hevJge oneenfgJiedén , 
die te Göttingen hebben plaats geh^, hadden, naar 
men verzekert, meer dan achthonderd Studenten die 
Akademie verlaten en zich van daarnaar Witfenbaufen io 

II. Deeu , ^ I het 



bet Hesfifche begeyen. De aanleiding hiertoe gaf de 
mishandeling , eenén Student dopr ^en^ Slagterszoon 
aangedaan , welke noch door den Prorector noch door de 
Pohtie ter harte genomen lijnde , de Studenten niet 
alleen zich zei ven regt vecfc|iaften , maar ook, toen een 
Commisfaris met eenige troepen van hier derwaarts kwam» 
om de rust teherftellen, zien gewapenderhand daartegen 
verzetten, soodat 4e JpompaG:nie paardenvolk zon* 
der hulp vao de infanterie dien tegenftatid niet zou 
hebben kunnen wederftaan. Verfcheiden Studenten 
raakten bij die gelegopbeid gewond en ook vele Hu- 
faren , ja men heeft zelfs beweerd , doch zonder grond » 
dat twee der laatfte op de plaats gebleven zijm Ka»* 
dat de Studenten te vergeefs eene Deputatie herwaarts 
om amnestie en verwijdering der Hufaren gezonden 
hndden, zijn 'er onderfcheidene teruggekomen, maar 
vele Buitenlandfche willen vertrekken, of zijn reeda 
vertrokken : aan de inlandfche ^ co Begiftigde is van 
Gouvernementswege een bev«i uitgevaardigd., om hun- 
ne ftudien voorttCTaeten. De KoIIegien zijn ook da- 
deliik weder begonnen, en terwijl het onderzoek der 
^aak voortgaat , is de rust te Götting^ hferfteld. 

Frankfort. De Heer Fribdrich , iivithersch Pre- 
dikant alhier, droeg een door hem vervaardigd Dicht^ 
ft uk getiteld: LuxHSRin yier Zangen .tan Z. M. den 
Koning van Pfuiafeii op , en on«ving nu onlangs vjm 
dien Monarch uit Moscau een' zeer vleijenden Brief,' 
waarbij de groote gouden Medaille gevoegd was. 

Parys. Dr* Laennec , Geneesheer van het GaSt* 
huis, dat de^i naam van Necker draagt, heeft de Ho^^ 
itns der Hardboorenden en de Roepers der Zeelieden 
als werktuigen, om het geluid verfterkt tot het oor 
dvertebrengen, op de Geneeskunde toegepast. Hij 
wil namelijk langs dezen weg de onderfcheidene ge- 
luiden en bewegingen in de borstholte gadeflaan en 
die met de overige kenteckenen der borstziekten over- 
cenbrengen. Hij bedient zich ten dezen eipde van 
een' houten cijlinder, die, naar gelang bet onderzoek 
het vordert, -digter, gelijkmatig uitgehold of ook aaii 
eene zijde horenswijze wijder zijn moet. Naar men 
verzekert, hebben de ft^m, de ademhaling, het rog« 
cheien en de bartMoppiog ap dese manier onder- 

^ «oclitt 



V 



• • 



•C ip ) 

imcht, öf 'liêvef è1^ beluisterd, hem zekerheid Ver* 
fchaft omtrent bijzonderheden 9 naar welke loen tbt 
lieden Hechts konde raden. Het aanwezen van zwe- 
ren in ^de long , derzelver uitgeftrektheid enz. en de 
hoedanigheid der (lof, die zi'j bevatten 9 zouden uit 
^p die wijze waargehomene kenmerken bli}ken. De 
Commlsfle van d^ Akademie der Wetenfchappen » in 
wier handen eene Verhandeling óver dit onderwerp en 
ÏKt nieuw eenvoudig middel gefteld was, heeft de»- 
wegens een giinftig verllag uitgebragt, hetwelk ge- 
gronde reden geeft , om te hopen % dat dit denkbeeld 
iVan den Hr. 'Labnnec voor de lijder^ |an borst- en 
daarmede verwante ziekten vruchtbaar in goede gcvol- 
;gen zijn zaU 

Parys. In plaats vnn den Hr. d e' Roquelaüre ia 
de Hr, Cüviaa tot Lid der Franfche Akademie irft 
ieen aantal van elf Candidatcn verkozen geworden. 



— De. beroemde. Sch0ikaoa%* Ca Y Lussac, 

Lid van de Koninklijke Akademie der'WetenfeViappciï, 
js door Z. M« benpemd tot Lid der .Conftjleremie 
Commisfie, bi} Jt]iet algemeen Beftuur der Isuskruid* e^ 
Salpcterwerken. , 



' - In de Openbare Vergadering der Franfchc 

Akademie /'die öp den asüen Augustus zal gehouden 
worden 9 ziinde tevens de dag, waarop het nieuw ge- 
goten Standbeeld van Hendrik den IV zal ingewijd 
worden 9 vleit men zich te hooren voordragen 9 eene 
opdragt in verzen van de Henriadc aan Lodewyk den 
XV door Jen Heer de Voltaire zelven 9 welke ort* 
langs onder een groot aantal Brieven en Handfchrifte^i 
van dien Schrijver, herkpmftig van den Heer THiRjoTt 
een zijner ijverigfte korrespondenten, zou gevonderi 
zijni de Graaf Fr. pb Neu^ghateau hoopt dit 
ftuk tegen dien tijd te zullen bekomen. 

Haarlem. Tot een bewijs 9 hoezeer de Letterkun* 

dige yoortbrengfelen van onze Landgenooten 9 ook 
buiten *s lands9 en zelfc door de Doorluchtigfte^per- 
Üontn gewaardeerd worden , moge ft rek ken de onder- 
ftaande Brief, waarmede het Zijne JtJeiligheid beliaggd 
ïieeft den Hr* JRfir. Q. de JFunes te vereeren wegen* 

Ia ecu' 



C ï3» O 

^ 

ten* aan Z, HL door denzelvcn op raad van ecn^ 
welwillend vrienfl, met een' gepasten en beleefden 
geleibrief, aangeboden afdruk vat\ deszelfs Ejpttrc 
jur la mort de Louis XVL (♦) 

De Heer de Flines betuigende , dat hij niet hpo • 
jpardig genoeg was, om niet de grootfte eer te fteïlen 
jin het ontvangen van dezen Brief, heeft aan eencn 
zijner vrienden vergund, daarvan een afTchrift te ne* 
men, en deze houdt zich^ verzekerd, dat het dien Heer 
niet anders dan aangenaam konde zijn , dat dezelve 
in ons Weekblad werd opgenomen. Wij plaatfen de- 
zen Brief te eerder , daar ^ zoo Wij wel onderriglj 
zijn, ook Z, M. den aan Hoogstderzelver door dea 
Schrijver aangeboden afdruk, wel met welgevallen 
heeft gelieven te ontvangen. De Heer de Fline^ 
heeft zich in 1801 en 3809 al$ Uitgever van twee 
Bundels Nederduitfche, Franfche, Engelftbc en La- 
f ijnfche verzen , en verder door cenige andere werkjes 
bij het publiek niet pns«nilig bekend gemaakt. 

f lU S P. P. VtL 

Abbtamo riccvüto PEfemplare delïa Letuta Ja 14 
fcritta fulla mortt di Luigi XVI cVElla ei ha trastmf 
fo, Noi abbiamo ammirato con quanta forza di fentimcrh 
lo EUa- ha faputo fcriyere gucsta Letter a che ha gi^ ot» 
tenuta la tcrza edizione, Lc rcfidiamo grazie del/ f'nvia 
fattoci di questa elegante produzione cht abbiamo imlto 
gradito. Qjfanto agli clogi cHElla ha voltUo f are della 
}^05tra perfona^ Noi conosciamo di^ non meritarli^ e R 
riguardtamo come un atto di^ cortcfia per di Lei parte. 
La condotta da Noi tenuta con Vajuto dclla Divinti 
grazia nelle pasfate vicende ei era prefcritta dai Nostri 
piu jacri doveri. *Deftderofi della oceazioni di farlc cofa 
grata restiamo pregandoh dal Signore la pienezza di 
pgni perfetta felieita, * 

Datum Romae apud iS. Mariam Major em die 18 J«r 
1818. 

Pontfficatut^ Nostri anno decimo nono. 

(^e/«iltf«rf) Piüs P. P. VII. 

dat 

(•) uitgegeven derde Druk te Amfterdatt i8rt, bij 

J. H« DUISDEIICEiU 



{ 



• • 



C 133 > 

» 

dat is: 

' p I u s p. p. vn. 

^^ Wij bebben het aan Ons toegezonden exempUar 
.van bet Gedicht, hetwelk Gij over den dood van 
99 van Lodtvfijk XVI gefchreven hebt, ontvangen. Wij' 
99 hebben bewonderd, met welk eene kracht van ge- 
99 voel Gij dat Gedicht, waarvan de derde druk reeds 
99 het licht ziet, hebt opgefteld. Wij zeggen U dank 
9» voor de gedane toezending van Sxi fierlijk voort- 
9» brengfel, hetwelk Ons zeer aangenaam geweest is. 
9, Wat betreft de loffpraak , door U over Onzen perfoon 
^ gehouden. Wij zijn bewust, dezelve niet te verdie - 
99 nen en befchouw.en dezelve als een uitwerkfel uwer. 
99 beleefdheixl. Het gedrag , dat Wij , onderfteund 
yy door de Goddelijke Genade, gedurende de plaats 
,, gehad hebbende lotverwisfelingen , gehouden heb^ 
„ ben , was Ons door Onze heiligde pligten voorge* 
„ fchreven. Wenfchende iets ic doen, dat ü mag 
M aangenaam zijn; blijven Wij biddende van den hes- 
„ RE over U de volheid van alle volkomene geluk-*^ 
,, zaligheid, " 

„ Gegeven te Rome in Sancta-Maria-Maggiore,. 
9, den i8den Juli] 1818; van ons Pausdom het negen- 
^ tiende." 

igeteekend^ PiüS P. P. VII. 



PROGRAMMA 

? 

TAN DB NeDERLANDSCHB HUISHOUDELIJKE MaAT« 

SCHAPPIJ TE Haarlem. 

I 

(.y^rvolg en Slot yan Blads» 124.) 

Varinat Têbak van Maracaibo in de Koloniën van dit 
rijk plinten en daarvan eene proef van 1006 ponden leve* 
rende ^ «ene premie van 300 Dukaten. 

Koopbare Gêm Copai ifi de West Indifche Koloniën 
van die Rijk gevallen, overbrengen en verdcbiteren , 
^ne pifemie van 6 iluiv. voor ieder pond. 

I 3 A« 



C 1^34 > 

Atn hem» die de meest voidoeode Verhandeling inlevert , 
geftaafd door lokale proeven en gecuigfchriften • voor 
wellce uitbreiding de Handel tusfchen om, FaderUmd en de 
Kuit van Afrika^ g-erekend van Kaap Palmet coc de ^\* 
yier de Volte en de 5^/iiV^ vatbaar is ; ee;Qe premie van de 
§&ud€n Medaille. 

Eenig If^erktulg' tot de Fahrijken diendig en héigée» 
tot hedeu binnen dit Rijk nog niet ingebruiJs is gevree^t^ 
inzenden, en deszelfs gebruik ^aantoonen eo^ met prdx^vea 
voldoend bewijzen; eene premie ntar mate. de tuctig?. 
heid van de zaak. 

Eene Fabrijè o^ Trafijk oprigten of herftellen, éen« 
premie van 50 Dukaten. 

£ene andere flof vinden en in gebruik brengen, weHce 
üet Hazenkaar geheel of gedeeltelijk tot de )Sf/»^r^0f</^»/^(7rv 
ten^ in die Fabr^keu kan vervangen, eene premie vitn de< 
tweede gouden Medaille of 25 Dukaten. 

Het Linnen door eenige bereiding gefchikt te maken »<> 
dftc daarop, even als op Katoen^ kan worden .gedrukt \ eene 
premie van de tweede gouden Medaille of %% Dukaten., 

Getwijnde Linnengarens van Vlas gefponnen, eene voite 
kleur te geven, die niet verandert, even als in wolle 
plaats heeft, én wel bijzonder de roode^ zwarte^ eranft 
en blaauw^ kleur; eene premie van 25 Dukaten voor eik 
4ezer kleuren. 

Coten en. Regenbakken met eene fpeeie te bekleeden^ 
i^ven voldoende, en in de gevolgen onfchadelijk voor de 
gezondheid, en althans niet veei duurder. In .prijs dan he«^ 
gewone Lood', mits dezelve het houtwerk van G<Ken'of, 
Pktten* aan geene In watering of rotting bloocfteU; eeoe- 
premie van de gouden Medaille of 50 Dukaten. 
, Kaar/en vervaardigen die niet walmen en het Argand« 
fche licht nabijkomeu, en tot geen* hooger prijs verkochc 
worden dan de gewone Smeerkaarfen; eene premie van de 
tweede gouden Medaille of 25 Dukaten» 

Het inzenden van eea* Stooktulg tot Sf>ijst>^reiding ea 
tot Verwarming van Huisgezinnen bij naburen in gebruik^ 
eene premie van óe gouden Medaille qï ^ fhikaten^ > 

'£en voldoend werktuig aan den 'gang brengen, gelijk; 
in werking aan dat, hetgeen i^eii fégeki^oordfg in Enge- 
land bezit, waardoor de handenarbeid bij het Boekdrukken 
geheel vervalt «oz.,» éene^^remèd tarnde iwude.§o»dèn Me^ 
daille. 

: 'Eenige gewi<grtgd^^ver4af€tenfi^,t weiberwin'eeoe alfeme'Aie 
tB fpoedig^ coepa$fl^#' rs,- aan <k( Inr o«s Lsuid in^ gebruite: 
of befchreven zijnde mmiieten^.em Difkkreuken te fk>ppen,. 
^p de^hvnd^geveii; mks deze yerbeierinj^ mee proevea 
bij. voorgevallen Dijkbreuken %i[ ged^aafó zijn:; eene pre«^ 
dié van de €ou4en Medaille of sf> ^l>tfk}^fimn 

JHatriJzen yoox beweegbare ^MuzijknoUn vervaardigen^ 
^ ' . ge- 



/ 



( ^5 > 

feAriifk: om ceteolkc te wt>rd«n row lerit- co todert 

Gezangboek^D , welker MtJakCeii aa» die evtnarts « welfe« 
lil de bexe BofcenlaiidrGfae Ftbrï)ken gerondeo Wdfd^; 
eene premie vaa d^ /M/^^^tf Gouden MedmUe ^f is Dif* 
katenm - 

' Uit eeolf Inianésch of bier geceeld kunnende woNea 
MuêtenhmdicA Gtwm^ niet tot (ewoon* YOtdfei Toor Men» 
fciien dienende » een GustHjk vecht fiêkeu » dat den KoretÊk 
i^y» vervangt en nier botter in pri|js kont^an die nic 
^H^ geftookt wordt, eo hetgeen door de gewone «yer* 
A^M^ op Jemtyerb€%iên , eenen goeden en voor de ^iotidf»» 
faeld onrcfaadelij^ea fenever oplevört» eene premie van dt 
Cêuden Medaille of 50 Dukaten. ^ 

De 'knttst om xèet Sttenen Platen te drdkk^ hféf te Lan- 
de, ten nutte vaa bet Fabrijkwezen, ais Patronen en der- 
irtlUlee voor Katoeodnikkerijcfti, in oefening en glebruik 
brengen , eene premie van de Qeui^n Medailk of 50 D^ 
keien. 

Voidoende middeleft- opgelden, om uit v^it of geaderi 
Blarmer^ «Jie vlekken wegtenemen^ eene premie van' dé 
ZHreren Medaille oi 6 Dukaten. 

Den fiocm van Jtekend water toe bet boeiden po» Zeep 
bezigen , eene premie van de tweede G^den MedaiHe em 
^ Dukaten of 50 Dukaten^ 

'Daar het foms gebeurt, dat de Bner zich of zeer mpet* 
jelök of geheel gebrekkig van de löclk of van den root* 
Hat affcheiden, zoo vraagt men: welke de oorzeken ^n , 
«He de BotetuMking vertrageav ▼etmlnderen of beletten I 
en wtïkt de beste middelen zijn, ^m' dit 'alle» vooifekQ» 
nten ofte yerheterettf zonder d^v de goeée boedzÉigbe» 
den der Boter of Karnemelk daardoor iets iifd^n, eene 
pfemie van de tweede Gatden Medaille of 25 Öukaien. 

Aantoonen , dat de Aieh^ uit eenig Inlaudseè Gewat ge» 
tetndt met hetzelfde fuceet op de Bieekerijexl , of in an« 
dere Fabry ken , waarin Weedaaeh noodig is , kan gebrtiUtt 
worden, eene premie Vin de Genden Medaille of 50 Dtê^ 
kaien. ^ 

Een goed, %^Maè^ eenvoudig, ligt verkrl|gbAtr ea 
enkoatbear middel (mita geea zuurdeeg) opgeven, om, 
op eene aliezina voldoende wijze in plaats van Gest^ toe 
de bereiding vtn SpiJ^ien en* Dranken gebruikt te worden, 
zonder eenfgen wtnfmaak aan defiselve te geven, eene pre» 
»ie van de Zèhértn Medaille en 6 Dukaten. 

Het vervaardfgcn en algemeen verkrijgbaar ftelien vma 
een Opeiikh of Gezigtknndi§ H^erkfuig^ waarmede men 
de voorwerpen een miafté tot sa voetea onder water ddU 
deiyic zien- kan, eeoé premie van de tweede Genden Me^ 
dmiile of ^5 Dukaten^. 

£ea Geweerfiet vervurdlgea» In navolglag van de gtir 
wone verbeteringen in het' zvmeafttf der Schietgewereow 

I 4 door 



r 



C I8« ) 

door Pault tn KEomtK f o Frankfyk «Isiargcileid ^ eene 
premie van de Zilveren MedaiUe en 6 Dukafen» 

Middelen opgeirea, waardoor een ieaer In (laat is» om 
de gebreken dtx Metfelfpeciett kunnea ondier£0«ken» 
eene premie van de tweede Gouden Medaille ofst$ Dukaten^ 

Hec vervaardigen en in gang brengen van een Werktuig 
om de dikfte en hardfit beenderen onzer verfchiltende 
Slagtvee - fooneo toe een fijn beengruis te verdeelen , 
eene premie van de tweede Gouden Medaille of 25 Dukaten* 

Het vervaardigen van eeo voldoend Elastiek fVèrkttHgi 
gefchikt om naauwe Schoorfietnen^ volkomen van Küen roet 
te zuiveren.» eene premie van de TAlveren Medaille of 6 
Dukaten, < 

£en Werkmfg Inzenden, hetzij een ve!i>eterd Laglifn 
of ietfl van die natuur, cot betere en nadere bepaling éto 
fnelheid van een Schip op Zee, dan tot ,mx toe geOcbled 
1$ 9 eene premie van 50 Dukaten. 

Door een voldoend aantal van overtuigende Proefnemim^ 
gen beflisfen^ of de waarnemingen van Humboldt, door 
weike hij meent, dat bevestigd wordt, te weten: dat het 
Zeewater meer en meer In teaiperatnoir vermindert, naar 
mate men droogten nadert, zoodat men des nachts of in 
eenen (lorm, of in andere gevallen, waarin men bezwaar*» 
IlJk het Lood kan gebruiken, zich veilig op den Ther« 
jnometer kan verlaten, ter ontdekking van droogten, 
eene premie van dé Gouden Medaille of 50 Dukaten. 

Verfcheidenc premien, te zamen ter fomma van 50 Du* 
katen , worden uitgeloofd aan die Scheepi-Offitieren , Stuur* 
Heden en alle andere* Perfonen in dit Rijk, welke de be«ê 

wammemingen van nuPiigv *aken^ nuttige ontdek kingen ^ of 
de naauwkeurigfte Froefnemingen met nuttige uitgedaelHe 
middelen^ de verbetering der Zeevaart en Fisfcherijen be* 
treffende, zullen hebben gedaan en medegedeeld. 

Aan elk Jongeling , welke zich op de Graveerkunst alt 
ittjn eenigst en voornaamst bedr^r en .kostwiniiing zal 
hebben toegelegd, en van z^ne bekwaamheid ten minfle 
twaalf ónderfcheidene Proeven zal hebben ingeleverd , eene 
aanmoediging van i%s -dukaten ^ te. betalen in vi>f jaren, 
mits dat hij ieder' jaar nieuwe bewiyzen van zijne vorde* 
ringen toone. 

Aan hem , die de beste en voldoende Gegraveerde Kunst* 

f rent j naar eene Schilderij van eenen Nederlandfchen 

Meester ter grootte van negen en twaalf duimen Amiter* 

éamfche maat zal Inleveren , eene premie Van 25 Dukaten» 

if'.'Aan den genen, die eene geêtfte Prent van eigene «in* 

•ding, waarin, behalve eeue kunftlge behandeling der £ts* 

naald , eene^ goede ^rdonna/^ie. en reekening is in acht ge* 

aomen, zal inleveren; voor de beste eene preèite van ao 

Dukaten 9 en aan de twéé ott^tbitkomende, mits tan de 

Ycreifchtep voldoende, ieder. 10 Dukaten* 

De 



N. 



c 137 > 

* Be Bo0tfe4rkun$t infFas, een nvtee der Nieuur-, One« 
Iwd-, Heel-, Verlos- en Geneeskande, hier »te Lande 
HfCoefenen» eeoe premie van de Zilveren tot de Gouden 
MÊedaÜk^ Marde meerdere of mindere waarde van het 
bewerkte ftuJc, 

Die de SehMerknmt der Onden op kei Gias weder ver« 
levend/gt, en proeven lAleverc, die bewijzen, dac hij haii 
la de2e iunst evenaart, eene premie van de tweede GoU" 
den Medaille of 35 Ihtkaten^ en wanneer het blijken zal, 
4Mt het , door den belcroondea , gefchitderd glas « na ver- 
loop van tien jaren^ niets van kieur en fchoonhetd ver* 
loren heeft , aai^ hem, of deszelfs Erven-, nog 50 Du^ 
katen. 

Die. iets van betang tot verbetering van onze Handwer- 
ken en Fabrijken opheft, en zulks met voldoende proe* 
ven bevestigt, eene premie van de tweede Gouden Me^ 
dailley en aan de vier^ die *er naast blJ komen, ieder 5 
Dukatenm 

Aan den in de "Nederlanden gevestlgden Kunf!enaar , 
4Ie voldoende proeven van E,mailleerkunsf tt\ inleveren, 
eene l>reraie van de tweede , Gou den Medaille of 25 Dukaten. 
Aan dien In ons Vaderland gevestlgden Kuqftenaar, die 
eenige proeven zijner bekwaamheid In de Medailleerkunst 
Inzendt, welke zoo in vinding als uitvoering geoordeeld 
worden te mogen wedijveren met de beste voortbreng, 
felen van Wijlen den Medaiileur Holtzhey, eene premie 
Tian de tweede Gouden Medaille en 25 Dukaten. 
' Aati de %e% eerde Nederlandfehe Jongelingen, die vol* 
^ende Monfters overleggen van buune vorderingen in 
de Stempelfnij'kunst 9 van d/e kwaifre/t, ilzi men gegron* 
de verwachting voedt, d^t zij eenmaal gefchlkt zuilen 
worden bevonden tot het fnijden van zoodanige Stem* 
pels , als tot 'de Muntfpeclen van die Rijk vereischc wor* 
den, eène premie van de Zilveren Medaille ^ of zoodanig 
eene. aaar cien aard van het werk te bepalen remuneratie 
tis za.1 goedgevonden worden hun toeteleggen. 

Aan den genen, die voor Gevangenen en tijdelijk ge. 
detineerde Bedelaars. in Werkhuizen, het gefchiktfle.werk 
zaL opgeven, hetgeen gemakkelijk te leeren, onfchadelijk 
voor de gezondheid is, en van een gereed debiet, eene 
premie van ét Zilveren Medaille en 10 Dukaten. 

Men verlangt de opgave, door proeven gedaafd, met 
de wijze van bewerking, en boeveel een mansperfoon, 
hoeveel eene vrouw, en hoeveel een kind boven de it 
jaren oud, daarmede, vlijtig zijnde, eiken dqg kan ver* 
dienen» 

Voorts wèrdt bQ dezen herinnerd, dat de Tentoonfielling 

van Planten en Gewasfin het volgende Jaér ziln zal de 

''l^weede week inde naanb- fuiij» waarvan in tijds bij de 

' ' 1 5 ; pu« 



C is« ) 

pofclfeke Pipferen- aan het algemeonx zal worde» keofit 
fej^even. 

AU« de hiervoreo ig^emekle eo excracctwijze mtfdüge* 
deelde Prifsvragen^ neveos die, waarvaa de beamwoor* 
ding nog openltaat^ mee de Voorwaarden» waurnaar men' 
zich bij hec beancwoorden hebbe ce gedragen» zijn* hy 
haren Drukker Vt* Loosjes ce bekomen. 

AntWBürden en Stukken ^ by de MaacfchapfiiJ in%eïév9¥ 
ren, moeten op den c^d, bij de Vraa^ bépaa]d> aart ééi^ 
étv refpective Départementen^ of tikrr At% A^meenên Se* 
cretsri$ J. T. Sibozl » cje HMtrkm , fraaie gezonden irorw 
den. 



NIEUW-UITGEKOMEN BOEKEN, 

AKADEMISCHB £N ANDERE SCHRIFTEN* 

Akademische' VERHANDELirlcEN. Disfertatlo Juri^, 
dica Inauguralis de H Legis novae in uliimai /^ 
iuntates ante eonditas^ post eam mort e confirmatas^ quam**n 
pro gradu doctoratus , fummisque in Jure Romano et Hodier'\ 
no honoribus ac privilegiis^ in Academia Rkeno -Trajectina ^ 
rite ac legitame confequ^ndii ^ pubiico et folemni examinp 
fubmittit Harmen Hiddinga , therenvena* Frifius ; d« xvilf.- 
Junii MDCCCXViii. hora xi. Traj» ad Rhen* ex Offlc^ O- \%\ 
VAN Padoenburg en J. van Scuoonhoven » ^^adf. /jf^ipgr^ 
phornm.pp. U. in %^.' i 

Vele zijn de twijfelingen gQ^^ft&t^ wat plaats moest 
hebben omtrent verrigcingcn van vorige . tijden , \6^t 
de nieuwe wee, en waaronurenc de nieuwe: wet anderi( 
gebiedt? Dit bewoog reeds den DultfcUen regtsgeleerden 
tot het fchrijven en uitgeven eener Verhandeling: UebePi 
die rückanwendung pofitiver Gefetze, en vooral den zoo 
fchranderen ais kundigen Amilerdamfchen Advokaat J« 0« 
Meijer, door verfcheidene werken en bekroonde ge* 
fchriften ailergundigst bekend, tot hét vervaardigen zj^^nec 
Verhandeling: Principes fur les questions tranfiteires; oplc 
Chabot de l' Allier Questions tranfitoires ^. enz. 

Daar nu omtrent dit onderwerp^ verfcheidene vragen 
kunnen voorkomen, heeft de jonge geleerde HinoiNoa 
te regt geoordeeld, dat zulks een nuttig onderwerp zi>f 
p/er AkademÜche Verhandeling konde zijn; 

Het eerile Hoofddeei bevat atgemeene grondbeginfelea 

ter oplosfing van vragen, bij eene nieuwe wet voorko* 

mende» met opgave van v^f Regeli. H«t^ tweede Hoofdf 

deel 



C 139 ) 

dfel ktiideit bijsooder over den vorm vtn oiterde wille», 
e^ derzelvcf maklng; gelijk bec derde Hoofddeel over de 
üoffe^ dat is de befchikkingen^ welke ia eenen mterften 
viil bevat zijn. Hec vierde Hoofddeel onderzoekt de fidei* 
commlsfalre fubflicuden, en bet decreet van 24 Jan* 1812» 
daartoe betrekkelijk. 

De gebeeie Disfertatie ix met orde gefchreven, fteuoc 
op goede redeneringen, draagt blijken van een gezond 
oordeeL Het onderwerp Is te gewigtiger, uit boofde 
van eene eeuwige en onveranderlijke natuurwet; datnieu* 
we ftelllge of burgerwecten bet toekomende moeten re* 
gelen, maar niet bet verledene ; dat aan niemand zijn» 
eens wettig verkregen, regt, door eene latere flellige wet 
kan benomen worden; dat eene Heilige wet eerst na b^re 
afkondiging verbindt enz., welke regels van bet Natuur- 
regt, in bet Romeinfcbe, Canonieke, en latere Wetboe- 
ken,, uitdrukkelijk ZQn aangenomen en bevestigd. 

Maar, hoe zeer ook deze regels algemeen vvsar zijn, 
en (land moeten houden, de jeugdige Schrijver drnagc 
echter, bl. 5. eemge uitzon4eringen vooTj en verklaart 
den eigenleken aard dier uitzonderingen: b. v. van de 
uitzondering, éiQ fommigen wanen, nis de latere wet 
aUeenlijk de vorige wet verklaart. Ook wanneer de nieu« 
we we: iets uitdrukkelijk omtrent verledene zaken ge- 
biedt: bl. 6. hetwelk niet dan om zeer gewigtlge redenen 
kan plaats vinden. Nog, gelijk in het Franfche Wetboet 
uitdrukkelijk wordtj vastgedcid , als eene latere wee 
zachtere llraf oplegt, dat zij als dan. op uiisdadca, voor* 
been bedreven, kan worden toegepast. Rccenfem kan 
hiervan geene andere reden gisfen» 'dan dat ais dan 'den 
misdadiger geen ongelijk gefchiedt. 

Met dit al kunnen 'er vele twijfelingen voorkomen, of 

een gefcbiU uit eene verrigting, die lang na de nieuwe 

wet eerst haar beflag krijgt, b. v. in uiterfle willen, in 

gtften, In overeeakomden enz. ontdaan, uic de oude, dan 

wei de nieuwe wet moet bellist worden ? Hleromirenc 

geeft de Schrijver vijf Regels op, welke de volgende zijn: 

1. ^ De wetten moeten op de voorkomende gevallen 

W zoo worden toegepast, dat zij bare kradit eerst oefe* 

, M non na.de tfkondigit%, maar nimmer in dien ti]d,wan« 

f, neer ziy nog niet waren bekend gemaakt/' Dit worde 

bl. 10. opgehelderd met het voorbeeld, dat Iemand, zet* 

tien jaren oud, een testament maakt tegen de oude wet» 

die achttien }aren vordert, en na tdie nieuwe wee, die 

ilccbts zestien jaren eischtf fterft: de Schrijver verklaart 

te regt dit testament krachteloos. Integeudeel: de oude 

wet flaat aa» eene moederen onecht kind toe, onderhoud 

van den vader te eifchen, maar de nieuwe wet verbiedt, 

naar den vader te vragen 4< het kind is onder de oude wer 

geboren r nu kan de moeder of bet kind onder de nieuwe 

wet. 



C 140 ) 

« 

wet, Qzegt de Schrijver bl. ii.) geen onderhoud eifclitn, 
omdat, aifchoon de zaak, te weten de geboorte van het 
iind, onder 'de oude wet is voorgevallen, de nieuwe wet 
hier geenszins kracht oefent in eenen tijd, in lielken zij 
ftog niet beHond : Immers indien men nu den vader na- 
yorschie, zou men, onder de nieuwe wet, tegen dezelve' 
handelen, en wel op eenen tijd, dat de onde wet reeds 
ware afgefchaft. Maar mogejijk zoude iemand kunnen' 
vragen, of volgens öezt befli«fing van d^n Schrijver, de 
nieuwe wet niet de moeder en het onechte kind ontzet 
van een regt, reeds terftond bij de geboorte, ondfcr de 
oude wet verkregen? zie Reg. IIL ma^r zie ook Regel 
IV. bl. 21. 

il. ,i Handelingen en zaken, dat Is, regten en ver- 
„ pligtingen , daaruit oorfpronkelijk , moeten, zoowel 
„ wat den vorm, als het gevolg aangaat, beoordeeld wor* 
„ den uit die wet, welke (tand greep, toen zij verrigt 
5, werden*** bl. 12— -17.^ Deze regel wordt met het ge- 
zag van den Mvokaat Meijer .geftaafd, en met gegronde 
redeneu bevestigd. De Schryver ontveinst echter, bh 14. 
gcene zwarigheid. Oudtijds had ook de kooper eenen 
tisch , uit hoofde van fchade over de helft; doch vol- 
i^ens het Franfche wetboek alleen de verkooper boven f, 
fcenadeeld: maar de koop en verkoop hadden plaats vóOr 
de nieuwe wet; zal na de nieuwe wet ook den kooper 
geen eisch worden toegedaan. VVeber en Meijer ont- 
kennen, maar de Schrijver, met Chabot de l'Allibr, 
geeft dien eisch , en niet zonder eenigen grond , en 
brengt vele dusdanige gewijsden bij. 

lïl. „ tatere wetten liuunen nimmer op voorkomen^' 
,, de zaken zoo. worden toegepast, dat zij aan iemand- 
„ eenig regt, voor die latere wetten verkregen, bene- 
,yfnien!" Dit wordt ook nader opgehelderd en met een 
gepast voorbeeld bekrachtigd j bl. 17—21. 

ÏV. „ Miar zoodanige regten, welke op eene enkele 
„ wet alleen rusten, worden geregeld door de .wet, éh 
„ flsnd houdt op dien tijd, op welken Iemand die reg- 
„ ten wil uitoefenen." bl. 2!— 23. Volgens dezen regel 
zou ook de beflisfing van den Schrijver, omtrent de» 
moeder en het onechte kind, hier te voren bij reg. ï. 
moeten gebillijkt gorden, bl. 21. *Er worden ook én» 
dere voorbeelden, als de regten van jagen en visfchen, 
birgebragt, (leunende op dezen regel, dat een* regt niet 
als wettig verkregen kan worden aangemerkt , indien 
het louter op eene wet (téunt, die, ten tijde als men 
zijn regt wil doen gelden, als afgefchaft moet be(<:houwd 
worden, hoedanig ook vooral perfoonlijke regten zijn^ 
daarom volgt nog: 

V. ,« Perfoonlijke regten, uit eenen byzond^ren ft««t 
„ of (land oorfpronkelijk, moeten volgen« de nieuwe 

• „ wee 



y 



fi wee wofdeo geregeld/' . Ten voorbeelde Itrekc het 

regc vau meerderjarigheid. Eertijds was men ia Holland 

' iBct de 25 jaren meerderjarig;' hu volgens. bec Franfché* 

regc met 21 jaren; dos, met de Franfché. vetten, wer* 

den alle Hollanders boven de 21 , maar onder de 25 jaren « 

meerderjarig: del na eens, met een nog later wetboek 

werd de meerderjfarigbeid op 23 jaren bepaald;. zouden 

nu, die b. v. 22 jaren oud waren, wederom minderjarig 

worden ? De Schrijver oordeelt van ja , volgens bec 

i:efirenge regt, maar meent tevens, dat volgens de aU 

gemeene nuttigheid tegen dit geftrenge regt zoude moe- 

ten worden, voorzien, bl. •23—25. 

Op deze gronden onderzoekt de Schrijver verders de 
vragen omtrent testamenten, zoowel wat derzelver vorm 
eti making, als wat den inhoud aangaat: Hoofé(ïi 2 en 3. 
en wat de ondererfllellingen over de hand betreft, Hoofdft. 
4* ' IVUar wij kunnen den Schrijver In deze ztjue naal]^v* 
keurige nafporlngen m*et volgen. Deze beoordeeJmg i$ 
-al verder aitgebreld, dan wij ons hadden voorgedeld. 
'£r volgen achter aan XII Thefes, tn welker Ut Mos- 
TESQuiEu wordt aangehaald, Liv. IL CA. 6. Doch 10 onze 
"Artitterd. uitgave is het Liv. VI. Ch. 3* Wij fpreken 
Thef. VIII. niet tegen, fchoon eene hardigheid triet Is 
te ontkennen, indien de testatenr niet in de mogelijk- 
heid is 'geweest , zich naar dé nieuwe wet te rc;gelen. 
Omtrent de latiniteit fs het niet goed, te gefireng te 
2iju; mèn fchrikt dan van het Latijn fchrijveu af, en 
moedigt dus aan , om /«ene hedendaagfche taai meer 

^omRnAVET^BTBHiTz enz. fchre^fen . niet tl$ Ermsti of 
RüHNKEWiüs ; en dit was ook niet noodlg. JVfaar jammer 
is bet» dat de drukfeilen io dtzt Verbandeli^^g zoo me- 
nigvuldig zijn. 

. . - ■ C» . 



> /,•'.. 



, aESCHIED- BH LETTERK,ÜNDIGÉ 
" , ANECDOTÉS. 

Anecdotc uit ds Kerkelijke Gefchiedenis. 

De Augustijner Monnik Defirant had in 1683 te 
Leuven eene Disputatie verdedigd, waarin de Paus 
de Alleeoheerfcher des gebeelen Aardbols en de Bis- 
fctiop der geheele Christenheid genoemd werd , 

wien 



< Ï43 ) 

wfen d^ mafft gegeven wa«. Keizers en Kohlnge» 
rftezettep. Clemens XI, benoemde hem daarop tot 
Profesfor ag,ri het Wijsheids Co) legie (Collegium Sa* 
pientiae) te 'Rome. Een jaar later vprfcheeo 'ar eew 
nieuwe Disputatie van den Profesfgr , waarin verklaard 
wordt: de Paus was een kort begrip van de gebeelè 
fchepping; zoo min als men uit honderd handen een 
hoofd 9 of uitTionderd leeken eenen Priester Bmkea 
kan) evenmin konden honderd duizend Bisfcboppea 
met eenen Paus gelijk gerekend worden. ' 

Dè Franciskan^n te LeuVen wHden hierop den 
Augustijner oog overtreffen. Zij lieten in 1691 eep 
Stri jd (chrift drukken % volgens welke God en de Paos^ 
voor hun doen geen' anderen maatdaf hebben dan hun- 
ne willekeur. De Paus werd bovQu de Apostelen ver- 
beven en bevoegd verklaard, om van goddelijke en 
natuurlijke wetten te dispenferen. De Paus 5 wor^ 
daarin gezegd , is Gqd op aarde in de plaatfe van |£« 
zus Christus ip tijdelijke zoowel als geestelijkt 
iakeiu 






•• 



STBftS:e« BM W&ERKUNDIGE 
WAARNEMINGEN^. - 

Haamui. üle vele ptattCen van Eatopa verneemt 
lacn onderfcheidene berigten nopens de faooft^^ ^wi^kc 
de Thermometer in het laatst van Jnlij bereikc k^éft. 
Schoon de waargenomen hitte op fommlge derzelve 
verfcbiilend was en zelfs met de ligging ftrijdig fcheen, 
(bijvoorb. den aaften JuliJ ftond te Parys dè Thermome. 
ter van Chevallizr op a6 ^ R« en pp dien dag rees de 
Thermometer van het KonlnklDk Oburvatorium te Mar« 
feille niet hooger dan «3 ^M is de opmerking van belang» 
dat de graad van Warmte op fchier alle breedten van Ëuropg 
op fommige dagen volkomen dezelfde was. De Thermome- 
ter teekende den ^^ften Jalif, te Weeneii, Berlijn, Loi;» 
den», Par^s, Rome en Madrid van s( tot s^ Reaum* 



irifcn^ 



,C i« ) 



yrEERKUNDIO^ WAARRBMinOEIV, 

SUITBH HAAKLCM. 



1. Item. I r 



"Bi 


TT— 


o-iho. 


mtKK bddtt. 


■• iSllB 


0. t. M. bddcr; even ni den 
N.O. t.0. middii wdlkob 




A N. 0. bewdktt woniÜdAffi eo 
!t. 0. 'tOoait omtmn btkkr. 


15 <3o oï Sa 

T30- oJ 55 


W. 0. -- 

■t. bewolkt. 

N. t. W. 


- { ■ ' 


•smotgerri bttfofekên; 
yaia bewolkt. 


.,| 


bewoUti. 


■•üaii 


2. z. w. 

W* H. W. 



BEKENDMAKINGEN,,' 

*."•' *' ^«ttA* P* SM"' Ffm». ffattitirlii^ ffijlérle 
• yjM ^«K A. J'ielersbtrg bij Siaattr/eit , vertaald 
dooi ]. D. Pastiür, twee Deelen in gr. 8'. met 55 meest 
alle uMaande Pisten. Dit belangrijk Werk voor de lief- 
hebbers der Nstmiriyke Hiftoriein het algemeen en bit- 
sonder voor die der natuurlijke kennis van onzen Aard- 
bol, Is tevens-eene gefchikte handleiéing voor die ge- 
nen, welke, in dit faiioen de Zuidelijke Gewesten door- 
léizeode, dien beroemden Berg zullen bezoeken i zij .f in- 
één in dit Weik niet alleen e«n plan van da GattAderijcH 
«n eene Topografifche Kaart, maar ook vetfoheldene g«- 
ztgten der voornaatnfte ingangen , onderaardfcbe -wegeii 
en natuurkundige zeldzaamheden daar gevonden. Datx 
de groote kosten, tot de uitvoering vaii dit Werk gevoE> 
derd, kon de prijs bij de eerfte uitgave niet minder dan 
ƒ 1(5-5. worden gefteld. Dan de tegenwoordige Eige. 
DMT van de nog overige Exemplaren zal een bepaald «ft» 
Ui afleveren vooi d«n veel verminderden pr^s van /5-5- 

De 



( Ï44 > 

De aflevering gefchiedc bij T. 5. Groebi, Boekverko<if* 
per irf de Takfteeg te Amflerdam^ en te Breda bfl W; VAI» 
Bergen !o Comp. 

%•** BI) W. VAN VLIET, Boekverkooper tt Amfier4am^ 
• * is heden van de Pers gekomen -ea alom verzonden: 
de Tweede verbeterde uitgave vin het^Handkoek derMateriét 
Medica^ of aanwijzing der kenceekenen en krachten der 
voornaamlle Geneesmiddelen^ voor mingeoefende lief- 
. hebbers der Geneeskunde; ook dienende ter bevordering 
van het gebruik d^t Bataaffche Afêtheek: door Adolphus 
IJfeij » Hoö^leeraar in de Geneeskunde aan de Univerfiteit 
te Ltjden^ m gr. 8^^ mét eene welgeJijkende Afbeelding 
vin den Authenr, de prijs is/6-io - Van de ffandie^^ 
ding tot de Pkyfiolêgie en het Syflematiseh Handboelt der 
befchouwende en werkdadlge Scheikunde^ VIII Deelén, 
met het Biadwijzer^ van denzerifden'. Schrijver» z^n by 
bovengemclden nog eenige Exemplaren te bekomen* 

%*^* Moed in Èraafkeid -van een Arm Weeskind^ aan* 
^ getoond in eene Aanfpraak^ b^ het overhandigen 
der Gefckenken^ aan J* Heldsrknbosch, voor het red* 
den van twee door het ijs gezakte Menfchenvuitgefpro* 
ken door C* H. è Rot , Med» Dr, en Lid van het Kê* 
ninklijk Inftituut vatt Wetenfchappen . te Amfterdam , by» 
L. VAU Ea, de prijs is 8 llufvera* . . 

P« S. Hetzelve ff^eeskind is heden door de Maatfchapp^ 
__ _ 1 _t0t JSluLyjom^t Akeme€n_mtt eene Medaille vereei:d« 

• •/ Bij de Wed. A. Loosj&i PzT~e^"ir8afïem, zié 
* binnen kort in het licht komen: 

' DE BUIT EN M A N^ 

Dirgegeven 

door J. F. SERRURIER^ 

Dit eerfte N*». van een Tijdfchrift^ welki aard uit de 
reeds gedane Aankondigingen van den gunftig bekenden 
SAt\isetditrBoeren-GoudmijnetiZ. en nader uit de /iï^/«//«f., 
blijkt, zal, zonder dat men zich aan den tijd der uitgave 
bindt, van tijd tot tijd vervolgd worden, en voor al- 
ten, die het Buitenleven beminnen, of den Landbouw 
beoefenen, hoogst belangrijk zijn. 



Ta.Haael£M bij de Weo* h. Loosjis I^ 



. I 



AtCEJMfiENE 



K O N S t 
LÈTt ER-BOD 



VOOR HÊT JAAR i«i«. 




T-- 



No. 40. Vrijdag den *iZften ^uguitüs. 



BERIGTEN. 



>• t- 



JVoME. Men heeft dikwijls trillen beproeven, om 
fe Oudheden ,. welke men nog in den Tibcr aanwe-' 

t\g voorotidcrftclt , optefporen; de K^tdinaal de Por 
ï^ïoNAC liet zich zei» zooveel aan dc«e ^~^ ' — 



f^regei) Uggtn 9 dar meft vcornemens; vrts aan den 
loop dier rivier eene andere leiding te geven. Veltf 
Narigheden hebben dit plan verhinderd 9 maar thans 
hebbeö zidi eenigë Oüdh'cidlievende perfonen tot een' 
Gezellchap verccnigd, om op de eene of andere wij- 
ze den ichat van Oudheden 9 die^ men in dien vloed' 
bedolven vermoedt, te herkrijgen. 

In eene der laatffe Vergaderingen ^ait de Akaderaitf 
der Oudheidkurtdè las de Heef Fe A een Verflag voor,' 
wegeniö de ópdelvirigen achter den ouden Tempel van 
Qastór ta Pollux 9 voor xekchinj: van den Graaf de 
Blacas» ondernomen. Uit hetzelve bleek, dat ten 
ïwöizien van de plaatsbefchrijving van Oiiü Rome be* 
langrijke Ontdekkingen gedaan zijn ; bij voorb. de 
zekerheid, dat deze Tempel inderdaad die van Castor 
én Polluk was en niet die van Jppitcr Stator^ g^Hjk 
tóen echter velerwege beweert; en eenigc bijzonder- 
K. Deel, K b<r- 



heden nopens den boutv- en aanleg van het z^n die 
Halfgoden gewijd geflichc* 

Stokholm. De Graaf Johan Gabribx Oxêi^* 
fixiERNA» een det achttien van de Zweedfche Akar 
demie ^ die als Dichter en Volksredenaar de Zweedfche? 
Letterkunde mét onderfcheidenc fraaije voortbrengfe- 
len verrijkte ^ overleed dezer dagen in den ooderdoin 
van 68 jaren. Als Staatsman heeft hij de hoogft^ 
éerambten bekleed, doch had reeds finds eenige jaren 
daarvan afgezien. Onder zijne oorfpronkelijke Gedich- 
ten telt men den Oogst in negen , en de Getijden vai$ 
^ éen Dag in vier Zatigen ; als Vertaler maakte hij zich 
^[unftig bekend door de overbrenging van Milton's 
Paradijs Verloren^ welke ook fteed$ een fieraad van 
de Zweedfche Literatuur zal uitmaken. 

Lausanne. Men verneemt van Chamouny, dat een 
ïoolsch Reiziger de Heer A. Malczesky tot op de 
kruin van den Moot Blanc is geklommen, en te mid* 
den der Ijsbergen een* weg Heeft ontdekt tot aan de 
.zuidelijke naald, tot welke nog niemand was doorge» 
drongen. Naar men algemeen verzekert, deed Attt 
lleiziger vele merkwaardige opteer* ingei» en ontdek* 
kingen op dien togt, en begaf zi«b /vervolgens naaif 
Getieve. 

Vakys den 13 jfugusntsé Op Iiecfcn heöhcn de Wc*' 
tcnfchappen, roet name de Oudheid- en Gefchiedkunde, 
een groot verlies ondergaan, door bet overlijden vaif 
den Ridder Aubin Loüis Millin, Lid van het In- 
ftituut en van fchicr alle geleerde Genootfchappen en 
Maatfchappijen' van Europa. Hij bekleedde den post 
van Bewaarder van het Mufeura der Oudheden van 
de Koninklijke Boekerij ch bet Hooglceraarambt in; 

• de Gefchied' en Oudheidkunde. Zijne groote ver- 
dienden in het vak, waaraan hij zich bovenal had 
toegewijd, zijne onderfcheidene Oudheidkundige Wer- 
ken en Reizen, die hij in het licht gat', zijn algemeen 
en roemrijk bekend; terwijl het Tijdfchnft Le Maga* 

' fin Ehcyclopedique ^ met welks uitgave hij zoovele ja- 
ren belast was, getoond heeft, hoezeer hij de verbrci* 
dinff van VVetenfchap en Kennis en de beoeferitig 
der Letteren en Kunden konde en wüde, bevordertn. 

Hij 



|B} beteik^ dechts den ouderdom van vestig jaren eft 
uierf na ^ene langdurige ziekte aan het ivater in de 
borst» Naar men yerzekert, Iaat hij eene zeer aan- 
zienlijke Bibliotheek en eea kostbaar Kabinet met 
pudheden na. Zijh lijk is plcgtftatig op het Kerlp- 
hot Pcf e la Chdift ter aarde bcfteld; afgevaardigdei 
\m het Ihftituut^ vele Geleerden, Letterkundigen en 
Küjbflé|laar8^ begeleidden met zijne Bloedverwanten en 
Vrienden hetzelve derwaarts: Wj de begrta^laata ge* 
komen, hield de Heer Gail, Lid van^de Akademie 
van Opfchriften en fraaije Letteren en Bewaarder der 
Handfchriften van de Koninklijke Bpekerij, eene 
gepaste lofrede op den Afgeftorveuen. 

PAR.YS. Uit 4e berigten, wegens den Wetwifchap- 
peUjken togt, ouder bevel van Kaïntein de Freyci- 
HET ondernomen, hier ontvangen, i$ gebleken, dat 9 
hij fcdert zijn vertrek van Toulon viermalen bia- 
|ien geloopep is, te weten te Gibniltar# TenerijSa* 
^io Janeiro en aan de Kaap de Goedig ifoop, van 
Waar vi\\yx de eerfte dagen van April moet vertrokken 
;&ijn. De onveranderlijke flingers, waarvan de Heet 
pE Freycinet voorzien is, zijn in Brazilië en aan 
de Kaap waargenomen en zullen ongetwijfeld veel 
h'cht verfpreiden over het nog onbeiliite vraaffftuk 
nopens de ondexJcheideoe gcüaantc^ia^ bei^fiijjtialt* 
ronden. Tegen het eiijde vaniVEart bacTmcn optde* 
i zen'togt reeds Hen ^//^#/y^ Magneti/che waarneminfcfl 
' gedaan. Talrijke VerzamelingÊii , aan bet Mufeura 
\ der Natuurlijke Historie. gerigt, warea reeds onder 
* weg. De waarnemingen op het; Zeewater ondervon- 
deiTtot daaitoe geene verhindering; die onder andere 
op de vergelijkoade warmrematen van den oceaan en. 
dendatiipkring, werden , zoowel overdag^ als bij nacht, 
van twee. tot twee uren gedaan* 

Gent- Bij de Maatfchappij van Rhetoriqa alhier, 
kwamen zeventien ftukkcn 'm , ter dinging naar eenen 
ptijs uitgeloofd voor de besta Nederduitlche vertaling 
van de Redevoering, die Z* E. de Gouverneur van ' 
Oost • Vlaanderen , de Êaron van Keverberg vam 
Kbssel .bij gelegenheid van de Prijsuitdceling bij 
de Aködeniie der Schilderkunst uitfprak. Schoon 
geen derzelve uit de Noordelijke Provinciën wa;^ in- 

Ka ge* 



ittótiëeti i zïfn twee den prijs waardig gekeurd» etf 
& Ésm een derde ftuk eervolle vermelding toegekende 

Haarlem. Gaarne' verleencn wij aan onderftaan- 
iJen Brieft ten geleide van het daarop volgend belang- 
rijk Verflag in dit Weekblad eche plaats , niet twij- 
felende ot wij doen daarmede eenen dienst aatï 
éüiy die de Wis- en Natuurkunde beoefent of bemintif 

Aan den Heer Redacteur vatt 
f den Lcttcrhod€% 

m\ti Heer». 

In Ivele jkren is 'er geen Gefchrifk uitgekotóeri» ^flP 
±ooveeI gewigt » als VAttraction détruitc &c. Hef 
komt dus aan uw zoo zeer geacht en belangrijk Tijd- 
fchrift toe< het eerfte dat werkje aan het Weten^ 
fchap beminnend Publiek bekend te maken; Inderdaad ^ 
'wat kan vanp meer belang zijn , dan de Aantrekking*^ 
iracht, de uitvinding van den grooten Newton ^ tt 
onderzoeken r Wat kan van meer gewigt zijn» dan* 
700 zijeene dwaling is^» die dwaling welkieééne en ééne 
lialve eeuw beftaan heeft, en aan de grootfte man'» 
nen , tot een' groridöag heeft gediend van berekening 
gen.% in Wis-^ en Natuurkunde, die dwaling, Czeggtft 
wU) aant^wijzen» niet alleen,. maar een ander , eef 
nïfeuw en meer eenvoudig en meer zeker grondbe» 
ffinfel in de plaats van bet verkeerde,' van het dwa^ 
lende ftcifel v voortedrageu en te bewijzen? Of dit 
door den Luitenant •Generaal, Graaf van Nyevelt', 
gefchied zij 9 laten wij aan het oordeel van bevoegde 
rcgters over, ons doel is alleen de bekendmaking vaa 
dit gewigtig gefchrift , van hetwelke wij nóg geene 
aankondiging ontmoet hebben. Keurt Uw Ed. dff 
fiiijn voornemen goed, plaats dan dit nevensgaande 
Verflag» en ontvang de verzekering van achting vkn » 

Mijn Heer! . 

üw Ed, Dienstw. JJiemax 

i» 

a 

WIEUW 



/ 



C M9 > 






NIEUW-ÜITGEKOMEN BOEKEN, 

AKADEMISCHB EN ANDSRB SCHRIFTEN. 
' Wis- SN NATUVRKUNmGE WeTEN SCHAPEEN* rAtCrftC«^ 

f ion détr.iiite par Ie Mouvement Prünordial, ou: 
Nouvelle Theorie duc^un des'corps ceTestes et duMIau* 
rement: par M. Ie Comte de Zutlbn de Nyevelt» Lieiu 
tenant- General, Chévaller Crand-croix de 1'Ordre Hoyal 
de TAigle d'Or de Wqrtemberg, Officier de la Legioa 
d'Honneur &t:. a Paris chet Me. la Veuve Courcierj. 
a Zutphen C l^'ys * Bas ) chez Thieme: i8lS petit S^ 
Motto: „ Les iaées les plus fimples font fresfue toujourt 
celles ^ gut Tof rent les dernières è r esprit hamain» ^\ 
j^A Place Expcffition' du Système du Monde ^ pag. /6» 

Wtj haasten ons , dit klein , maar aliergewigtigsc Ge» 
fcBrift aan het Publiek, *t welk op grondige wetenTcfaap* 
pen prijs (lelt, bekend te maken» een gefchrift, hetwelk 
iniets miüder onderneemt, dan den grondfiag van Wis- en 
'Naniurkunde , door tien grooten NEWtöN- uitgevonden » 
en op welk, reeds anderhalve £eu wen lang» de beroemd* 
öe Wis- en Natuurkundigen gebouwd hebben, omverre 
te werpen; het onware van hetzelve Wiskundig aanteioo* 
pen, én eenen geheel anderen .en nieuwen grond flag ter 

yerTilarïng van den loo-p *i«r w^nti'irr'Aie llgchatnén en der 
êew^eging, In de ptaaet te f^eUên , ^am^li^ ir eeifc-i MU o M ^ witi t if 
Primordiale of oorfpronkelijke bewegfugskracht , aan afi^ 
ligchamen groot of- klein, ja ook aas de^/Mv^oof kleinsr 
mogelijke en ondeelbare ligchaamjes, die de grondflagefi 
Van alle ftof (^matière) uitmikken f eigen en ingefcha^ 

^^Het gehecle Gefchrift, niet meer dan tusfchende fo en 86 
ÏJIadz. gróót, alhoewel met eène kleine letter gedrukt, bevat 
tehalve eene korte voorrede, i. Bedenkingen, bl. i--— 13 
'om geheel het ftelfel van Aantrekkingskracht oraverre te 
werpen* a. Over de wetten van het vallen van zwafe 
llgchamen bl. 14 — i€. Eu 3. Over de weeten van dea 
val Cof Uever beweging) der Hcmelfche Ifgchamen ^ 
bl. 17 en 18. Daarna 4. over de beFékening va^n de twee 
iMchttny projeetile en èentripète; btne^ens la refultante^ 
bl. 19 —ai. C*) 5» Berekening van den loop der Maan, 
welke hier als eene proef voorkomt, ter flaving van he« 

• bo« 

(«)Wil wagen het Uever niet, dtse Konstwaoate te vertalen, dit, 
^k geno^aaaa aan alle Wiskundigen Meod z||i, 

' ' K 3 



boren yerfaanilelde bL tt -—4I. Verders 6. van het be« 
wegende beginfel» bl« 4»-^ 45, Nog 7. acht Aaomer« 
kingen bl. AÓ^^s^^ Hierop volgen t* eakuis juitificatifï ^ of 
bevestigenoe berekeningen bK 59— -^2. En eindelijk 9. 
fraaije proeve » welke zoude kunnen gedaan worden* 
Achteraan is een ukflaand Bla4 met vier Wiskundige figu« 
ren geplaatst » vooral de verfoelling der vallende ligchametv 
lanv^zendè. v. 

WD cwyfeleA nfec, of die Gefchrift zal veel opziens 
baren ; het kan ook niet anders » of het moet veel tegenbeden*^ 
ken ontmoeten bij hen, die eene en eene halve EeuMr 
langt de Aantrekkingskracht ais eenenonbetwistbaren grond 
hebben béfichouwd en daaruit alle vèrfchij^els^ der Na- 
tuur, gemeend hebben te kumien verklaren. Voeg hier- 
biy den roem en b^na aftobidding van deszelfs Uitvinder; 
Toeg hier oog bij de gehechtheid aan alle .gewoontea» 
en 'zekeren weerzin tegen al het nieuwe. Hoeveel tègen- 
ilribbeling heelt niec de Theorie of befchouwing d^t 
kleuren van Newton zelven, in den beginne , bij do 
grootfte.Natuurkuadigeiif vooral in Frankr^k, onder von* 
4en? Men herdenke d^ latc^re nieuwigheden: hoe 'moei* 
Jelijk Is het niet geweest» de. vorige Inenting der Kin- 
aerpokken Intevoereu? en hoevelp tegenkantingen onder- 
Vindt niet thans nog de Facdnatie of inenting met Koe- 
|»okitof f Wy erkennen het , deze laacfle voorbeelden 
Sjja ongel\)k, en' kupnen onder geene Wiskundige beré« 
Iteniagea zoo gebragt worden « ; als het onderwerp van 
liet .hier aangekondüd^ fi^eCcbfift; maar met dat al wen* 
Cchdjt wjlf meer. dan wi) durven hopen» dat de Aantrelt^ 
kingskracnt » ai Is hec dac derzel ver aangewezene gebrekea 
•n onbeüaanbaarheden bewezen zijo,. zoo ligt voor h^c 
ld$uvement Primmriial^ of de nu eerst voorgedragene oor^ 
f^ronkelijke B^eging^kracht , hare zoolang behoudene 

f laats zal inruimen. Intusicheu mnakt de fchrandefé 
chryver, (dien <ie Recenfent, als Mededudcnt, op de 
]Leydfche Jioogefchool, gekend en menigmalen zijn Wis* 
kundig vernuft, toen reeds bewonderd heeft ,.} in zljud 
voorrede bh iv te regt étzt aanmerking : „ Hoevele 
^ llelfels» zoo oude als latere, van Wereldi'chepping (^cqs- 
^ fifogênU^9 van Sterrekunde» van Natuur- e.n Scheikun« 
^ det 2ijn niet uitgevonden, aangenomen « opgehemeld 
^ en daarna verworpen tot op het einde der zevemiende 
y EeuwJ het tüdperk van de uitvinding van eene nieuwe 
y berekemogsvijce; van het Aeifel van Aantrekking^ en 
m b^^^ aif emeen .vap; eene Wtjs^eerre, die zich niet meer 
•t> ^onde aankondigen , tenzij door ondervindingen en 
I» waarnemingen bewezen I ** £n wat verder op het einde 
M^ê^ bladz.t '/^«'Het telfei van^ Aavtrekkiag had goen* 
^t fchljn van waashaid eo-zekerlieid^ dan dcorde eigenf 
^ fchappen, welke het ontleende van een ander grond- 



« 



< 15» > 



91 feéginfeU vee! eenvoudiger, ovt^ en meer al^eraeeè..., 
yi Het gezag van het diepdc'nkend vernuft van den oii- 
,9 fterfelijken urtvfnder van de ca/cy/ des fiuxións .... kon 
9) de oogen verbliud hebbén vnn de anders zoo helder- 
„ ziende enzJ'* Hij Uat hierop volgtn: „ Het ftelfel 
,» der Sterrekunde, hetwelk ik ga ontwikkelen, zal bewij- 
99 zen: Dat dtzelfde eeuwige en onveranderlijke wei ^ die 
,^ in den voortgang dex ünt^ene getallen , den va f van deti 
9, fteen befluurt ^ even z$d den hop regelt van de hemel] che 
»> iigchamen; die fleeds behpudi in hunne loopbanen (orbites) 
,,, en hen noodzaakt daarin v^orttegaan met dezelfde maten 
\y van vermeerdering van fnelkeïd^ zander nógtnn% een üégen» 
„ èlik optehouden van te vallen^ ti/, hetgene wij gewom 
,, zijn , vallen te noemen , nelfs in het opklimmenJ"* 

Wij kunnen liet doei en onderwerp van dic^ in^lleé 
gevalle alLerbelangrijkfte werk van den Graaf van N^rc* 
VELt, niet beter doên kennen, dan door hetgene^ hij op 
bl« I, oa he€ opnoemen van é€ drie algemeen bekende 
onde ftellingen, nopens de kracht enrigting vari iiet mid-' 
delpünt* zoekende, en het middelpunt- vliedende vermo- 
a^eui en daaruit volgende ^Jlptifche of eironde loophaan» 
-vot)rdra8gt , te laten volj^en. ,; ïk geloof (zegt, hij) en 
„ hoop, integendeel te bewijzen, i«. dat ëe fnelheid van •, 
„ de ^r(7;><r/i7^ -altijd dezelfde blijft en moet blij ven, en* 
^,, dat zij, bijgevolg noch - vermeerdert , noch vermindert, 
'y, bet zij de Planeet aan de Zon nader bijkomt, of meer 
„ daarvan afwijkté — a^ Dat de projectile of tangtntlelie 

loodlijnregt is »*n deu ri»joi» v*ci«ur i en d« deze rlg* 



*' ting ten a8n«iefi-'vaB dèn rsym- •véêféêtr'ff üêttd¥éë^* d^* 
„ zelfde blijft f gedureadeden gefeeelen loop- der Pla- 



99 



09 



neet C*> • 3*. Dat bet meerdere of mindere der 

(helheid, welke men onderftelt, 'aan eene Planeet, in 
CT het eerfte oogenblik van haren loop, medegedeeld iJe 
„ zijn, en Wel in eene rigting, die met de as eenon 
\^ hoek van po* maakt, niets kan veranderen in den t\ard 
„van de kromme lijn,- die daardoor eenmaal is veroot. 
,, zaakt, en, bijgevolg, geen eIJtpfe kan voortbrengen^ 
,, na een paraboU te hebben voortgebragt/' 

BI. 5. waarfchuwt de Schrijver, i, dat men naftuw* 
„ keurig de grondbeginfeien der beweging moet onder- 
•„ fcheiden van hunne gevolgen:* dat is, (zege hij) on* 
-,, derfcMden datgene , hetwelk in een bewogen ligcbaaii 
9, inwendig gefchiedt, van datgene, hetwelk ^ich aan ons 
-é9 ^^% v^^ordoèt.'* Die inwendige kracht van alle ligcha* 
^fiien wotdt bU 5, 6 en 7 verklaard : Waarna op bl. o deae 

vraag 

* -C*) Ook hier hebben wtf« dóof gewaagde vtBrtijJlMen Mér kunstwoor- 
4den, het geze^e van den 3cMnrer niet willen oavdAaaaboarder «akaA^ 
Cis sjj] em ca vopni hicK oKoaeckt. 

«4 



C 15a 5>. 

fptH ^<^& * «9 W^^ moiet men dan denken uran liet v9Qür 
f» gewend evcDwigc van dt pfjectih kracht, en van ép 
p^ Aantrekking, welke eene Planeet zou beletten op ap 
p. Zon t^ vallen, of zich in het onmecelijke der ruimte 
'^, te verliepen." En eep weinig verder, pmcrenii hec 
einde: », De waarheid is deze, dat zpodanige veroo.r*' 
99 zaking der krachten door evenwigt {balangetnent') nierc 
9, bedaar, en dat de Pianeeit in haren eironden kring niet 
,9 ^nders voortgaat, d^ii als zy onverandertijk zou voon* 
,, gaan in aene regce, oï Y^W^ïiAt {jiiagonale^ lijn, welke* 
9, twee krachten op haar te gelijk in hetzelfde oogen* 
M blik werkende, haar zpudfn noodzaken te doqrloopen*** 
^n bl. 10. «, Hec zijn eenvoudig twee krachten, die te 
9, gelijk werken, en C\^^ verre van gei^k en tegengefteld 
^, te zijq, integendeel zeer onevenredig zijn, en altijd 
\y overeenkomdig en eensgiszind werken.'* 

Wij kunnen niét natalen, betgenq wij bl. \% lezen « 
bier voortedragcn : „ Al wat hier ontwikkeld ik , gQ« 
»» voègd bij de in enigvpld^ge erkenningen) doqr de grooc- 
99 (Ie ^terrekundigen, van het ongenpegzamp der w^ 
9, van de vierkanten , ter verklaring van ^e menigte der 
^, gevallen, moet» dunkt mij» duidelijk aantoonen, dat,» 
9) ten minfle de i^er der Aatitrekklng eene misvatting 
99 is. Nu ga ik bewijzen, dat zij niet befiaat^ i*. met 
9, den loop der besielfche ligchamen te verklaren, in 
«, hunne eironde kringen, ponder hulp %^f^ ^ jf^ntrekkiugs;* 
9* kracht 9 en zelfs zonder baar zoo zeer beroemde wet 9 
^, waardoor zij zoo zeer i» bekend geworden; ü**. doof- 
9, het in de pï\iats flelFen van' een grondbeghifel ♦ beteur 

.9, bewezen, daji hec beslaan van ?ene ijigebeel^je Aat\* 
9, ^rekking." 

Bl. 17. in het Hoofdft. van de wetten yan den val van 
hemeifche ligchamen , zegt de diepdenkende' Schrijver s 
9, De Planeten rollen dus in hare loopbanen , door dp 
i, vereeniging der twee hemelfch^ bewegingen. iS Doqr 
^, de beweging van pn^jection (Jdat f$ van vrye beweging 

,99 in de lucht,) wetke aan de Ipopbaan icrbite) van ie», 
9, der hemelsch ligchaam, dei breedte geeft; en 2**. door 

.9, de middelpunt -zoekende bejveging, die d^ Planeet of 
,, neder bij, of verder af van de Zon brepgt, om de vei;;-, 
99 fchillende jaarget^den voorttebrengeu. Maar deze twee 
99 bewegingen, bijna tegen eikanderen overgeüeld, met 
99 de naauwkciiurigfle regelmaat gefchjedende , , niettegen« 
9, (laande de vermeerdering of vermindering van kracht 
99 van eene der tw^c kracbten, namolijl^ d^ middelpunt«^ 
99 zogende kracht, kunnen voorzeker, de naauwkeurig- 
9, held, met welke zij voorvallen, niet ontvangen, dan 
•9 van de weteen: der zapneugefteld^ beweging., welk^s 

«•f* ftandvastig de koetgrootheden der verfnellingen in ied«r 
I9 punt van de loopbaan regelen,''. Hij merk» -hier verdiiir 



. < 155 i 

f 19» dat, aU men i°. de kracht van den ml via. it 
Janeec, aan de appgée^ (dat is, de vsrUe. llandplaacs van 
^e Zon, of Aarde) en. 2\ de hoeveelheid, of fnejheid 
van de pro/ufi/e' beweging konde weten, men alsdaa 
ook, door yereenigiiig van de wetten van den vaj der 
Jigchainen, ^et die der zameugedelde beweging, niet al* 
leen de plaats of llelUug van de Planeet op ieder punc 
jvan iiare loopbaan, ^oude kunnen bepalen, maar ook de 
ibeiheid op dit p.unt, van feder der twee, krachten, ge: 
' 11/k mede de hoeveelheid of waarde van de refuUante of 
4iitkomst van. hare verecnigde krachten,^ dac is, de hoe* 
veelheid van den bcfchreven boog. 

BI. 19* volgt het ondjerzoek der berekening van de 
twee krachten, de ProjectUe en de Centripèu^ en derf el- 
.ver uitkomst. ,, Zie oaar dan, (fchrijft hij} de algeuiee- 
9, ne waarderingen of hoegrootbeden. der twee krachten 
„ gevonden, (welke men^ oin geencoude .denkbeeldeii 
„ te herinAeren, zoude ]ivinnen.Projectile qu Centripèfe 
t,^noemen^3 ^^ dat. even zei^r voor de uitkomst van har<^ 
^, wérking, die men Diagoni zou kunnen noemen." 

BI. S3« lezen wij: „ ik geloof dan te mogen beflui» 

3, ten, dat grpndbegimeis en berekeningen, pp dei:e twe^ 

^, onveranderlijke fiatuufw'etten gebouwd, (namelijk de 

f, PrvjectiU en dQ Qtntfiplte krachten,) niet kunnen be 

.,, driegen, en bij gevolg de ware ^rondbeglnfels en be- 

•1, rekeningen zijn*" Ën bl, 34.. ,-, Dp post pf werkin- 

>»,4;-n van de Projecfile -kt^cht zijn dan, om het Ijgchasin 

•„ van de Planeet, met eene vexwouderlyk grqote fnei- 

'^, heid, ei| die beftendig in alle <ie pumca van bare loop. 

^t ör.au (het zij hetzelve nadef of v.ercjer van het mfddcN 

„ puntig ligchaam, tornt) dezQlfd^ j^, pvertebrengcn of 

,„ te doen bewegen. En de werkiifgen Qfinc/hns) van 

„ de Centripète of aantrekkingskracht , zijn, de beweging 

p van de Planeet, yopreerst />^?/v?^ö//^»^we«/, A^^imz el/tp'r 

,, tiquement te regelen, door haar naar het middelpunt te 

'„ buigen, en zulks fleeds mper en ineer, bij jedere fe- 

.,, conde, pf nieuwe punt van den ftraal, zqo lar]^ ï:;) het 

',, middelpunt nadert; maar haar incc^^endcel iq haren ge^ 

',, bogen cirkel te houden pegen de Piaj.ctiU kraciic, 

,, wanneer de Pianeet zich daarvan verwijdert, om met 

',, (leeds afpemende fnelheden tot de /ipogée terug te kee- 

„ ren>, waar de loopbaan bijna cirkel wordecde, de kraehc 

9, van den val op zijn minlle (minimum) is, en tot op 

9f xir^ zou verminderen, indien de ombuiging pf kromt'e 

.„ (^courbure) geheel en al cirkelrond werd, hetwelk op 

9, dat zelfde öogenbltk de Planeet zoude wegvoeren, om 

„ nimmer wederom aan ons oog te verfchijnen.^' En 

pog bl. 35. „Maar hjet houden van de Planeet in hnrc 

itf loopbaan (orbitej)\s niet alleen de post van de mid. 

>x^ deJpnnt-^oekendc kj:afht (^.centripètey^ geenszins! Zij 

.' " K 5 ' " „ ver. 



,, TérffiftU, of vertraagt ook de uitwendige beweging vaa 
\if de Planeet, door hare toenefniugen of afnemingen van 
,, kracht of van fnelhefd, door, op iedere fccondc , bij 
„ de fnelheid, welke zij ia de voorgaande feconde had, 
^ het dubbelde ^e voegea van de oorfpronkelijke .hoe'. 
^, grootheid (yaUur^ bij de Apogit^ oC door é\^ in dè: 
a, zelfde hoeveelheid te verminderen.*' 

De Graaf VAN Nvbïtelt ontveinst geenszint, dat hef 
«an fommigen of velen vreemd zal toefchijnen, évLt hi] 
een (Iclfel van den grooten Newton onderneemt tt be» 
Urijdcn; maar behalve de zucht tot, en het gewip der 
ivsarheid; behalve dat hij lang geaarzeld heeft, en nu io 
eenen gevorderden leeftijd zich eindelijk verpligt heeft 
£cacht, de waarheid niet langer te verbergen, zoo vraage 
«ÏD» bl« 35 > op het einde, of niet Descartes, Malle* 
j^RANcfiE, RoHAüLT, FoNTBNELLE cerfte vemufteo wa« 
ten, en zich oogtans bedrogen hebben? En bl. 37# of 
sncn niet, de wetten der Aantrekking bij menigvuldige 
xvaarnemingen en berekeningen, in de war ziende» vrcem* 
de invloeden en werkingen hebbe uitgedacht, om zijno 
onwetendheid, om het gebrekkige, ware het mogelijk « 
te helen en ainteTUllen? „ Hoe ditzijCz^gt h^ aldaar) 
;, ik meen bewezen te hebben, dat dfe Aantrekking niet 
,, beflaat, en nimmer beflaan heeft, ala by toepasling van 
„ berekeningen, die t*huis behoorden , nog t'huls behoo* 
9, ren^ en alt^d zullen tehuis behooren, niet tot dac her* 
„ fenfchimmig grondbeginfel, maar tot de wet van- dc»| 
„ val der ligchamen, door welke, hoe meer het vallenA*'^ 
^, ligchaam in zijnen val voWert, hóe meer de vierka»,» I 
„ teij van 'den ti)d^ of liever, de forainen van de tijden»}'! 
„ vcimenfgvuldigd met de fnelheden ," zich vergrooteii, 1 
,y even als deze vierkanten^ en integendeel verminderen^ 1 
^, naar mate de Planeet in hare loopbaan opklimt.** £n \ 
bl. 38. „ Ik geloof dan veeleer, dat alle de hcmelfchc 
5, ligchamen hunne omwenteling met de meest mogelijk 
„ ftandvastfge regeling verrigten, en dat de ongelijkhe» 
„ den^ welke men meent gevonden te hebben, niet ko- 
^, men dan van de onkunde van de ware plaats, v&n het 
„ waarneraingspunt {^obfervatcire^ dat is, van onzen aard* 
„ bol." Z\t bl. 3p. „ Mogt ik (zegt hij verders bl. 4a) ^ 
„ ,voor het eindigen van mijnen levensloop, welks einde 
„ zoo nabij is, nog het genoegen fmakénj van of mij» 
„ ftelfel door eene andere en betere theorie Vernietigd ta 
„ zien, dan 'die der Aantrekking; of dac'ftelfel, hetweilc 
„ ik aanbiede, door de groocHe Sterrekondlgeii , welke 
„ Europa bezit, aangenomen, en mogten de voortrefFe» 
„ lijke bekwaamheden, die zij hebben te werk gefield, 
„ om de dwaling zelve te bevorderen eer vermeerdering 
„ van kennis, voortaan toegewijd zijn, om mijne zwakke 
^3 wenken te volmaken 9 tea ciode eenmaal eene naaow. 

H keu - 



i 



, K 



C 155 )• 

I 

^feedrlge kcu'nlf te verkrijgen vnn den loop der hemel. 
,1 lichten, en daardoor nog meerdere zekerheid- voor de 
^, f cbjeepvaartl" 

Bi. 42, komt bet JBoofddeel voor: van het bewegend 
grondbeginfe/ ^ of de oorfpronkelijke bewegir^^* Gaarne kip» 
t«n wij n/c hetzelve ook cenige piaatfcn, om dit ^evvig- 
tig g^fchrift nog meer té doen kennen; maar wij moeten 
ons bedwingen» Wij kunnen echter het volgende niet 
Toorbijgaan: „ Dit grpndbeginfel (zegt de SchriJveT ) 
,> enkel bevattelijk door zijn gevolg Qèfei^ ïs eigenlijk 
,, niet dat gene, wat wij beweging noemen. Brengen wij 
j» ons eens In gedachten over en terug tot op het oogen* 
9, blik tder fch^pping aller dingen , en brengen wij de 
„oorzaken ea gewrochten In evenredigheid met ons zeer 
,) zwak begrip; verbeelden wij ons, dat 'er eene opvol* 
99 gïng van tijd bellaan heefc* in welken de oneindige 
„ Wijsheid en Magc^de aanbiddelljke Bouwmeester van 
f, het Heelal/ hetzeive In een oogenblik heeft voortge- 
9> bragt; al w«t wij flof noemen, vervulde de ruimte» 
^yrthet oneindig kleine atitmen^s^n eikanderen afgezon^ 
9» derd, en zonder eeaige, beweging. God zeide: Dat 
9> ""^^ ligchamifi zijn , en\ ruimte zander Ugckamen ! Bit 
9\ oogenblikkelijk verkreeg leder van die atomen de be» 
9t wonderens waardige eigenfchappen, welke de Rede en 
9, Ondervinding ons ontdekken 9 en daarteboven het 
,♦ vermogen van hunne onbewegelijkheid i'^ verbreken.** 
Si. 4^, JUaar opdat hieruit geen wilde chaos geboren 
iverd, ,9 regelde do Goddelijke Wijsheid dit vermogen^ 

.-,, en. onderwierp het aan deze zoo ceuvpudige a\s ver* 
j, 'woi?derliJke wetp welke wij o:iQt ouzq oo^qu zien; na- 
\y melijk eene wet^: door welke das vermogen genoodzaakt 
9, wordt ^ alle natuurlijke Ugchamen^ zonder uitzondering 
9» van grootte of gedaante ^ voorttedrijven en flandvastig te 

' ^>ibeftüren^ langs den kort/len weg^ in denzelfden tijd ^ en 
Pt met dezelfde evenredigheden va» verhaaste of vertraagde 
^ fnelheden f'^naar dat ligahaam ^ hetwelk éoor zijne groots 
^ heid in tnasfdf en nabijheid van afjland te zamen geno» 
^ men^ zich in dien omtrek (enceinte) bevindt^ die a^n 
yp hetzelve voor f laats van beft aan is aangeprezen ^ zonder 
„• ooit daaruit te kunnen gaan , of naar elders te komen •'' De* 
ste we: wordt het bewegend grondbeginfef Qpv'incipe moteur^ 
of de oorfpronkelijke beweging genaamd. Door deze. wet 
€^eft de Schepper het leven aan de geheele natuur. iU* 
44* ,9 Zie daar (bl. 4^.) die onbekende kracht • • «dat 
„ grondbegiirfèl van beweging, hetwelk den loop der he- 
yy melfche ligchamen belluurt» en, In deze nieuwe theo> 
,» rie, de plaats van de voorgegevene werking van aan* 
9, trekkende kracht van het middelpunt op het ligchaam 
9, f nneeoit en bekleedt» door de dadelijke en bellendige 
^^flr^king Qftndante) YftQ bct Ugcbaaoi naar bet middel- 
• ' ' » punt. 'i 



^ I^uim:/' Hi^ruic blijkc das, , dat het (lelfel van den Graaf 
VAN JNycvelt juist het omgekeerde Is van dat vaa New- 
TON. Nog zegt hij van hetzelve, bh 51. ,, Dit begiafel 
^9 is, beuneliogs y doof zijne Goddelijke organiiatie^ 
99 Jcheppery behouder ^ vernietiger en herfchepper van al, waip 
,, bedaat» Derhalve, i\ zonder dit grondbcglnfel^is geeno 
;, beweging in de natnur. 9\ Hetzelve jbellaat overal » 
„ waar dat gene i$ , wat wij dof noemen* 3^ Het ligt 
99 in ieder deeltje, hoopje, (^moïkcuk^) atome, waarvan. 
,9 de ophooping of vereehigjjig alle ligcbamen uiti^aken^ 
9, welke die ook zijn mogen. 4^ ilet brengt in ieder 
9, ligchaam, door dezelfde beweging, dezelfde fuelhe* 
9, den, op dezelfde afilnaden voorc. Derhalve ia de iedi* 
^ ge ruimte, buiten onzen dampkring, valt eene bombe 
0, niet fneller dan èen fneeuvvvlok. 5*. Die fnelhedcn 
9, zijn van alle tijden dezelfde. 6^ Ook is de ligting van 
„ deze beweging altijd dezelfde. 7\ Dit grondbeginfel-, 
», en de beweging, die zij voorcbreugt , is zonder ophon- 
^, den werkzaam, of \^^rQ\é. om te werken. 8**. Zonder 
„ die inwendigsï bev/w^^ingén zou noch gewigt ^ noch het 
„ gene wij kracht nocuit^n, aanwezig zijn. 9*^. Deze oor. 
„ fpronkelijka fnclboden. kunnen iu de ligchamen vermeer» 
',, fierd en op^ehpopt worden-" Zie dit af ontvouwd en 
verklaard in vele aonteekeningen , bl. 46—55. Waarop 
nog vijf bedenkingen worden voorgedragen en' opgelost, 
bl. S^^^IT-^ Maar wij hebben reeds onze. grenzen verre 
pvertredcn, ep moeten onzen lust betoomen. 

Dit zij dan genoeg, om dit allerbelaiigrijkst gefchrift, 
hetwelk in de Wis- en Natuurkundige wereld, zpo als 
de Franfchtjn zeegen, epoque vao^t maken, bekend te doen 
worden Verre zij hec van ons, om dcszc/fs wezenlijke 
waarde :e willen qf te kunnen fchatcen: wy laten zulks 
•an zoovele fghrandere VViskundi^^en over, (]ic en ons 
Vaderland eer aandoen, en ook buiten *slands deze we. 
renfchap bevorderen. Vï^ij eindigen dan met dezen wcnsch, 
dat, gelijk de Schryver dit werk met alle welmeenend* 
beid, met zedigheid, met hoogachting voor de groote 
wiskundige vernuften» maar ook met ronde zncht en lief- 
de tot de \vaarheid, en niet dan na rijpe overweging heeft 
iu het licht gezonden, pok alzbo dit werk door de kun- 
digfUe mannen met die v/aarheidsliefde en befchefdenheid, 
ponder eenige vooringenomenheid zal onderzocht en bCf 
pordeeld worden, als ep het gefchr jft ""en het gewigt de? 
lyaa^hpiji yerdi^npn, 



fïAN. 



C <* 5 



^^^v::<v^'::xv:.HeBl6^^::>^^^v;•.>:>f.v( 



HANDEL Ek ZEEVaART, LANDBOUW* 
HUISHOUDKUNDE , BEVOLKING uk 

WAT BAAR TOE BETREKKING HSSFT* 

t^erflag van de ïaaist gehouden Verkoof ing vaH 
tVol en Vee van de Kudde ti 
RanibouiUet.- 

t)e Heefen Bacot Vader en ^oon Fabrijkecrrs te* 
fiedan<» kochten op de laatfte Verkooping, te Rai* 
bouillet gehouden » de' Wolle tegen 5 Fr. 07 C* het 
^ Kilopram , daaronder de verkoopkosten i Fr. 50 C. 
per Ct. begrepen. Onder dezelfcte voorwaarden werd 
de Lamswol toegewezen aan den Heer Magnom Ju- 
tóor , Koopman te Parijs , voor 4 Fr. 57 C. het Kilo^jam. 

•Er werden 81 Ooijen verkocht. De inzet wa» 
150 Fr. Het gocdkoopflc werd voor 165 Fr. 75 C. 
toegekend, het duurfte voor 541 Fr. 50 Gw, daaron^ 
der dezelfife verkoopregten begrepen. 

6 w-erden ^tv verkocht onder de ao6 P'r, 
aS • ■ " ' , ' . hoven de 300 r* 

^ • ■ , '— — ■ — *- 500 -ii* 

de' gemiddelde prgs derOo^eh'was $tB -iX " 

Van de 80 Ramttifti , i<^elke ieder op' 500 Fr. irigdU 
zet werden , werd de goedkoopfte voor 703 Fr. roei- 
de wezen .9 de duurfte vopr azio Fr, ook de vexkooj-- 
kosten daaronder berekende 



f 



^ Hechts golden b'ovïn^ dfe ^^öo" ÏV,^ 

7 — "'*~- ^""^ — 800 — 

7 ' ' ^ POO mm^ 

jó ' ■'■ r . ■ I ■ . < ■ M l looo '— i ! 

6 "' ■ " ' Il ' HOC -^ 

31(1 ■ ' ■ I50O — 

9 — ' ■ ■ " ■ " 1300 — . 

^^ .é < ,p^ 1400— I 

7 I ' I 1500 -«• 

5 _ l50O mmmm 

i- . • ' 1 i 1700 -^ 

I I I li. 1900,.— I. 

4 ' m^ '2000 ... 



# 



I 



Over het gefeeel zijn *er $<) van de So boven ét 
tooo Fu verkocht, en de gemiddelde prijs der Ram- 
men was laÖa Francs. Alle deze dieren werden met 
hunne vachten verkocht. 

Van derzelver vachten beroofd, werden *er c3 Ha- 
mels verkocht tegen 23 Fr. het ftiik; het gemiddeld 
gewigt van de vachten vati alle de dieren (üt jaat .. 
5 Kalogram; zijrtde en de wol omtrent op 3 Fr. het 
iialve Kilbgram verkocht zijnde, werd de gemiddelde 
prijfi der Hamels op 55 Fr. gebragt, ook de verkoop* 
kosten daaronder begrepen. 

De Kudde geniet deo best mogelijken ftaat vati' ge» 
zoödheid.. 



üitwerkfeJcn van Warm Water op de Bioemett. 

IDt volgende daadzaak, vooc zoover wi) weten, ia 
rog niet door de Drukper« bekend gemaakt. Dezel- 
ve verdient echter bewaard te worden, als een be* 
1aogri)k toevoegfel tot de ondekkingen in de Plati- 
tent -Phy filologie, en als een middel, om den liefheb* 
bei's van Bloemen een' dag derzelver te kort beftaan 
te verlengen. 

De' meeste BïoemeiL Jb^iïV*'*^»^ jfc*^^>«^}ï»cft-^iv tè 
verwcikcft,-»«ir-<^n^irtïiiaaTTn netwaterceft^^ te heb» 

%&ïi eenige kunnen weder verlevei^digd wo/den éoof 

^ie in versch water te dompelen; maar alle (de 
Vluchtigfte , 9IS de Papaver en »isfchic!! een of twee 
andere uitgezonderd ) kunnen geheel hare frischheid 
h erkrijgeij , doör warm Water te bezigen. Om dit 
üitwerkfel te bekomen, zQt men de bloemen in kokend 
' Vv^ater , zoo diep , dat omtrent een derde van haar* 
fteel daarin g^edompeld Wijft. Gedurende den tijd, 
dat het >ater ter verkoeling noodig heeft, hcrftellen 
d4 Bloemen zich en hernemen hare frischheid; dan 
fnijdt men de uiterft^ einden der ftelen af en plaatst, 
ze, in versch Water (♦>• 

('•) 'Dé Heer Aufifttt du Petit Thoüaxs heefc In zijne 
B{fais pur la Fegctaïion , gevalled , in 180^ pubUek gemaalft , 
aaiagebaatï!; die eentge overeenkomst mee hbt vermelde 
hebben. Van de nïiboriing fprekencfe, drnkt hij zich op 
d^ voIg<?nde wijze uit, p. 274. „ Anderen hebben be» 

,1 weerde 



C «59 )• 



STERRE- e li WEERKUNDIGE 
WAARNEMINGEN. 

WEEKKUHDiaB W A ARHEtltlK O BK, 
BDITIH a AABLBM. 



{BARO- I T 
M.- . 

TEB. I 1 



(aq, pi to N. M. o. bewolkt; neatt oraitent 
19 < ig- vi ^ ' ~ he[5akten;dm TOorgaanJtn 

l»> 9i W w. t. o. twcht een regenbui. ^ 



{ 



Sll Si 



{«9' 9* I 59 t M.ll'W» ( IjeiWlkt; btnle » 
*9-9i r ^ I M.w.Mi. I een weinig bu^ig. 



J 



«9-^1 «f 
0*1 P4 l_ 



J80.I 






65I I w. H. w. I bewolkt. 
«9i I f I 



^ weerd , dat men, het uitetfte vao den tslt, dien men in 
„ de aarde zee, afbrandende, den geeden uiiOag der ukboc. 
„ tlng verzekert. De Reiziger Kolde heeft het eerst die 
„middel aange*«zen. Hij zegt, dat de nienwe Volk- 
„ plantelingen aati de Kaap de Goede Hoop vrochtelooi 
(, beproefd badden , ora den Wflnflok voonteplnoten , 
n toen een Ouitfch«r den raad gaf, om het uiteinde der 
„ ranken, die hij daartoe plantte, door bec vuur te laten 
„ gaan, en dat 'er toen geen een mislukte. " 

„ Tot heden ben ik in de proeven, door mij genomen» 
„ nier geOaagd. Men pooyt' fomcijds Iets dierfjelijks te- 
„ veirigten, te weten: als men de bloemen in het watec 
„ zet, om die te bewaren, laat men derzelver fteel door 
„ de vlam eener kaars gaan; en ik hoorde verzekeren, 
„ dïc Dien langs dezen weg reeds verwelkte bloemen 
„ als het ware nieuw leven bijzette. " 

■ BE- 



t 3fflt> I 



B E K E ND MA KIN G EN. 

%•/ Bij den Böckbaödelaar J. Ó. VArf KEsriREw t]# 
* Amfterdam is van de Pen .gekomen : Keur van 
nuttige en aangename Mengelingen^ N*. s. bebelzende eenel 
Leven sfchets van Garrick; een Engehch Middagmaal; Ve» 
neft>; de Oogst; een Zedelijk Ferhaal; de Sprekende Zak' 
*ken; eene Vertelling van A. voN KöTatESüE, en^ Heerea* 
33oekhande!aren wotden vèrzócTit, oic hoofde van hét 
Bueer en meer toenemend debiec^, dezes periodieken ge- 
fchrifcs, aan den Uitgever het vaste gecal der door hen 
gedebiteerd wordende Exemplareu, vóór Ociober aan- 
SaandeK wanneer N'. 3, het licht zal zien, optegeveiT, 
ten einde een bepaalde, oplage biernaar t( kunnen regelen* 
1^|D N\ I. is nog maar een teer klein aantal voorbanden» 
,bretgecn binnen kort een* tweeden dnik zal uoódzakél^ 
maken. 






Bij de Wed. A. Löbsjcs* Pz. te Haarlem , «ijtt 
onlangs uitgegeven en bij alle hare Kofresp^hi^ 
deaten te bekomen, de óndèr(hiatide Artikelen:. 



llchterdei^/oiks en Betorderaar van het STut v«^ 
•c Algemeen, in gr. 8*. ftr «a^ Scnivers^ •, 

ÏI. OEHLENSCHLAGER, Treffende Verhalen et^nderr 
houdende Vertellingen ^ ^naar het Hoogduitsichjf'^Ecrftc 
Deel in gr. 8*. i 44 ftuivers. j; 

Met nog één Deeltje is dit Werk compleet^- 
\ Eerlang zal b1|j dezelve in het licht verfcbyneii: 

DE B UI t E NM AN^ 

I. 

uitgegeven 
door j. Fi SERRURmh 



Te Haarlem bij de Web. A. Lóosjs^ F^ 



A L G E M B È' N Ë 

K O N S Ta 

ÉN 

LETTER-BODE 

VOOR HET JAAR 1818. 

N». 41. Vrijdag din ^den September, j 

B É R I G t È ÏJ. 

l^KTERSBURG. Op eene op den 5 Julii 1816 uitge- 
Jchrevene Prijsvraag van de Keizerlijke Akademic det 
Wetenfchappen alhier , vorderende cigem voldoende 
pro^t-n over de zamitiPelling van de tet hiertoe nog niet 
•iolkdig onderzochte Midi^Tjzgarett en Aarden geen ant- 
woord ingekomen zijnde, is dezelve op nieuw opgege- 
ven «m 16 beantwoorden voor den eefften Jaruarii 
iSüO. De prijs voor het goedgekeurd antwoord, be- 
. Jlsat in honderd Dukaten en honderd Exemplaren van 
ie bekroonde Vcrliandeliug. De Dingers naar dezen 
prijs moeten de gewone voorwaarden vau Spreuk, Bil- 
jet enz. in acht neraen en kunnen hunne Veihandelin- 
aen opftellen, in de Rmfifche^ Duitfchey Laiijnfcht of 
Fratjfche talen. Zij moeten gezonden wordCn aan den 
beftendigen Secretaris van de Akademie , die een 
bewijs tan ontvangst der ftukken aan de lasthebbeh- 
dtn van des begeerenden zal afgeven , ten einde op 
hunne aanvraag, ingeval van niet bfckrooning, dezelv» 
te kunnen afleveren. Alleen het bekroonde Antwoord 
IS een eigendom der Akademie, en mag, zonder baiö ' 
tuelleinniing, uiet gedrukt wordca. 



U. Ueel. 



Go*f 



GoTTfNGEN. In eene der laatfte zittingen van éé 
IConinklijke Maatfcbappi} vertootide de Oi^r-Medi« 
cinaalraad Blumenbach een paa[r Schedel»^ die onder 
yerre de zeldzaamfte en merkwaardigfte in zijne 
Anthropologifehe Verzameling behooren ; zitnde beide 
gefchenten van Vorften ; te weten van den Kroonprins 
van Bcijeren en van Prin$ Maximiliaan van USei' 
Netiwled» Voor den eigenaar dezer bekende Verza**^^ 
meling moest het tot zijn oogmerk voor de Natuurli}*^ 
ke Gefclnedenis van tipt menfchelijke gellacbt vin 
groot gewigt zijn, zich ook Schedels van Volkereir 
der Oudheid te verfthaffen ; en het was hem reeds 
gelukt, die^ van de oude Egyptenaren » Roneinleit 
GerMiien en Tfcbuden enz. te bekomen* Slecbta om 
in het bezit van ccrC mdtn Griek te geraken , fcbeen 
hij de hoop te moeten opgeven^ welke nu d^or ^ 
oplettendheid des edelen Kroonprinfen even onverwacht 
als volkomen is vervnld geworden. De eerwaardige 
-Schedel, dien hij aan denzelven te danken heeft, i^ 
uit een graf in Oud Groot -Griekenland herkcmiftig» 
en werd federt met de daarbij gevondene algemeen 
zoogenaamde Etruskifche vazen in het Kabinet van 
den waardlgen Biffifcfaoi) van Nola benaard, Dezel^iQ 
is, ten opzigte van a^jnen geheel ottderfcbeidendefi 
^verheerlijken vonn , namelijk de> zachte glooijing 
lAaii het fraaije vooiiioofd en de loodregte rigting vaft 

d^e lïovenkaak, aJ« c^n prutotyp van het antieke 

CrtjAfche prefii te befcfaouwen , daar geen der overige 
t66 Schels van onder&heiden volken in Blumen^ 
BACHS Verzameling daarbijkomt: en dient tevens ter 
bondigfte wedcrkggi&g '-■ van de onUngs door ver- 
fcheidm Antbropologen en Kunstkenners opgeworpen 
èeweriag^ als ot dit profil ïia de Griekfche Kunstwer- 
ken nkt overal naar het leven gevormd werd, maar» 
200 Alfi zich bij voorb. de Pauw daaromtrent uitdrukt ^ 
enkel un ftyle de desfein adopU dans queiques éc&les ge* 
im^st is. De ander dezer Schedels is van een Bo* 
tccudy zijnde een berucht maar tot hier zoo weinig 
bekend geweest Kannibalen volk in Brazilië^ van waar 
de Prins van NeuivUd^ van wiens zeldzame kundige 
heden en onafinatbaren ijver wij leerrijke berig* 
tem wegens de Natuurlijke Historie van dit wonder- 
land te wachten hebben , denzelvesn tegelijk ^et een^ 
levendigen Wilde uit dezen ftam heeft medegebragt» 

Het 



t i«3 > 

ilb Vit6tiid blidt ooglbopeikl koófarast tüsfeiieü difv 
zen Kanibaal-fcbedel en dien'fan dea edelen GMdt luit 
zich met geene woorden uitdrukken. Gelijk de laat- 
je door zij&e voorbeeldige fchooidneid de regels yv$ 
PoL-vcLETus herinnert 9 zweemt de eerfte over het ffe- 
beei C de ondert^asik uitgezonderd > neer naar ^ dieii 
Oraüs:*Oiitang dan naar een der Negerfcfaedéls in de 
toorooemde verzameling , hoewel bij vele dezer de 
bovenkaken fteiicet dan bij de Botocuden vooruitfte- 
ktiti. Het volk draagt zijnen naam naar det fthijfvor^ 
inigeh houten kloa^ dien mannen en vrouwen, in de 
daardoor vreesfelijk uitgezette onderlip dragen. Eeii 

5 e volg van dezen Inlandfcben zedigcn Opfbbik is^ 
at varï deze harlve - menfcht^n reeds in de twintig 
jaren de onderlie fnijtanden uitvallen t en 9 gelijk aan 
éen fcfaedel van den nu derdgjarigen Wilueii 9 waar- 
van hi&rff^^k» is^ de tandkasten langzamerhand 
Verdwijnen. 

'' . • 
OtDENiükfe. iü deri verleden jare overleed hier dë 
Eanrelarijraad 9 Hof* enGmnzoeti Medieus Dr. Gebl« 
kARD Anton eRAMB£ii<>9 geborcn te Tettens bij Je* 
tFcr deti 5 NöveiÉiber 1744. «ij oefende 5^ jaren lang 
tnet roem de Geneeskundige praktijk uit, en maakte 

itich in zijn.vak als Schrijver eener Pharmacopoea OU 
éenburgenfis^ en eener VtthiSLTïécïmRdc tnorkis prinmf» 

fuf/t viarwn bekend. HiJ was 0Dv(SDafen 7n de Heden* 
daagfche Penningkunde 2eer ervaren en een beminnaar 
der Duitföhe Letterkunde en Dichtkunst. Reeds voor 
^ laten gaf hij Van het laatfte blijk, door eene ver« 
klaring en bearbeiding van het Nibelungenliéd^ en lt-> 
ter onder andere door een gedicht Kosmotheorês geti* 
teld. ' Hij heeft ook longen tijd aan de ^llg. Deutfchc 
Bibimhek tnèóegtwtfkt en betoonde zich in zijne bij<^ 
dragen altijd een^ groot vijand van al» wat naarbijge-> 
leot' en dweeperif zweemde. 

Gent. In eerie Vergadering van de Maatfchappif 
van Rhetorica alhier 9 Werden de bekroonde Vcrtallerd 
van eene Redevoering des Barpns van Kb verberg van* 
K£ss£L in het Nederduitsch , bekend gemaakt. De 
gouden Eerepenning is 9 namelijk , toegewezen aan den 
Heer JPiiANS Cannaert, de zilveren aan den Heet 
P. 0£ Vbs» en de eervolle vermelding toegekend aad 

L a h€t 



l 



C ï64 ) 

tet ftalt van den Heer J. van Leirb£R6hb, alka 
in deze. ftad woonachtig. 

. 's Gravenhagb. Tot Rector Magnificus van de 
Hdogefcbool te Leuven, is door Z« M benoemd de* 
Hoogleeraar Harbaur voor het. Akademiejaar* be- 
ginnende den iften October i8i8. Tot doizelfden 
post aan de Hoogefchool te Luik werd de Hoogleer* 
aar van der Hbyden» en zm die te Gent de Hoog- 
leeraar Cassel aangedeld 9 aanvangende met denzelf* 
den tijd. 



LEVENSSCHETS J 

« 

\. • VAN DEN 3 

DELFSTOFKÜNDIGEW 

i ABRAHAM GOTTLOB WERNER. 

» 

Een man, die niet enkel Saxen en Duitschland^ 
snaar door zijnen roem en door zijne Kweekelingeii 
onderfcheiden fi:ewesten de aarde als toebehoorde , -de 
Koninklijk - Saxifche Bergraad Abraham Gottlo* 
Werner, welke den goften Junij 1.817 te Dres4eB 
oveïlecd « werd in Wehrau aaa de Queisf in de 

Opper Z.'HU9nic2 dciM sg 3f;ptcuttfvr *%^fs^ geboren,- ivaK 

zijn vader Qpzigter over een IJfzerwerk was, die dea 
zoon van kindsbeen af tot eevn dergelijken werkkring 
beftemde. Na een gebrekkiff onderwijs op de School 
te Bunzlau genoten te hebben 9 werd zijne befchaving 
op de Berg-Akademie te Freyberg en aan de Uni* 
verfitcit van Leipzig voltooid. Op de laatfte wijdde 
hij zich meer aan de beoefening der Natuurlijke 
.Historie dan aan die der Regten toe, en reeds hier 
gaf hij in den jare 1774 ^^^ bekende Werkje uit, d^ 
nog heden als de grohdflag zijner Oryktogmftc be- 
fctouwd wordt. Spoedig daarop werd hij te Freyberg 
aangezocht 9 om het ópzigt over het daar aanwezig 
JNaturalien -Kabinet te houden en daarover voorlezin- 
gen te doen. Sedert dien tijd vormde hij het hem 
oorfpronkelijk toekomend ftelfel der Aard- en Delfftot- 
kund?, dat door de Kristallographifche Theorie van 

HAüXén de Chemifche Theorie vanVAUQUEU^ ^ 

afl'' 



c lés y 

andere Scheïkundfgen wel onderfteund en uitgebreid ^ 

maar niet onbruikbaar kon genaakt worden. Men 

blijft aan hem, in de Oryktognofie, verfchuldigd de 

tangfchikking in geflachten en foorten, en de meestal 

:aeer vernuftige Nomenclatuur, gelijk mede in de, 

door hem het eerst uit eenen bajert ftelfelmatig ten 

voorfchijfn gebragte , Aardkunde , de leer van de voort- 

iM-enging langs den natten weg, bijzonder van den ba* 

fait. Zijn buitengewoon geheugen werd door.de 

levendigfte zucht ter nafporing en de uitgebrddfte^ 

kundigheden in de Wijsbegeerte en Gefchiedenis, gelijk» 

ook door eene rustelooze werkzaamheid , onderfteund. 

Door deze verfcheidenheid van kennis verkreeg het 

hoofdvak zijner ftudie een' trap van Volkomenheid, 

welken de geleerdien , die zich partijdig tot een enkef 

vak bepalen , gemeenlijk niet bereiken kunnen. 

Sedert t779, i" welk jaar hij te Freybeig voor de 
eetfte maal Oryktognofie en Geognofie, in losfe voor-* 
dragten, heeraarde, werden zijne lesfen doof jonge- 
lingen en mannen uit de meeste Europifche rijken e» 
zelfs uit andere werelddeelen aangehoord. In het 
vervolg Waren zijne voorlezingen in een' tweejarigen 
curfüs beflóten. Behalve deze béide wetenfchappen^ 
hield bij ook lesfen over de Bergwerkkunst , de 
Encyclopedie der Wiskunde, de I^etterkunde van de 
Mineral ojyie , de IJzerhutkunde (eene door hem «el^ 
ven gefchapen wetenü-riap^cn de MfjöfiüfshoutTkuitdé. 
Hij zelf fchrccf weinig; maar zijne leerlingen - ver- 
fpreidden zijne leer óe^ woorden en gefchriften; 
ttt men vindt echter ' Hf zijne voor 5000 Rht. aan- 
de Berg'Akadcmie vermaakte nalatenfchap , die zijne 
Boekerij, Muntenverzaméling én zijne Handfehriften 
bevat, vele geheel voor de drukpers gereedliggen- 
de ftukken. Hij was inderdaad een vader voor alle 
zijne Léerlingep 1 voor welke hij niet flechts in 
het wetenfchappelijke maar ook om in' het zedelijke ten 
voorbeeld wilde verftrekken, en op wier befchaving: 
hij zoowel door zijnen gemeenzamen omgang als door 
zijne voordragten invloed had. — Van 1797 als Berg^ 
comtmsflèraak} en van 1800 als Bergraad nam hij 
in het Beftuur derganfché Berg-Akademie, en adn 
alle de bezighedeu daartoe betrekkelijk een groot aan- 
deel. In het jaar 1815 benoemde hem de Koning tot 
lUdder v$in de Saxifcbe Orde van Burgerlijke ver^ 

L 3 dica» 



\ 



r 

(Seoflefl# 'De federt twindcr jaren, ondernoniene ^ 
onder de Leerlingen van Werner in districten 
verdeelde Mineralogifche Befchrijving en opneming 
van geheel Sa^^en , welke aan deze ftaat eenmaal eene 
Minertlogifche Kaart, zoo naauwkeurig en zoo uitge* 
breid 9 verfcfaafièn zaU als geen ander land kan vertoonen % 
va3 haren oorfprong aan hem verfchuldi^d en werd 
dfor hem zeer naauwlettend beftuurd. Zijn in vol* 
ledigheid en wetenfchappeliike orde eenig, uit meer 
dan 100)000 ftuks beftaana» Kabinet Mineralien, ia 
-door middel eener lijfrente 9 welker bedrag zelve op 
de Inrigting terugkomt* een eigendom van de Fry* 
bemer Berg * Akademie geworden » en heeft een' af- 
^zonderlijk daartoe aangeildden Opzigter. 

Zijn ligchamelijke toeftand had veroorzaakt , dat bij 
ledert zi]u veertiende levensjaar K^rlsbad twee -en* 
veertig malen bezocht. In 1817 gebeurde dit niet; hij 
pyerleed te Dresden in de armen zijner vrienden en 
van zijne eenige zuster 9 in het Logement der golden 
iSngeff werwaarts bij vier weken vroeger (in het 
begin van Jiuiij) uit Freyberg zich begeven had 9 
<mi voor eene ingewikkelde kwaal der ingewanden 
fculp bij de ervarende Geneesbeeren te zoeken. De 
ftaat vereerde de verdienden van den afgeftorvenen door 
,een plegtige begrafenis. In eene reeks van 36 Koet* 
ien, alle teekenen van rouw dragende, begeleidde 

in den n»cht v«n <*^n 4 tot 3 Julij» al, 'wat op f^Êttr 

zien 9 rang en kunde aanfpraak m^ken mogt 9 uit 
Presden» zijn lijk tot den heuvel' van Gorbitz, het 
jGcheidpunt tusfchen Dresdeir en Freyberg 9 waar de 
afgevaardigden der 3erg - Akademie enz. hetzelve 
xeeds verbeidden* Alle de aanwezigen hierin een' kring 
om de koets 9 waarin het lijk lag, ftaande9 fprak de 
Hofraad Bötïiger» een veel jarig vriend van den 
overledenen, eenige krachtige woorden ter nagedach* 
üenis van zijne verdienden uit. Naar Freyberg met 
fakkels vervoerd zijnde, hield de Leeraar Fkiisch 
eene I^ijkrede9 en tegen den middag wer^ de kist 
In den kruisgang der Domkerk aldaar bijgezet. Mogt 
WfiRNiBR's groot voorbeeld als Menfidi en Leermees- 
ter zoo lang door zijne Kweefcelingen in Europa en 
aan gene zijde des Oceafins 9 herdacht en ter harte 
genomen woiden» als de doorhem opmeuw)gefcbapene 
uretenfchap! . . „ 

NIEUW- 



i 



C i^ > 



*«IEüW^ÜITGEKOMEN BOEKEN, 

AKAi)£ÏIIfCirB EN ANDERS J^ÓRJFTBN. 

Handelinceh van Gblse&ds Maatschappijen. Ver* 

IiaodefingeQ van het Satariadsck Genaoffihap van Kunfi^ 

én ff^etenf^happen ^ VlIIde Deel^ gedtukc ie BassvU kk 

^s Gouvernemencs Drukkerij bij A» H» Hubsard, lirt. 

in 8vo. 

DIc Deel wordt geopend mee eene NsamUjs* der toen* 
nalige Leden van hec Genootfchap* Die der Directie 
waren: Prefidem de Heer J. T. Rosi. Fk0-Prefident Bia» 
ion voN Luxzow. SecrttarUfen de Heeren Wedding en 
DupuY. Committé ayet: de Papieren 4e Hejsren MuNTiUGHf » 
VAN SeVsnhoven^ Ekenholm, van Seutechem» ea Rein- 
.xiNG. Committé over het Mufeum de. Heeren Coop » 
Groen, van Zaanen, MEYLANen Couperus* BibüetAecéris 
'de Heer P. Wedding. 

lo bec Voorberigc wordt eer«t gefproken over de oor* 
saken der vertraging met de uitgave van dit VIHAe Do^U 
^ da&rna van het verües, hetwelk het affcheid en ver- 
trek van des Geaootfchaps laatst voorgaanden . Preüdent 
en Zafikherfteller» 4eu Heer Thomas Stamford Raffles, 
tevens Luitenant Gouverneur, aan hetzelve gekost heeft* 
Het behelst epn «fCchetds- adres , uUgefproken in de Al* 

femeene Vergadering van den i6den M^iart i8l6ji alsmede 
et fliitwoord van dezen ufcredcnden Voorzitter^ die nog 
'kortelings geleden bij deszelfs vele zorgen voor het 
Genootfchap ook gevoegd had een gefchenk van Bramin- 
fche en andere Oudheden, alsmede eene party nuttige 
Boeken en Tnlandfche Handfchrifcen* Benige Leden heb# 
hevc zich mede door toegezegde vereeringen ondec« 

ibheiden. 
De inhoud zelve bepaalt zich tot: 
1^ Ee^ie B^edevoering , gehoudqo ^en ii September 
i?i5» <ii>or <iên Heer Thomas Stamford Raffles, Pre» 
üdent, (jn het Engelsch.) 

Dezelve behelst: Eene uitweiding over het afdervea 
van den voormaiigeo Protector des Genootfchaps , den 
Graaf VAt» Minto. — — Een nhvoerig Verflag van dea 
Qkflag der onderzoekingen van Dr. Horsfield omtrent 
de ligging, de geileldheid/ de voortbrengfelen en den 
'toeftaod der inwoners op het eiland Banca; -^— - Be« 
langrijke bUzonderheden wegens Bêrne§^ tfs ook de Bu* 
gis en de Macmfan op Celebet ; —— De gefteldheid van 
^ava ^en ppsigce nm oudheden, taait voortbreugrelen» 

L 4 iet- 



C ï6« > 

letterknode» gefchiedehis» weccnfcbttppen , kuofien» z€^ 
(deoy gewooncen én godsdienst, den laacllen inzonderheid 
bg de bewoners van het Tfng*gaas gebergte, welke oniv 
irent 40 gehuchten in de bekooriijkfte-iandftreek v^njava 
bewonen I ailereenvoudigst van zeden» vree^izaam» onbe* 
kcnd mee verfcheiden misdaden zijn en eene bevolking 
•van omtrent 1200 zielen uitmaken^; —7- £en uitvoerig 
Vèrflag nopens bet eiland Baii^ waarop cene bevolking 
is van 8009O00 zielen ; ■ ■ Uitweidingen omtrent de 
overeenkomende punten bij de bewoners van Malacca 
Bêrnt$9 de veelvuldige eilanden daar in den omtrek» tojp 
zelfs in den Stillen Oceaan en bij deZuid*Amerikanen« — 
Gedachten over den oorfprong en verfpreiding dier yoU 
leren en b^Jzonderlijk over de gefchledenis en üjdreke- 
aing der Javanen —^eindelijk gewigtigci aanmerkingen 
over de Japannèzen* 

sl\ Uittrekfels uit eenige aanteekeningen nopens den 
Javaan in het oostelijk gedeelte van het eiland Java^ 
door F«, VAN BoECKHOLTZ, 1775. (in het HoüandschO 

Deze aanteekeningen gaan over de ge^st- en iigcbaahis. 
Termogens der Javanen, hunne kleur, gedaante, mnniè. 
ren, welgemaaktheid, karakter, (ieraden, wapenen, ver* 
maken, fpelen, amphioen- en tabakrooken, veelwijverij, 
beleid enz. , 

3*« Cbemikale ontleding van het warin v^ater^ dat aan 
den voet yan den zoogenaamden Blaauwen Berg ontrpriugt^ 
bij den inlander onder den naam van Tfipannat bekend, 
lietwelk in 1744 op de reize van Z* Hoog Edelheid naar de 
bovenlanden odtdekt is , door S* C. Kriel en John Kost 
31. Drs. Cin het HollandschO 

Men bevond na zes uren irokens tot den hoogden trap 
van fublimeren /?)/>. //?/. mar. acid. gct. 15 è 16. eene witte 
aarde op den bodem van de kolf, zeer zoutachtig van 
fmaak, en die met eleum vitriol. vermengd zeer hevig ef» 
fervesceerde, heet werd en eenen witten corrofi ven damp 
deed opHiJgen. Zij wns zeer fijn en fcheen een kalkaardë 
of terra alcalina te zijn; gedroogd had zij aan gewigt 3 
dragm. 12 gr. krifialkn alle gelijkvormig aan die van 
zeezout yiox. i onc. i dr. 6 gr; Geene floret fuif. waren In 
de koif. 

4®. Eene korte opgave der Geneeskundige Planten op 
Java door Dr. Th. Horsfield, (in het EngeUch.^ 

Deze opgave verdeelt zich in tivee deelen. 

De eerjie behelst die Planten, welke bereids in de Eu- 
ropifche ftelfels van Materies Medica zijn opgenoemd 
onder de Indifche Planten. 

De tweede vervat die Planten, welke worden gebezigd 
in de dagelijkfcbe praktijk der Javanen of Inboorlingen. 
' 5*^. Over de Delfliofkunde van Javay door Dr. Hor»- 
ïiËLD, (in het Engeisch;} Eerde plocve j. inh^udeode ver* 



ffl|^ wegens het eüfliid» van deizelfs westelijk nfeeFnde 

toe den berg Sumbing^ gelegen bijna op de Icngce van 

Samarang* 

' De gefieele Verhandeling, waarvan hier de eerfte proe^ 

ve wordt gegeven» ilrckc zich utc over de volgende on« 

derwerpen : 

!*• £ene onafgebroken rij van breede bergen, van het 
Oosten naar bet Westen» alle vohanischy onderfcheiden 
u\s primarj vohanoes. 

2^ \Verfcheiden kruinen van kleine bergen of heuvels» 
In verfchiilende rigtingen» meft nagenoeg eenen gelijken 
trap van verheffing; dan eens oorfpronkefijk van of vcr< 
eenigd v^tt, ét primary voicanoes^ dan eens uitmakende op 
2ich zelve llaande rijea » oiiderfchelden als ftcondary voU 
canoes. . ' • " 

3*. Hiüveh van kalkaardige geöeldhcid, 

4^. Heuvels van eenen gemengden aard, deels kalkaar* 
dig^ detls vokanUch; aan wier voet» of op de bedden 
der rivier, welke van dezelve afkomen, men doorgnnns 
vindt verfcheiden keijaardige (leenen, als vuurfteen, jas. 
pis, porfijr, agaat» coralijn enz 

5*. j/iangewonnen Landen, blijkbaar van vroeger oor* 
fprong, ontdaan uit de bézinkingen bij de monden van 
breede rivieren, bij de boorden van kalkaardige heuveJs» 
welke menigmalen door dezelve worden overdekt, wier 
^fens- of fcheldlinie van de vaste en zcifdandige gedeel. 
een des eilands ligtelijk kan worden getrokken , 'en de 
BKeste van welke tot nog toe in eenen Haat zijn van be* 
flendigcn aanwas, 

6**. Msneraalweiién van onderfcheiden temperatuur en 
bertanddeelen. 

7*. IVellen van Naptha en Petroleum» 

8®. Rivieren^ ontfpringende van de toppen V2w volka* 
sen» bezwangerd met zwavelacktig zuur, klfi^ enz. 

9*, Ferfcheiden voorwerpen van belang , welke alleen 
door bijzondere befchrij ving kunnen worden verklaard 

en opgeheiderd» 

' ^. Proeve wegens de Aardrijke- ^ Delfllof- en Kruid» 
kunde, van het westelijk gedeelte der landftreek vnn de 
geboortige Vorsten van ^ava, door Dr, Th. Horsfield, 
èerfte afdeeling, (in het Engelsch.) 

Deze eerfte afdeeling vervat een uittrekfel nft het Jour- 
naal eener reize daarhéei^, meest betrekkelijk Geographi* 
fche Befchrijvingen. De tweede bevat /tardrijksknndige 
bemerkingen^ De der^e Delfllof kundige ^aanmerkingen. De 
vierde een^ lijst van Planten, waargenomen op den togt; 

7*. Eene Infcriptie in de Kawi of oude' Javaanfch^ 
'taal f afgefchreven naar eenen fteen," gevonden in het Di^ 
ilrict van Surabaja op Ja>a, övergebragc in later fpraaV: 
jjfeor Nata Küsuma , Pananbahan van Sumanap^ (J^adura) 

- . L 5 \ ver- 






C 170 ) 

venelke in het Eiigefsoh ëoor Mr. CRAWtu&0. Be tkel 
dezer Infcriptie is F$êrfp^4. Dezelve zoude» op .bevel 
van den Vorst Ra^a Kunakoz» op den (teen ziju gefteld 
geworden. Van h'ec tijdperk wordt geen gewag gemaakt* 
Het onderwerp is eene Vorscengefchiede&is van dien tijd» 
beflaande biina 6 bladiyden in Svo.'^ 

8'. AfTcnrtfton van oude- Infcriptiem. op koperen platen « 
een voorfchijn gebragt in de nabyheid van Suraèaya-^ ea 
bewaard wordende in het Muf^^um van bet Genootfcbap* 
(overgebragt uit bet oude Kawi^£cMïi in Komeinfche 
letteren. 

Het eerfte behelst de toebereidfelen van Geamawyaya 
(een opperhoofd van Maja^ait^ tot eeuen kri^g tegen 
Jaya Katsbng , Vof K van GegeUmg. 

Het tweede is de opeifching door Gramawyaiu van 
bet land van Java Katsuic» die dit eindeiiyk aas de op* 
cifchers overgeeft. 

SP* Bijna woordelijk Translaat van eeii Javaamtch Ge* 
fiacktregister van de Vorsten van fava^Ci^ hetHollandsch.) 

Hierin begint de telling der Javaanfcbe Alleesheerrchers 
met Adam en eindige met d$n c^genwoordigen SozaozHAtia 
Pakoeioena den IVden. 

lo*. Een verhaal van de ultwerkfelen der uitbarsting 
^an den berg Tomb&roi op het eiland Sum^énfSf den iidea 
len t2den April 1815» (in het Engelsch.) 

Die yerbaai is vervat in do uictrekfels van brieven uit 
Critfie, Sumanajo^ Baniowofigi en Bima^ behelzende da 
verfchrikkelijke verwoi^atinjei»» welke^ door deze ukbafi* 
ling zijn veroorzaakt»' 



BORDEBUNGEN VAN VaDBRLAMDSCHB WeRRIII 
IN BuiTENLANDSCHE GeLSERDB TiJDSCHRIPTEN. 

Gefckiedenit der Staats -Omwenteiing in Nederland ^ voQr- 
gtrallcn in het jaar 1813, dt^or Mr. Heumann., BosïCHa; 
Hoogkeraar aan het Athenëetim Ulufirs te /Inffferdam 
I — IV flukken^ te Amfierdam bij. P. 4en Hengst es 
Zoon^ 1814 cot 18x7. 
« 

Ret Nederlandfche Volk Is den Schrijver dsmkbav^ei* 
verfchuldigd, dat fafij deszelfs wensch naar* de voorllel- 
•ling van eene zoo gewigdge j^ebeurtenis id de gefchiede- 
jiis éts vaderlands zoo fpoedig ,en zoo volledig vervuld 
heeft. Gaarne (lemt ieder in met de dankvolle erkeiicd* 
nis van de verdiensten des Schrijvers » die het gevoelt t 
boe moetjeiyk het valt, de gefcUedenia eener pas vooc* 



\ 






< lyi ) 

f«raf!efie grMte- ScutsveranderiPi: tta zolk een VÈdn* 
landiieveiid volle ce fcbrijven» en die In hec werk zelvs 
'de vUJt (^merkt» waarmede de Schrijver de bouwflöfifeti 
bljeenzameJde, die eenmaal voor hem onontbeerlijk zij» 
2uUeii, welke dit gedeelte van.de Vtdcrhmdfche Gefcbie* 
denis mee de noodige grondigheid bearbeiden wil» 
Na eene CUiëragc 9an dea coenmaligen Prins van Oranje* 
waarin lie narceiijke verkieefdheid van deir Schr^ver ie- 
feoa den perfoon >en hec buts des Konings dnldclijk 
blgkty volgt een kort Voorberfgc en eene uitvoerige Iqt- 
ieldlng* Hec werk zelve is in zeven boofdafdeeliogen 
gefpiicst, tn hec )aat(le fluk bebeisc eeii aanhangfel. mcc 
de oorfpronkelijke ünkkeay welke de Schrijver noodig 
acbcce ce moeten aanhaien«i ter |uhte beoordeeling van dei% 
aanvftng en voortgang dezer Staatsomwenteling^ De eer* 
^e hoofflbfdeeliog bevat kec begin dezer groote gebeur* 
tenis tot aan de aankomst van den Prins van Oranje, en 
vult, tts kec rijksc gedeelte van liec gebeele:-werk9 hec 
eerüe ilnk. Mee genoegen ontdékc de Lezer in de 
hier verbfuride daadzaken, de vibderfandfciie zucht van bet 
«oo achtingwaardig volk en de zegenrijke uitwerking van 
de algemeen erkende verdiensten van enkele door wijs« 
held en deugd uieilekende mannen, in moeijelijke tijds- 
gewrichten^ De tweede hoofdafdeellng ftrekc zich van 
de aankomst des Prinfpn van Oranje toe aan het einde v.an 
liet jaar iSis^uit* Even werkzaao) . ter befpoediglng van 
den goeden uitflag des gelukkig begonnen werks was de 
(lemming der volksmeenin^.ten voordeele van den Prins, 
als de deelneming der Vcrbdnd en Mogendheden, die zich 
iiu gedurig met me&r kncbt ontwikkejenf kon* De derde 
boofdafdeeiiog toont den invloed aan, weli^en de zege- 
pralende cogc der Verbonden Legers naar Frankrijk op de 
bellisfing van Hollands loc uitoefende. In de vierde 
hoofdafdeeHag worde de gelukkige voortgang der Staats. 
verandering toe aan de huldiging van den Souverelnea 
Vorst gefchilderd. Aangenaam is de vermelding, hoe ia 
die tijdperk hec goede volk de wenfchen vaii den Vorst, 
bok zelfs ïnee de grootde opofferingen , vervulde ; maar 
hoe verlevendigde ook hep Vorstelijk Huis den va« 
derUndlievenden ilfver i^es volks , door grootmoedige 
voorbeeldeq. -— ^ De vijfde hoofdafdeellng behelst de 
voorftelling van hetgeen de huldiging voorbereidde en hoe 
sij voorviel. Mee wijsheid waren de mannen ter bear* 
beiding van de grondwet gekozen, in wier handen hec 
volk deze gewlgtige werkzaamheid hec liefst zag; eu do 
Vorst gaf zijne overc,ulgingen en voornemens in zulke 
krachtige bewoordingen te kennen, dat het huldigings- 
feesc daardoor een dag van algjemeene vreugde werd, die 
allen hoop Inboezemde. In de zesde hoofdafdeellng 
irordt de regeriiig&verioderiDg in Fi:ankr\ik door Napo^* 



( 17» ) 

LkoNs sffttnd en de croonbeklimming Tan Lodcwyk deir 
KVIIIden, gelijk ook de ontruiming der Nederlandfche 
Vestingen befchreven. De zevende boofdafdeeling is 
cene korte voortelling van de aanneming der Koninklijke 
Waardigheid» aan den Souverein der Nederlanden ópge« 

dragenr De taal van den Schrijver onderfcheidt zich 

voordeeiig door bijzondere zuiverheid en aangename ver* 
mijding van vreemde uitdrukkingen; en de Portraiteu der 
Koninklijke Familie, geli)k ook van de Mannen, die zicli 
in dezen tijd bij het Vaderland vooral verdienstelijk ge* 
maakt hebben, verderen bet boek, welks uiterlijk xlen 
Uitgever tot eere verftrekt. * 

(J^ott. QeUhrt. Anz» io6 St. 4 JuL 18 18.) 



I 



UITVINDINGEN. 

Aan het Ministerie voor het publieke Onderwijs, de 
Nationale Nijverheid en de Koloniën, is door den Heer 
J. B. MoNs te Brusfel een geheim Middel medegedeeld, 
cm zijden , w^l/en , /irifien en dergelijke flofen , alsmede pa^ 
pi^r % vo$r water orJoordrinfrbaar te maken: hetzelve is 
door de Koninklijke Mnntfchappi) vnn Wetenfchappen en 
fraaije Letteren te Brusfel onderzocht en voldoende be- 
vonden. 



GEDENKPENNINGEN en 
OUDHEDEN. 

Tot vereeuwigiüg van de oprigting van het nieuwe 
Standbeeld vJin HtNORiK den -IVden, wordt in de Munt 
der Gedenkpennin^'^cn te Parijs eene Medaille , op lasc 
van het Gouvernement, gcila^,^en. Het ontwerpen der 
teekening daartoe droecr het In^icunt aan den Heer Le- 
MOT op en de beroemde Graveur Andrirux werd, door 
den Minister van iiinncnlandfche Zaken mee het graveren 
derzelve belast. Op de eene zijde ftaat de beeldtenis des 
Koniiigs, met het omfchrift Lüdovicüs XVIII, lapidem 
nvspicalem pofuit , D. XVI IL m. oct. an. MDCCCXVIII, 
regni XXTIf; op de keerzijde ziet men het Standbeeld 
te paard van Hrndri-k den IV. opdèszelfs voetfluk, waarop 
men een bnsrelief van het oude «Standbeeld geplaatst 
heeft, voorftellende den flag van Ivry. Als omfcbrift 
leest men' Henrico Magno; als onderfchtift Civium pietas 
restitui f MDCCCXV IL Men ztl die in het goud, zilver 



C 173 ) 

eiï koper Daan; gelijk oog een' kleiner Zilveren Gedenk- 
penniug, ofla te Srooijen ter dezer gelegenheid, op wel- 
ke^ aan de eene zijde de beeldtenis vaoLoDEwrK den XViU 
en aan de andere die van Hendrik den IV zal gevonden 
worden. 



Privilegiën van ftymeien. 

Men vindt in de Stads rekening van Arnhem over 145^4 
deze. twee volgende posf^n: 

Des Saterdage post Aifumpt» 6. Mariae» Die Burgem^is^ 
ten van Arnhem gereden tot Dieren em fich te hef preken 
mit den van Zuiphen , off oir fijns oick weer enich geit te 
geven $m den van Njmegen oir privilegiën, helpen te copen'» 

Des Dynsdage post Asfumpt. 6 M* Jan Gaiatss gereden 
mit enen brieff^ inholdende of oir fijns oick weer den Hot- 
landeren geit te geven om den van Njmegen privilegiën tè 
copen» 

' G. V. H. 



Gierbrug van Nymegen. 

Het is vreep&d, dat in boeken» waarin ^o milddadig éef 
Gelderfcbe Landdags Keeeifen werden ^aangehaald , dac 
▼au den 35 Maart. lApig^.en daarLdpJMT Hgtf nllWir He|^K» 

'Inventeür van de Gierbrugge tot Nymwegenj verzwegen 
^erd. In 1457 voeren de Burgemeisters van Arn- 
hem mit een fchujt aen den pont dmir ons Jo^ckeren vam 
Gelre in was ^ foe hy ^nam van Nymwegen. Dit uit een 
Stads Rekening van Arnhem. Vroeger ponc van Nymwe- 
gen vond ik niet. ; 
• G. V. H. 






GESCHIED. EN LETTERKUNDIGE 

ANECDOTES. 

Verklaring ydn een Opfchrift op ecne 
Rots in NepauK 

De Kolonel' KtRKPATtliCK maakte in zijne Befchrfj» 
ving van liet Koningrijk Nepa^il 9 melding van eene 

rotiS^ 



i 



i 



( i?4 5 . 

iöt$9 ii^ïïtöp Vete Owtcrfefec' Oprchrifteft pitfnedtH 
zijn. Het is zeer opmerkelijk ^ dat een derzelve met 
Romeinfclic Kapitale letters gefqhreven is. Mert 
onderftelt, dat deze het'Hirerk Vrtfi een' Zendeling zijn 7- 
en dit is zeer waarfchijnlijk/ Men meent , dat hij bij 
de Oosterfche Gefcbrifteu ook iets Westèlijks wilde 
voegen; maar mi) kom( bet waarfchijolijker voor, dat 
bij door vcryelifig gekweld trerd. Men verlangde eea 
Facfimile van dit opfcbrift te hebben, maar onder- 
nam het niet te verklaren. Evenwel het opfchrül^ 
werd geleverd, zijnde als voïgtl -^ 

AWT. O. M. NEWl. KTERlHL VÉ. IL 

•f 

Ten einde geen diepdenkend Student eene geleerde 
Verhandeling over dit onderwerp uicgeve , wil ifc 
alleen deze woorden opmerken : 99 Amomhe Winter 
PHiver " die ongetwijfeld door geene verandering ïti 
dit opfcbrift gekomen zijn. Hoe menig opfcbrift van 
gelijke waardij heeft de hoofden der geleerden op 
hol gcbragt! ♦ 

Q. Z^ 

ISa P au f cl ij i h^rciii 

fo •t )«ir T5»y «oitd V^ Hef van a^oöie sden itfiö^ 
öoif Masfimi naar Parijs. Zijn, iïi dén vorm v^ 

een Breve opgefteld Credentüaal, wfis van den Pautf 
aan onze zeer geliefde zoneti in Christus de ledeji 
van het uitvoerend l^ewhid def JPrjvifche RepuMieky 
( carisfimis in Christo fi/iis nostris , civibus dirtctorïi» 
txccutivi rapubllcae Francorutn^ uitgeyaardigd en de 
Apostolifche zegen werd den Directeuren daarin gege- 
ven. Naderhand werd^ om den ^Uwezigen Heer Mas* 
fimi te vervangen, de Graaf Joachim Gorirosfi 
naar Parijs gezonden, en meteene nieuwe aitvaardiging- 
van dit Breve voorzien. Het behelsde ook den Aposto- 
lifchen zegen , maar onder aan de» voet werd iri eene 
Italiaanfche Noot gezegd, dat dit Breve in tweeërlei 
vorm uitgevaardigd was geworden, ééri met den Apos- 
tolifQien zegen en éón zomier denzelven, om daarvan 
naar vereisch der omftandigheden gebruik te niaken« 



" ' . .. I 



JFoor^ 



t m y 



Het is reedi eene oude opmcïrkingf dat wij io ^er , 
eeyw der Woordei^boeken leven; maar wij vorderen 
dai^rin nog. De BiblhgraphU de la Francc kondigt 
het profpectufi van eene Dicfionnaiu infcrnal aan ^ bij 
dcnzelfden Soekverkooper, die voor eenigen tijd eene 
^icthnnaire des EUqueiUs door Mtd^ deXjemlis uitgaS 



%VE£RKUNDIO£ W A ARN E Milt OEN^ 
BUIt«M BAARLBIf» 



t^ 



Aug 



fBARO- f 
;. l TER» I 



THBR* 

MOME^ 

TBR. 



WIMO- 
STREEK* 



I 



„^sAllCRT»- 
qCSTElD* 
HEID» 



po. O I ^I i W. . 
•6 <a9. 9l I <J4 I — 
rtJ^ 9 I 57 f <"^* t. «. 



VQormiddbig betrokkeo ; 
verder bewolkt buKig. 



m^ 



«r 



Ca9 7l 



6ii 

H 

59 



W.t. !t. 

w. z. w« 



betroidien; op den middag 
•en *s tvonds fC^gen», 



"I* 



S8 < 
I; 



S9 6i I 64 I z. w* 
«9.6! I 67 I W«t.M. 
fl9^ 7I f 6a i w,K. w. f 



2eer windrig; betroklCn; ^ 
Toormidd. en *s avonds rq^ 



99 



(«9' 9 I 

<30' o I 
tso. o I 



6rL 

6t 



w«t. N. l bewolkt; '5 morgens zeer 
1 ^rindrig; *s avonds belder* 



30 </5^^(. gl / 
lag. o } 00 f 



W. C. 2» 

W* ll« W* I 



/ ^m^^^^ss^ 



'tl <30« 9j 

•'30. o 



Sepc 
I 



}0. Qt 61 I W. t. M» 1 

jo. 9) 66 I w. I 

po 54§ <i *■* i 

29- 7% 59I I «• ^ 1 



■M*MUnM*v»i««MMMMa 



wolken; omtrent belder. 



59I 
76i» 

^* 
f *ii namiddags ten drie ure 8c graden* 



^^«9 7 



s«o* 

z. Z.0» i 1)ewolkt; 'a tvonds belder, 
E. z« w. I 



G E B O O R T E. , T R O U W. Eü 
S TE RP-L IJ S TEN. 

In geheel Denemarken zyri (zonder de Hertogdommei 
mede ce rekenen) in den loop van het jaar i$i7 overie* 
den a!,ss3, geborea 3S>44i Kinderen en gehuwd 8589 
paren. 



< ^ j 



Z' 



Voorheelden van hoégen Ouderdom. * 

Warschau. De voormalige Poolfche Luitenant Gefi^^ 
iraal van Myzielsky, overleef den 6 Juiy op zijn Landf* 
jgoed Wijszki 9 in het Groot Hertogdom Pofen , ded 
ouderdom van 105 jaren bereikt hebbende. 

Nathai4 Birdson, Pastoor te Srratfort in Conneccicm)^ 
▼an de N. Amerikaanfche Staten, overieed op den sSden 
Januarij II. in den ouderdom van ruim 108 jaren en zag; 
een aantal van 258 AfftammeUngen gedurende zijn ieveit 
geboren worden, waarvan *€r nog ^06 zijn overlijden 
beleefden. Van dit getal Waren 12. Kfndererf , , j6 
kleinkinderen efn 163 Achterkleinkinderen , waarvln 
^r 7 behooreh tot het vijfde geflacht. Nögen «ijner 
Kinderen zijn nog in leven en tellen iti^t elkander 582 
jaren. Birdson h ma^r eens gehuwd geweest , zijne 
vrouw ftierf vroeger, en bereikte flechts den oüderdém 
van 88 jaren en, had 69 Jiren me( hem, in, een' verge* 
noegden echt d'oorgebi'agt. Bij 's mans begrafenis wareo 
tT5ö zijner afïlammelingen tegenwoordig, en als eene bij- 
2oóderheid m$g oog aangeteekend wordlen, dat geen^-Ud 
dezer uitgedrekte familie zich in bekrompen omdaddig- 
heden beviJidt» \ 



Voorbeelden van üngcmeehe VrucHbaarheidm ... . 

WillbminX Kwak, huisvroutv van' Arend STORRfEÏ^ 
%en Daglooner te Lochem, verrigtte.den apften Julij d©* 
namiddags nog h^ar werk op het land als naar gewpönté, 
en beviel des avonds even na hare te huiskomst zeer 
voorfpoedig van drie welgefchapen Dochters, die beije- 
visns de Moeder eenen goeden welHand genteten. 

Maria Vorst Weduwe Roeland van der. Meer, ^ït 
in den ouderdom van 91 jaren onlangs overleed , was 
'Moeder geweest van ip Kinderen, Grootmoeder van 71 Kiipdsi 
kiniieren en Overgrootmoeder van 6\ Achterkindsklhde- 
ren; en liec daarvan in levert achter- 8- Kinderen, 45- 
Kindskinderen en 49 Achterkindskinderen, dus te zamen 
van de 151 , 105 zielen. 



Ta Haarlem bij de Wed. A. Loosjes Pi* 



ALGEMEENE 

K O NS T- I 

EN 

LETTER-BODE, 

VOOR HET JAAR 1818. 
' N''*. 43. Vrijdag den uden September. 



3 E R I G T EN.. 



Jr ARrs den a8 Auffutm. Ter ontvangst Van deti 
Kidder CuviEk, hield op heden de Franfche Akade- 
mie eene openbare Vergadering, waaiin, behalve ande- 
Te betan^njke weikzaamhcdeii , waarvan moii ecTlang 
'ee.n verdag te gemoec ^ier> ïiare gouden Medaille 
ter waarde van 500 Francs werd uitgeloofd aan het 
"best gekeurd wordend Gedicht, ten onderweip heb- 
bende; de InftelHng der Jury in Frankrijk. 

Groningen. Tot Rector Magnificus van onze 
Hoügefchool is voor het volgend Academiejaar be- 
noemd, bij Koninklijk bellult, de Hoogleeraar J. Baart 
DE LA Faille. 

GoEs den 29 Augustus. Heden overleed aan 
het Sas van deze ftsd, de Beroemd? en ver- 
dienftelijke Zeeloots. en Menfchenvriend Fkans 
Naerebout, Broeder der Orde van den Nederland- 
Iclién Leeuw, in den onderdonï van bijna 71 jaren* 
na eene kortftondige ziekte. Zijn braaf en edelmoedig 
karakter, zijne (Voute en welbetekcnde ondernemingen 
tot behoud van Schepen en redding van Schipbreukelin- 

U. Ubel. M gen 



fcö C*)ziinen leven inde hartónvanJc tegen woorJigiffett 
volgende gefltchteni» en ëe> naam van Frans Naerb* 
MOUT zat met gou^n letteren gefchreven blijven , op 
de Naamrol van Nederlands voortrenelijkfte bur- 
geren. Het Goefcbe Departement der Maatfchappij : 
Tof Nuf van '/ Mgcmeen , heeft zich belast met de re- 
geling en de kosten eener plegdge uitvaart van dit 
' haar waardig Medeüd. . . , / ^ ^ 

Leydiïn. Dé Maatfchappij def Nederlandfche Let* 
terkunde alhier hield den aden Juti| 11, hare Jaarlijk- 
fche Vergadering ^ waarin tot Leden verkozen zijn ^ de 
Heeren C. W. Stronck Predikant te Dordrecht en 
J. VéKhüizen Peerlkamp Coprqctor der Latijnfche 
Scholen ' te Haarlem, Dit ^jaar bekroonde dé Maat- 
fchappij geene* Verhandeling , maar' beftoot de volgen* 
de Vraag op de.jgewone voorwaarden optegeven^ ora 
beantwoord te worden voor . d6n eerften Januari j de9 
jaars 1820^ 

M Weiken dienst en bndienst neeft de Dichtkunde 
9, vnn de oudfte tijden af tot op onzen tijd» aan de 
„- Gefchiedkunde gedaan ? ** , , * 

pé prijs beftaat in é^n gouden Penning ter wa^rdte i 
y^n 150 èuldehs ; dè Verhandelingen , in het Nêdeav 
duitsch of Latijn opgefteld, moeten voor den bepaat* | 
den, tijd ingebonden worden bi) den Secretaris dèt 
Maatfchappij 9 Prof. M. Siegenbeek, of aan óQrt lirieP' 
fchrijver den Heer Mr. C, J, Knepcélhout beide 
"alhier woonachtig. 

. Amsterdam den %den SepttmUr. Heden vierden 
;de KüoplieJen, Makelaars en Factors in Grao^n liet 
'yijftfgjarig beftaah van \1e Nieuwe Korenbeurs^ die voor 
eene hajve Eeuw de Kprenmarkt verving, ^door het 
houden van een' luisterrijken Maaltijd, wasrbij Heeren 
Burgemeesteren enz. genoodigd waren. Het middel- 
%ük verböeldde een Temp^el aan Ceres^ toegewijd , met 
toepasfelijke Zinnebeelden, wasrvan een voorzien. was | 
reet deze vier dichtregelen van den Dichter Bs. de j 
Bosch. 

Om ; 

• * * 

(.') Zie wegens de gropte verdienden van dezen be- 
Toemden Zeèloóts Algem.'Konst^ en Letterbn 1S16 !• Di« J 
%U 2IO» 18 17 L Dl. bl. 194. * t 



X , _ I 

Cibü Meoig vYacbtbikiyr r^kden gnsliioogst aftekooi^ 
En tot een oorbre winst den andren adntebién, 

ëet ÖysbrecAfs wereïdHtid dit nienwe markcflot open. 
Dus groeit fiaar rijkdom aan en wórdt ze alom ootzleiw 

$)e Heer Wm. de Clercq 'droeg bij deze gelegen- 
l3eid eea, toepasfelijk Dichtftuk voor, terwijl Inftni^ 
luentale Muzijk welvoegende toasten afwisfelde* 

AiiSTEkDAM é^n ^den September. Maandag den sifteii 
Augustus, Averdji onder voorzitterfchap van den Heer 
C.*Apostoól de Elfile Algcmeene Vergadering VM 
het Koninkliik Nederlandsch Inftituut van, Weteü- 
fchappen. Letterkunde en fchoone Kanften geopend:» 
en opj gisteren voortgezet en gefloten; terwijl tot Al- 
fjiemeenen Voorzitter voor het volgend Inftituutsjaar 
lyverd geproclameerd de Heer Mr. J. de Vries» thaitf 
Voorzitter der Tweede Klasfe* 

Dangs te voren hi^Id de Tweè(3e Klasfe dezes In» 
ftituuts hare Tweede openbare zitting , onder het 
voorzitterfchap van den Heer Mr, J, D.Meijer, die 
dezelve met eene gepaste inleiding opende. Behrive 
ket uitvoerig verflag van de werkzaamheden dezer 
Klasfe ^.fèdert de Uatfte openbare Vergadering, dat 
bierop de Secretaris der Klasfe, de Hr. Mr. S. lp e* 
xaszoon Wifelius voorlas; — eene Lofrede op 
Huig de GfM als Historiefchrijver door den HoogL 
M. S i e g e n bee k gehouden , en een Dichtftuk , dat de 
Ht. C. Loots vtwrdroeö: getiteld :.E^r(?/^ö bij den Mot'- 
genfiünd der Negentiende Eeuw , bragt de Heer Mr. J. d e 
Vries namens de Coramisfie , beftaande uit d^ Hiu 
Mr. D. J- van Lennep, Mfc J. D» Meijer, Mr.S. 
J. Wifelius en den Spreker, rapport uit, wegenia 
de ingekomene Treurfpelcn, om te dingen naar dep 
Eeréprijs ^oor de Klasfe uitgeloofd. Uit hetzelve 
bleek, dat 'er tien Tréurfpelen ingezonden waren» 
waarvan wel de meeste zeer goede bewijzen oplever- 
den van der Dichters uitftckende gefchikthcid voor 
dit vak , maar toch drie inzonderheid wegens derzel- 
ver voortreffelijkheid de gezette aandacht der Com- 
fie gevestigd hadden, namelijk: i Alphonfus Kofïing vail 
Portugal, a Dargo en 3 Antigone; — dat geen' derzcive, 
ea eene meermalen herhaalde lezing en herlezing vol- 
I Ma k#' 



/ 



C i8p 3 

komen voldoend en beflisfend» zege|)ralend dar Camf 
misfie was voorgekomen, waarom zij, de hooge ver- 
dienften dezer ftukken erkennende, aan de'Klasfehad 
voórgefteld . om , bij het niet bekroonen met den gou- 
den Eerprijs , denzelven ^ in twee of drie zilveten te 
fplitfeni dat deze hierki, uithoofde van hare regle- 
menten zwarigheid makende, de Commisöe nu der 
Klasfe voon^roeg, „ dat de Kiasfe, zich dankbaar 
5» verklarende .voor zoovele uitnemende TreurÜpe- 
9, lén en inzonderheid voor de drie vermelde kunst- 
5, werken , dezelf e prijsuitloving voor allen > met 
„ teruggave van de thans injrezonden .flukken, nog 
^ voor twee jaren zou openft' llen; '' Waartoe dt 
Klasfe dadelijk en eenparig befloten hebbende, de 
^Secretaris het ontwerp van een oieuw Programma 
Voordroeg, tevens de uitfchrijving eener nieuwe vraag 
bevattende, welk een en. ander eerhng algemeen zal 
dbekend gem'ïiükt worden. Ajan df:«e openbare zitting 
zette de tegenwooiiigheid van vele lieden van den 
térftcn rang en af^evaar ligdèn uit ouderfchcidene ge- 
leerde Maatfchappljeu grooten luister bij. 

'i 

Amsterdam den 3 Septf Op he^^en overleed alhier m 
.denou 'erdom van ruim 80 jaren c:e Hooggeh Heer An- 
DREAS Bonn, Riri er van de Orde vun den Neder- 
lantifchcn Leeuw, Curator van het Lutersch Semina- 

-xiuni, Hoo^JeeruaJ* in de Ontlee:!- en Hctlkunde aa^ 

het Athen-^^un rlhier , l.id, van het Koninklijk Ne,* 

derlandsch kftituut, en vtin vele gekcrce Maatfchap- 

pijen. Het G:nootfchap ter Bevordering der Heel- 

.kunde alhier itjo^t op hem als Stichter roemen, m 

/erkende zulks in ilns, toen het deszelfs 25 jarig 

beftaan vierde, door h(^ deu gouden Eerpennlig , als 

zoodanig te veieeren. Zijne uitgebreide kennis, uit- 

(lekende bekwiiamheden, onvermoeide ijver voor zijn 

kunstvaJc, .gevoegd bij eene godvruchtige edele en 

beminnenswaardige inborst en karakter deden hem de 

, lioógschting en toe/<enegenheid van allen verwerven, 

die grondige wetenfchappelijke kunde en regtfchapen- 

-heid van zeden op den regten prijs weten te waar f 

deren. 

Haarlem. Gaarne verleeneri wij aan de onder- 
ftaande Memorie, welke wij, begeleid van den volgen- 



é^x) Brief ortvincen, 'eerie plaats, daar het Gedacht 
der Evcrtjens zeker iederen Vaderlandjievenden Lezer 
«onveel behng inboezemt, dat hem qene nadere kén- 
nismaHing met hetzelve niet ouverfchillig kan zijn. 

Middelburg den ia Augustut i8i8* 

Aan den Redacteur van den yllgc^' 

mcene Konst- en Letterbode. * ^ 

Mrjn Heer!'- 

In N^. a6 van uw Weekblad van den jare iSi6, 
gaaft gij berigt 4an het voornemen , om de Graftombe 
der Luitenant -^ Admiralen Johan én Cornelis Eyertfcn^ 
*er herftcllen en naar de Nieuwe Kerk der ft^d Mid- 
delburg overtebrengen, en deedt uwe Lezers hoop 
vatten, om' welligt, met der tijd, eenig meerder licht 
te vernemen, over het verdienftelijk geflacht der 
Evertfens. 

Sedert difen tijd is het bovengemeld Praalgraf her- 
fteld en . overgebragt -, en op het verzoek v^ liej 
Eeeuwsch Genootfchap der Wetenfchappen^ op den 
iBden Maart i8i8 door dën Heer J. de Kanter Philz^. 
Lid en Secretaris van het voorzegde Genootfchap y 
bet eene fchoone opcnhkre Ked^voermg^ nu m^t ü^n 
druk gemeen- get^aakt 9 ingewijd en als op nieuw den 
Volk e 'aangeboden.. ' 

Veel is daarin , zooveel het beftck der Redevoering 
'toeliet , gezegd tot opluistering van het geOacht der 
'Evertfens^ Meerder wachten wij ncy?,. ten 'annziei^ der 
twee 'Luitenants Admiralen Jq^n en Cornelis Evertfen'^ 
uit de pQU van Jonkheer J. O. de Jonge ^ Subftituut* 
*Archivariüs des^Kijks» aan v/ieri uit de Familiepapie- 
ren vele bifdragen zijn medegedeeld. Inmiddels zal 
het uwen Lezcren, gelijk ik vertrouwe, niet onaan- 
gentiam«^zijn;-4m «Is iö een kort ov,erzigt alle die 
• Helden te befchouwen. Tot dit oogmerk kan nevens- 
gaande Memorie dienen , indien gij althans kunt 
goedvinden i'-'om dqzelve eene plaats in uw Weekblad 
ie vergunnen.-' 

Jk ben met alle achting 
.: ;■ . i* , ,. , Uw beftendige Lezer 

't ' ^ . ZELANDÜS. 

M 3 M 



^ ' ■ • 

MEMORIE 

AANGAAND& HET GBSLACHT VAN 

♦ ■ 

E V E R T S E ,N, 

« 

Zooverre z$j het Vaderland met de Wapenen gedient^ 

Mben; (^gemaakt uit de gefchrevene Genealogie utf. 

ichte Stukken 9 door den Wel^^dd Gefirengen Heer 

Mr/H. EvEKTSEN , Kaad en Burgemeester der 

Stad Middelburgs A^ \^^^ vervaardigd. 

EvERT Hendriks , geboren te Zoutelandc , dê 
Stamvader der Evertfens^ ftreed ter zee voor *s Lands 
Vrijheid onder Prins TFillem 'den J/len en Maurits , en 
werd jn den jare léöo, wejgéns ouderdom en ziekte 
ondlagen. 

Hij heeft zijne dogen teVlisfingen geëindigd en is 
daar waarfchijnlijk begr^iven. 

Zijne nagedachtenis en roem is bewaard m twee 
Zilveren Drinkfchalen, hem door de Admiraliteit via 
Zeeland vermoedelijk gefchonken (*) 

Tan Evertsen, zoon van £vert Hendriks^ en doöT 
Pnns Maurits A°. 1600 tot Kapitein ter zee aange- 
fteld , fneuvelde in een Zeegevecht voor Rochëlle, 
ilen üS Junij 1617 en is aldaar begraven, lïadat Kj 
aan zijn Vaderland zeer groote diepften bewezen badf 
die nog nimmer naar Waarde bekend gemaakt zijn. 

Vijf zijner zonen dienden het Vaderland ter zeci 
en bleven alle op het bed van eer. (f) 

« _ 1-1 •• 
: Jan Evertsbn, tweede zoon van denlaatstgeniel- 

den 

. (*) Zie GeneaUsie bl. i— 6. De Ia Ru e Heldhafdi 
'Zeeland bl. léo. 's Gravefande Histór. aaneenfcJtakè* 
Ung In de Bijlagen bl* 500. 



# •« * 



(t) Zie Geneahgit bl. «— i8. Van Meter en fol. 
^0. P. B o r 4|ft DL fol. 66$. 



den Kzpittm JaH Evcrtftn en^Maayiei^ JamSn gtho* 
ren te Vlibfingeo « eo aldaar gèdpopt deu iften Febru-* 
arii 1600. Na het bewijzen van ^uirnemeode. dien- 
ften, werd hij vermoedelijk eerst Kapitein ter zee in 
den Jare 162^, in 1628 Kommandeur, (waarna fai} in 
J630 de beiaaradè actie had teéen den Franfchen Ad* 
niiraal Co/art^ en in 1637 wetd hij aangefteld tót 
Vice -Admiraal van Zeeland. In het jaar 1639, v^*"* 
nielde hij met den Luitenant Ad.nirasl Tromp dè 
Spaanfche Vloot, die onder bevel van Don AtJton^^ 
^>quendo in Duins lag. In 165a en 1(553 ftreed hij 
dapper onder het. opp^bevel van Trompt tegen de 
Engelfche Vloot,. onder bevel van den Ac uiiaal iB/^* 
*tf, in de Zeedagen voor Douvres, Nieuwpoort» 
Duinkerken en ICatwijk) en volgde op aan den Ad* 
miraal Trompt die in den laatstgcmelden Zeeflaft fneu- 
velde. In 1659 konimandeerde hij een Zeeuwsen 
Eskader in de expeditie tot bijftand van Deneitta^ 
ken tegen de Zweden. In 1664 werd hij tot Luite- 
nant Admiraal verkozen. Bij den bloedigen en ongeluk- 
kigen flag tegen de Engelfche Vloot in 1665 bevond 
hij zich mede, ate Luitenant Admiraal van Zeeland.» 

In zijne waarde miskend, maar naderhand gerégt- 
vaardigd, bleef hij eenigen tijd aan den wal, doch 
•iia het Cnéuvelen van ziinen broeder, den Luitenant 
Adnfdr^l Cornelit lÈ^vcrtfcn ^^ in de bloedige BataiU^ 
Van Jen 11 Junij i6óó, bood bij (?en Heeren Staten 
van Zeeland weder zijn' dienet aan, wenicbende, 
^cUjk zijn Vader y één zijner Zonen ^ in vier zijner 
Mroedercn op het bed yan êer voor hef Vaderland $p 
fiervcn. : 

Ook fneuvelde de groote man in de Zeebataill^ 
tegcQ de Engelfchen den 4 Augustus i666i 

Hij was door den Koning van Frankrijk in het. jaai- 
2646 tot Ridder van Si Michiel benoemd, en door 
de Admiraliteit van Zeeland gedistingueerd met eene 
Gouden Keten en Medaille ter zake der verovering 
van een Duinkerksch Eskader Kouingsfchepen onder 
d^n Admiraal Colart in het jaar, 1636 voor Diëp- 
pc. O Het 

(♦) Zie Geneahgie bl. 55— ^7, Van Sollii^gen ^ 
Batavier bl. 53. D e ] a R u e Heldhaftig Zeeland bU 1 6^ 
toe 169^ en de daar aangehaalde Scbrijvcrft 

M 4 



( i«4 ) 

Hét Hjk is bijgezet , in de Graftombe der Oiide 
Kerk te Middelburg, volgens refolutie der Staten van 
Zeeland van 14 Augustus 1666. {*). 

EvERT EvERTSEN, broeder van den Luitenant 
Admiraal Jan Evcrtfen^ geboren te Vlisfingen den 
1^ September 1602, kreeg in 1623 deYi rang als Ka? 
pitein ter zee, en ftéuvelde voor Gtevelingen in een 
gevecht meteen Duinkerksch Oorlogfchip den 4 Janu- 
ari] 1606. 

Hij is begraven té Vlisfingen, nalatende een* zoon 
genaamd Evcrt^ geboren te Vlisfingen den 9 Augus- 
tus ï62$. (t) 

PiETER EvERTSEN, almcdc een broeder van den 
Luitenant Admirasl Jan Evertfen^ geboren te Vlisfin- 
gen den 7 Mei i6o6, kreeg van Prins Maurits in den 
jare 1 61^ zijn* Lastbrief als Kapitein van den Coniniis* 
lievaarder den Engel waarmede hij, uitgevaren zijn- 
de, flaags raakte met den eene Duinkerkfclie OorlogSr 
boot en fneu velde den 1 3 Mei 1 625. 
; Hij is te Vlisfingen begraven» (§> 

« 

Gelein EvERTSEN, almede een broeder van den 
den Luitenant Admiraal Jan Evcrtfen , geboren te 
Vlisfingen den 18 October i6o!7% heeft van zijn jeugd 
af ten oorlog gevaren r^fchoon bij gebreke der AJiiiiraJi- 
leits Notulen van Zeeland^ van 19 April i6i8 tot 4 
Maart lóaj, niets breeder van hem te vinden zij. 
Dit echter blijkt, dat hij, door een Portugeesch Ga^^ 
jben voor Lisfabon aangetast zijnde , is gefneu veld den 
<j Mei 1627; ^^ naderhand begraven te-Faimouth (♦*5\ 

CoRNEtis EvERTSEN, jongfl» broeder van den 

Loiitenant Admiraal Jan Evprtjen^ geboren te Vlisfin- 

cen den 4 Julij 1610, werd Kapitein ter Admiraïiteffc 

van Zeeland in den jare i6%6. 

Na 
(♦) Zie De la Ru e I. c. bh 167. \ 

^t) Zie Gtfteetf/iJ^iV bl. d8 — 70. 
(§) Zie Gentaf^gie hU 7%. 

(••) Zie Geneahgie bl «• 



C ï«5 > 

Na vérfcheiden Zeegevechten en gevaren, adlifteer- 
de hi] in 1^39 met het Estcndsr •van zijnen broeder den 
Vice* Ac'mirail Jan Eycrtfen^ on5er de ving van den 
Admiraal Trvmp^ bij den Zeeflaft tegen de Spsnjaar^ 
den. V In itfja woonde hij bij de Zeebataille tegen de 
Engelfchen ^onder een Admiraal Blakc , vervolgens 
onder den Af^miraal Tromp en Jan Zvtrtftn^ de Zee- 
ilsgen voor Nieuwpoort 9 Duinkerken , Katwyk en Sche* 
veningen, in welke laatfte bataille zijn fchip werd ia 
den grond geboord, en hij gevangen- 

In 1654 werd Corndis Eyertftn Kommandeur, en 
deed bij aanhoujenheid convooireizen en kruistogten 
tot ia 1659, wanneer hij onder de vlag. van zijn' broe- 
der den Luitenant AJrairpal Jan Eyertftn de groote 
expeditie tegen Zweden bijwoonde, en aldaar onder 
liet opperbever van de Ruyter niet weinig toebragt 
tot de zege onzer wapenen. 

Iri 1Ö61 en \66^ hield hij zich bezig met de ver- 
volging der Barbarijfche zeeroovers onder het opper- 
kommando van dcri Ajiniraal de Ruyter. — Hij werd 
Vice- Admiraal in 166.^ in de plaats van zijn' broeder 
Jan , die Luitenant Adrairaal wa$ geworden , en ftreed 
irt die kwaliteit in.de ongelukkige zeebataille tegen 
de Engelfche Vloot in de Noordzee in Junij 1665, 
toen het fchip v?.n den Luitenant Admiraal van Was- 
.fenaar Ooor eigen buskruid opvloog, 
^ Niet lang daarna tot Luitenant Admiraal van' Zee- 
land aangefteld, alweder in de plaats van zijnen broe- 
der den "Luitenant Admiraal \7^/2 Evcrtfen^ die met 
-goedvinden der Staten thnns aan hnd bleef, ftrèed hij 
onder het opperbevel van den Luitenant Admiraal de 
Ruyter in den bloedigen zeeflag tegen de Engelfche 
Vloot op den 11 Junij 1666, waarin hij zegepralend 
fneu velde c'oor het laatfte fchot, dat van het vij. 
andelijk fchip gedaan werd. 

De Staten van Zeeland .vereerden zijne nagedachte- 
nis qp de uitmuntendfte wijze; -^ Bij befluit van den 
%\ Jünij 1666 ftelden zij (behalve andere cerbeloo- 
ningen aan zijne zonen) vast, dat 'er eene marmeren 
Graftombe ter zijner eere in de Oudekerk te Middel- 
burg zoude worden gemaakt , en zijn lijk aldaar met 
cene plegtige bezending worden nedergelegd, en met 
een Graffchrift vereetd. — Hij was ook. verfierd 
door eene gouden, keten met daaraan hangende me- 

M 5 dail- 



V. 



daille^ bem gefcbonkerï door den Kooing van Dene- 
marken, wegens betoonde bravoures in de expeditiet 
tegen Zweden A^-.i659, die nog onder zijn nagCi» 
flacbt berust (*> 

(^Hc$ Vcryolg en Slot hhrna^y 



■ HPI* 



PROGRAMMA 

VA N D E . 

KONINKLIJKE AKADEMIÉ , 

S B R . 

WETENSCHAPPEN en FfeAAIJE LETTEREN 

ie Bruifel (♦). 

Op de drie Prijsvragen door de Klasfe der Gefchied- 
kunde en oude Letterkunde vcor i8i8 opgegeven, ont* 
ving de Akademie g^tn^ Antwoorden, behalve twee op 
d;e „ over den ftaat der dienstbaarheid van de vroegfte 
tijden af tot het einde der 13de eeuw en derzelver 
overblijflelen tot op.de Invoering der Franfche wetten," 
waarvan het een geteekend met de ^In^reuki Fidi firyos 
in' equis et principes ambulante s . fupèr ierram quafi feryo% 
Prediker Kap. 10. v. 7. de prijs werd waardig gekeurd, 
doch het ander ten opfchrift voerende Di meliora , flecbti 
■uit fragmenten beflaande,* geoordeeld werd, daarop geeiie 
aanfpraak te kunnen maken. j3ij de opening van het bil» 
jet bleek Schrijver der bekroonde Verhandeling te zija 
de Heer Andrien Alexander Marie Hovelant de 
Beau.welaere, grondeigenaar en gewezen wetgever 
enz. enz, te Doarnik. De Prijsvraag verlangende: ^, eea 
tafereel van den fta^t der Wetenfchappen en Fraaije Let» 
teren in 'de Nederlanden van 1792—1815," werd ingetrok* 
leen, maar die over », den üaat der Bevolking, Fabrij* 

këttt 

V (•) Zie.de la Ru e J. ^c. bl. 150 en 1 51 •'GenesUgt'e 

'bl.-75-*ii22. 

(*) Reeds voor enigen ti|d mtviiuien wij (Ut. I^ogcamma: aljeM 
pkatsgebrek deed de Inlasfching telkirns vcrfchuiven , en doet^ het n^ 
in cc verkortingen' plaat fcn, welke echter niets van het zakelijke doM 
ver loten gaan» Red» 



ken, Trafijken en des Koophandelj in de Nederltndfch^ 
Provinciën ^in de 15de en i5de cauw," werd om har^ 
b^Ungrykheid weder opgegeven. 

Van de drie Prijsvragen, door óe Kltsfe der Weten* 
fchappejQ, ook voor j8i8 opgegeven, ontving de Akadc* 
mie flechts een Antwoord op die u over de zamenge- 
Heldheid of enkeivoudlgüeid van het Zontzuur,'* met de 
Spreuk; Fentifae Artïficum etc.^ welke geoordeeld werd 
diefl prijs nie$ (e verdienen. Deze Vraag, zoowei als de 
twee stndere, a ,, over de gebreken en verbeteringen 
der in de Zuidelijke Provinciën vervaardigd wordende 
Bakfteenen; i. over de oorzaken van de. fraaiheid vaa 
bet Fransch Druk. en Engelsch Bordpapier boven alle 
^dere, en hoe die natevolgen," werd ingetrokken. 
.; Voor 1819 ftei.c de AJcadcmie de volgende vier Vragen 
vooruit het vak der Gefchiedkunde: , 

I. j, lloedtnig n de flnat der Bevolking, der Fabrijken 
9, eiTTrafijken, en é^% Koophandels, in de Nederlandep 
%> g^^^t^tü gedurende de vijftiende en zestiende eeuw?** 

" II. .„ Hoedanig \% de ftaac der inftellingen en etablfsfe» 
,, menten in de Zuid-Nederlandfche Provinciën geweest^ 
^,' voor den inval der Franfchl» légers in dit landj eo 
„ welke zijn de veranderingen, die de Franfche omwen* 
», teling' en de ongeveer twintigjarige verecniging van 
>, deze provinciën met Frankrijk hebben te weeg gebragc 
J> ïn het ftaatknndig, burgerlijk en regterlijk beftuur, in 
„de wetgeving, tn de gcrdsdienstige inaellingen, in, de 
,; geestelijke of leiteTkundigé gefticbi<>n en in die Van 
y^ ópenbiter onderwijs, In den ftcat ótt bnrgeren, in dan 
;, 'handel, de Fabrijken en Trpfijken, xxk de openbare en 
9, btjzondere rijkdommen, in het onderwijs, in de taal, 
,, in de beoefening der letterer., kunsten en wetenfchap- 
J;,^^n,-en in de zeden en de kleediug van de inwonet's 
j, dezer provinciën?" * 

* Sinds twintig jaren M ons land bi)na geheel vangedaSnte 
Veranderd; overoude geestelijke geftichtcn.^ rijke abdijeö', 
talrijke kloosters, mildbefclionkene kapittels 2ljn afge<» 
f<Jhaft; geregtshoven en regtbanken van onderfcheideh 
'aard zijn vernietigd of veranderd; het beftuur der provitt* 
clen en der fteden Jieeft eene nieuwe inrigting bekomen; 
d'e vrijdommen der fteden , corporatien en gilden , ^ 
tienden, het leenftelfel; de heerlijke regten zijn verdwfe* 
nen; onnoemelijke geldfommen, zijnde de opbrengst vah 
den verkoop der nationale goederen, zijn uit onze pro- 
vinciën weggevoerd; zoowel het publiek vermogen als 
dat der partikulieren heeft menigvuldige verliezen gele* 
den; aan den anderen kai]t, zijn *er verfcheiden fcholea 
ppgèrigc, de kunsten zijn tot meerdere volmaaktheid ge> 
Uommen, de denkbeelden hebben, eeneo wijderen on^. 

vang 



,; 



( i88 ) . 



vang bekomen; eene vrije behandeling van al de takken 
der wetgeving en der ftaatshuishoudkundö op het fpreek* 
gedeelte en in.de publieke dat'^bladen heeft nieuwe knti* 
df^hedcn verbreid; een eenvormig: n^etboek heeft de tal- 
jijke provinciRÏe en ftedeüjke costumen vervangen. 

De ftaat van België, zoo als die voor. vijfentwintig ja* 
ren was, is voor de or>tlin!:end(e ^èn^rd reeds oude ge- 
fchieüenis; de te?:enwoorii--e leeftijd is aan de nakome* 
lingfchap de V.ennis fcbuldig van deze oude friflellingen 
en vpn d .:<s nfcirr/e hervormin.i<en De akac'eroie verlangt 
'gecne nauwkcnrij^e optelUnr^ van al >de etabÜsfemeutea 
in elke p.cvfncie en in elks ftad^ maar flechts een öige^i 
meen trfersel ü.r afi^efchrfte indellingenv der vernietigde 
gcnichcen, der gem .akte hervormingen en veranderingen, 
gefchrovcn met or.pnrLijcIighefd, zonder bekelzucht en 
zonder ijdele v/oordcnpraal. ^ ' 

IIL„'ErMs r..i?fchien geen volk ia Europa, Üat 
meerdere flr.rc kundige lotverrnderingen ondergaan heêfti 
d&n de Belgen. Aanvnnkclijk zijn zij aan de Romei* 
nen en aan de Franken onderworpen geweest: daarna 
zijn zij verdeeld geworden in cnderfcheidea provin- 
]f cjen, behtird door hertogen, graven, enz.; vervol- 
gens te zamen vereenigd onder bet huis van &ourgon« 
die, z?jn zij later oader de regering van het huis van 
•Oostcr.r?,:k, zoo vsn den Duitfchen aU van den Spaant 
i;chen rik,: overgecaan; tot dat zij eindelijk iiiet hét 
groot? Frf.pfche ICeizerrijk zijn vereenigd geworden/! 
f. Onder dese onderfcheiden fooxten van gouvernemen- 
ren z5jn 2.v bsHendig ter prooi geweest aan •ll«arkui>* 
öigc ov}mckeerirc;cn: te zamen vereenigd ^ hebt>en zij 

zich diksve.f tegen bunne vorsten aangekant; verdeeld, 
beb!-en z1} elk?.".K;cr beoorloogd.'* 
,^ Welk kirfi^iter hebben zij te midden van alle dez^ 
oniVver.tciin;;en aan den dag gelegd?'' 
,,. Hebij)en deze , a+gcnjeene worstelingen in de onder* 
fcheidon e.cuwen^ de:ce partik\iliere gefchillen in d^ * 
ondcrfcheiden prr.vii.cieii, eenige verandering of wijy 
ziging te wecf^.gebnii^t in het nationaal karakter? of» 
in snd:re WoorVcn, hebben de Belgen, in de onder- 
rcheitien tijdvakken, een beerfchend kar?rkter doen b/iJ» 
ker^, onpfP.anki.;ijk vaii de tlantkundige gebeurtenisfent 
Hebben zij ip.de ouderfcheiden provinciën een alge- 
meen karakter; behouden, onaangezien het verfchil der 
plantfelijke belangen?" 

De beantwoording van deze- vraag zal als het ware de 
üotfom uitmiïken der geheele verhandeling. 

IV. „ Hoedf.nig was de (laat der fcholen en andere ge. 
i, fiichtrn van opcnlwar onderwijs in «de Nederlanden» 
9, van de tijden<van Karel den Grooteo af, tot op 

„het 



99 
99 



99 
91 
V 
99 

f 

99 

49 
99 
-f> 

$9 

9» 
9) 
99 

»'. 
99 

59 

V 



C Ï89 ) 

if het einde van de zescieade. eeuwr? Welke waren de 
^» vakken van w.etenfcfaap, die in dezelve werden tjjeleerd? 
,y Welke waren de boeken voor eerstbegin:nenden, die 
„ aldaar gebruikt werden, en welke zijn de leeraars, die 
,» zich, in de onderfchciden tijdvakken, het meest heb- 
^t ben onderfcheiden?" 

QHa Vervülg en Slot in het yolgend N®.) 



iiEOORDBBLINGEN VAN VaDERLANDSCHE WeRK&M 
IN BUITENLANDSCHE <JeLEERDE TIJDSCHRIFTEN. 

yerhandeling over de Hoekfche en Kabel jamyfthe- Partij^ 
fchappén^ door Mr. H. W. Tydeman, Hoogleer aar in de 
Regtsgeleerdheid aan de Univerjiteit te JLfjden; te JLeydqtt 
bij DusAAR 1815, ri8 bl. in 8^ . 

De bij het Staatsregc zijns Vaderlands als verdi endelij k 
bekende Schrijver heeft in dit ftuk, dat den prijs van hec 
Zeeawsch Genootfcbap der Wetenfchappen in het >aar 1807 
behaalde, licht over de vragen verfpreid ; uit welke eerfte 
beginfelen de bloedige twisten der genoemde partijen 
ontlionden eu of zij geen' vroegeren oorfprong . hadden > 
dan de gefchilien tusfchen Margaretha van Henegouwen 
cn haat* Zoon Willem V? Voorts, wnc aanleiding tot 
den naam gegeven, heeft en of de afleiding van denzelveii 
bewezen is f Eindelijk welke boofdbe(^oelingen deze 
partijen van den aaavang tot het einde gehad hebben? 
isfa een Voorberigt, waarin het zoo laat drukken dezer 
Verhandeling verontfchuldigd wordt, en na eene korte 
Inleiding deelt de Schrijver zijn ftuk', naar inhoud der 
•vragen, in drie deelenj, en behandelt elk derzelve even 
grondig. De gevoelens over den oorfprong dezer ge,* 
Schillen worden opgeteld en onderzocht; vervolgens ver- 
klaart de Schrijver het zijne, namelijk, dat deze p^ti}- 
fchap haren aanvang eenigen tijd na den dood van Graaf' 
Willem IX. gelijktijdig met 'den oorlog tusfchen Moeder en 
Z^oon genomen heeft. De voordragt en waardering der 
berigeen nopens di^ geval getuigen niet alleen van de 
zorgvuldigheid des Schrijvers in de gcfchiedkundige na- 
fporingen, maar ook van het deel, hetwelk men in dat 
jland altijd in de vaderlandfche historie ftara, en moeteo 
een ieder, die zijn vaderJand bemint, defl wensch inboe- 
zemen, dat deze deelneming fn deszelfs gefchiedenis al- 
gemeener zijn mogt. In de tweede afyeeling wordt over 
de benaming dezer parelen gehandeld en aangetoond, dat 

d\t 



C <9o ) 



éie n&atn het eerst in den begtiine der 15de etüw foóf* 
komt. Het gewigtigfte echter wordt in de derde afdee- 
2ing bt?handeld, bedaande in ohderzoekingen over h^i 
hoofddoel dezer partijfchappen. De Schriivet draagt dair 
over zijne denkbeelden in de 48(10 en volgende %é 
voor^ waaruit blijkt, dat de partijen zich zeer natunrliji 
zoo verdeelen móesten: dtit zij. welke de zwakkere re* 
gering der moeder voor hunne bijzondere oogmerkelf 
gunstiger achtten, zich bij haar voegden, maar zij, die 
naar krijgsroem dorstten, meer grond voor hunne hoopt 
vonden, als zij zich met den jongen Regent vereenig» 
den. Maar welkom waren deze partijfchappen roor ieder^ 
die zijne bijzo'todere belangen op deze wijze met de zaak 
van den Staat konde overeenbrengen, gelijk dit overal 
Hiaar al te zeer het «eval is, wanneer 'er zich over open« 
lijke en- vaderlandfche onderwerpen partljeiï* in eenen (laat 
vormen, Waarfchuwend is dus ook dit deel der gefchie- 
denis van de Nederlanden voor eiken beminnaar zijns'va# 
derlands in dit opzigr. 

QGoff. Gekhrte An%. 106 fl. 4 7^/jf i*i8if> 



1 



WEERKUNDIGE W A ARNE MIK O ENy 
BUITEN IIAAKLEM* 



'fBAHO- / Tm»* I WINO- 
1818 < MB- I MOMBv I STREEK. 
Aug. C TEft. t TER* 



Sept. rav* 8 
U9' 9I 



LUCHT^ 

OeSTELO» 
HEID. 



(30 o| 
130 a 




I W. t. M. 



voormidd. omtrent betrokken'; 
vecdcx omtrent helden 



<S4l 

«7 

55 



■•«•«■*■ 



— I 'omtrent helder. 



f30 X. 
< so. of 

'30- of 



{ 2. 



62i 

66\ . 

65! t z. w. ) 



z. » o.* j be;rokken; windrig; *s avonds 
. w. t. z. bewolkt; omtrent helder. 




70 j z. z. w. 
74§ I z. w. 

65I } 2* Z. W. 



betrokken; naniiddag en 's avondr 
tusfchenbcidc ieis regen, ' 



2. j betrokken; van op den middtg 
<• w'. t. Zm I tot voor in den avond regen. 
z. w« I 



w. 



w. N. w. I wolken ; omtrent helder. 



w» if • i^« 



bewolkt; *s middsgs bu^'ig» 



TFaar- 



C 19^ 5 



, fFaarnemin^en op den Huize Zwanenburg , omtrerit 
het geyalkn en uitgewafemd Water. 



,«p-- ^ 

Maand 



fc-^ 



Anguscus 



gevallen regen \ uitgewafemd 



lijn. I lijn. 



ïpl* I «8 



GEBOORTE. , TROUW, en 
. & T E R F L IJ S T JE N. 

Voorbeelden van h&egen Ouderdom. 

•\ Frankrvk. op den aaften Julij deze^ jaars over- 
leed in her Departement der Haute Vienne zekere Jo- 
5ËFH Mall£t, im den ouderdom van 108 jaren. Hij 
vras fterk van ligcbaamsgeftel 9 nooit emftig ziek 

§' eweest en verrigtte dagelijks den zwaarften veldar- 



^ Z K E N D MA KINGEN* 

%•** De Boekverkoopers ten Brink en de Vries té 
* Amfterdam, zijn door aankoop Eigenaars, van 
liet uitmuntend Werk, de Phihfophifche Onderwijzer, of 
Algemeene Schets der Hedcndaagfche Ondervindelijke Na. 
tuurkunde^ door B. Martin, verfierd met 26 ukflaande 
V\Viievi\. derde en verbeterde druk yin groot 8®. ^ ƒ3 - ia - 
Om het gering getal Exemplaren kunnen dezeJve niet in 
Commlsüe gezonden worden. Alsmede van C.Douwes, 
HoutkooperSy Scheepstimmerman ^ Huistimmermans en Kui* 
pers Handboekje, verdeeld In zei Tafelen. I. Uitrekening 
van JFagenfchotf Pijphout^ Vat- en Halfhmit. II. T^^yburg. 
fche en Fredrikhavenfche Deelen en Sparren. III. Eiken en 
Furtn Buigen. IV. Kopperwykfche Greenen en Furen Deekn. 
In welke Tafelen met een opflag te zien is , als men weet 
hoe veel het groot honderd kost, wat een begeerd 'getal 
kosu V« Fan Eiken Balken^ gerekend tot één penning. VI. 
Fan vierkant gezfiagd Hout. gedrukt in klein 8^ "groot 
355 Bladz. de prijs is i ƒ I - 5 • 

Bïj 



*' 



< 19* ) 

• %%• Bij c?o Wed. A. LoojsjEs Pz. te Haarleiti zijn flög 

• Exemplaren te bekomen van hec onlangs len coo# 
neele gevoerde Tooneelftiik: . 

De Gebroeders NaereBout, in drie Ekdry^'én, dc<)f 
Afc LoosjEs Pz., è 8 Stuiv. Van welke yeiidienstelijke 
mannen de laacfte dezer dagen is overleden. 

*,*/ Bij de Wed- A. Loosjes Pz. te Haarlem, is thtnê 

• te bekomen: 

DE B U I T E N M A N, 

I. 

uitgegeven doof J^ F SERRURIER, 

Dit gefchrift van den met loera bekenden Schrijver def 
^0^r^ff.G^i/^/»//ii zal van tijd tot tijd, zonderzichnan denzei* 
ven te binden, vervolgd worden* N®. I Is verkrijgbaar ge" 
fteld , behalve bij de Uitgeeffter , bij de onderllcrnde Boefchan» 
defaars: te Amfterdaro ff Blikman^ 9^^ Brave, Ten Brink €f$ 
de Fries , Beijerinck en fFillentSz , L* van Ei , ^ed. JL. van HuUf 
en Zóon , C Sckaares end^ IVed. G. fVarnars en loon , 's Grt* 
venhage Gebroeders van Cleef ^ Erve J. Thieirry en C. Menftnt j 
en Zoon QnA.J, van H^eelden^'R.oiieïévLm J.van BaaUm ^F.i^* \ 
Krieger en D.^s, Utrecht S. Alter ^ J. van Schoonhoven en?* 
G. van Terveen , Leyden IVed. M. Cjfveer Jz. , H. ff^. Hwze^ ■ 
hers Jr. en L. Herdinsh en Zoon^ Dordrecht Blusféen vm^ 
Braanietiy.de Fos enComp.^ Delft P. deGroot tnJ.Rggifn 
Schiedam G. IF. van Hemidaal, Alkmaar H.Coster» CrOti* 

da yerkiaauw en vam Senfum^ Corinchem ^. ratt 4fer f^alë 
Hoorn J* Ftrmande^ Zaandam K» yrm der Mculen y ILd^tm lu* 
i?é?ijjf; Monnickendam /i.Folkcrfe^ Z^wdijkC. Brandenburg p 
Vlaardfngen A. GrosneveldfhrMlQj. Kluit Jr.^ Arnhem P. 
J^yhof, Nymegen C. % van Goor en Zoon^ Zutpben fV, G 
fFansleven , Tiel D. R. van fVermeikerken , Zaitboemel J. Nó* 
f»tffi,^Harderwyk T^Barends^ Zwolle D.van Stégeren co 
3*. L. Zeehuifsfiy Deventer C. Brouwer en i. A, Karfen* 
bergh, Kaa?pen Z). R. Bouhuijs Groningen J. QfivsiettSf 
R. J. Schierbeek, ÏF, TFoutcrs "en ^Z^*. Zuidema^ Appift- 
gedam J. Mekf>l, Winrchooc H, F. Huifitigh, Leen warden 
5^. fF. Brouwer en G, M. Cahah', Harlingen M. van ikr 
Plaats, Franf^ker G.Tirma, Sneek F. Ihltkamp , Dockum 
ƒ, van der Meulen, Ijolsward A. Hesfing, Heerenveen F. 
Htsfel , Middelburg S. van Benthem en J. J. van de 
Sande, Zierikzce F. van IS'Uerem^ Goes F. Kleeuwens 9 
Breda jr. van Bergen en Ci?w/)., *'sHeftogenbosch //• Pa^ 
lier en Zoofu 



Te Haarlem bij dc Wed. A. Lqosjbs Pz. 



J» ^ 



ALGÉMEENEAr.^ 



"■'-r-r'. 




'- :k:j 



K O NS T- ^M;! 



« > 



EN 



LETTER-BODE, 

VOOR HET JAAR i8i«* 



<M r ■■ ■ IMi 



N^» 43' Vrijdag den j^den September. 



BERIGTEN. 



D, 



^mus. Volgens Dr. Jacob alhier , bezit het 
wicnfthelJjk oog nog een vlies, dat tot hiertoe aad 
de ontleedkmidige nifpontij^eii ontfnat>t tens. Dit 
vlies werd ontdekt door eene nieuwe VnjZe^ om de 
\utnemeffd fijne deèlen vdn dit zintuig te onderzoeken» 
Het bedekt de uiterfte oppervlakte Van het netvlies, 
ïeti voorkomt de aanraking tusfchen het zelve en het 
yaatrijk vlies (^tumca chorioidcaé^ , 

's Gravènitage. Öoöt Z. M. zijö vefleend de 
^ onderfliaanc^ Octrooljen : den 9 Mei aHn den Hr. 

; William Bagfter alhier een van uitvinding voot 

. 5 jaren 9 vooreene nieuwe manier van Suiketraffiner«n ^ 

I aan dèn Hr. Cambrefy den zoon. Optisch Inftru- 

mentmtker te Luik? mede een van uitvinding voof 
denxelfden tijd , voor eene verbeterde Lamp met- 
Spiegels van holle glazen; aan den Hr. L. P Dèr* 
t bel in te Antwerpen, een van ycrhétering voot.ig 
jaren , voor verbeteringen aan een werktuig » om hout 
van allerlei foort of dikte te bewerken^ waarvan hem 
in 1817 reeds een Octrooi van invoering verleend 
was; de/l n Juni] aan den Hr, Jan Jonker een van 
il« Deel. N ver^ 



\ 



V 



. f 



C W > 



verbeuring voor lo jaren, voor Scheepskombuizen en 
den 6 Julij aan den Ut. Mr* de Reiffenberg te 
BrusfeU fi^n van invoering voor $ pren, op het ver- 
vaardigen van voor 'het water ondoordringbare Hoe- 
den— en aan de Hn. Hayman en Graham te 
Rotterdam, een van uitvinding voor lo jaren voor 
een' nieuweti Destilleertoeftel. 

« 

HaaRI^m. De onderftaande bij ons onJva«en 
Litijnfche Diclitregelcri ter vereering van den onlaigj 
overleden Frans mEREBoux verlcenen wij gaarac 
ccne plaats. 

D. M. 
FRANSeiSei NAEREBOUTU^ 



Mattiacis octtlos advertit Jitpiter orïs , 
Atque illi ante oculos tristis imago fietitJ 

Lumina Francisci vicina morte natabant^ 
Inaue êoma et membris frigidus humor erati 

Q/^ahs quum lacera tabulis affixa carina^ 
Corpora y ab infano panc vorata mart , 

Mriper^t /fridentis aperia e faucc frocei/ie , 

* jéripêfet y vita prodigus ipfe fua. ^ 
'J'/ltOMè i\a> Francisci cur nunc calor ösfa relinqmt 

* S^ö />r/«5 ïn tumidis fervidus ar fit aquis? 
Fila trium me non disfolvere posfe fororum f 

Heu , nihil in fatum juris habere Jovem f 

jB.^^'^ f^^^^ P^^^ f^^^^^^ riatofsque parentcsque 

Èttot corijügibus rejlituisfe yirosy * 
Oiuque novem dècies /ervatis corpora mille 

ServaVit , nunquam dèbuit ille mori* 
fj,t quamquam fedes yirttis fua nosfe fikntum . 

iSon fcret ,. at campos ibit in Elyjios , 
Jmidèo tarnen Elyfiis hunc ceder e campis. 
\. JDignior est nostro jlella mica re polo. 
Um fratres Hekna comitemf non pulofira Cal'jsto^^ 

Nee cum Lucifer o Crfsfa corona negent. 
f^ranciscum fancto coluisti fcmper amore • 

Carncli , Riihema gloria fumma domus^ 



\ 



C 195 7 

Ptr te 9 msier amor QuUeime^ inpaapere cuttü 

Francisci fulfit nobilitatis honos. 
Ergo homin$s l^incant hominum pUtüU partntem ? 

ifigemo labes fit procal ista Dei. 
^ Haec ah : et fugientem ammam de corp0rc laif^ 

Èxcipit^ inque loois (^ollocat atherüs. 
Mine citius dicto nitidum mut^tur in astrumm 

Per. decies fiellas nunc rutet iila novem* 
Salve (9f$ima ignifero rarum decus addita eoelof 

Non u cana fuis ftuctikut unda lavat. 
Tu 9 velut anpe 9 rates fub litora iniqua natantci 

Diri^e , fi Phocbe nubibus ora tegaU 
Sic tibi 9 -Sancte , manus protendet nauta fupina^ 9 

Franciscum yeneram ture meroque fuum* 

MDCCCXVIII. 

MEMORIE 

AANGAANDE HET GESLACHT VAN 

RVERTSEN, 

S^QOVsrre zij iet Faderland mef de 0^ap^n$n g^dUnü 

èehben; opgemaakt uit de gtfcbrevtnt Genealogie «jl 

cchtt Stukhn 9 door den Wel Edel Geftrengeti Heef 

Mr. H. ÈVERTSEN^ Raad en Burgemeester der 

Stad Middelburg. A^ 1772 vervaardigéL 



(Vervolg en Slot van Blad?. iM.y 



i' .1 



Tan EvERtsENf^ zoon van dcii Iruitenaftt Admiraal 
Jan Evertfen en Maria Gorcom 9 geboren te Vlisfingcn 
den 15 September 16^4; na yerfchilleode i;eetog^e|i lyet 
2i)nen vader 9 werd bij Schipper Jn 16439 diende on« 
^r den Admirnal Tm^P^ doch in Aprit 1649 raakte 
hij bij de Vlaamfche Eilanden Haags met een^ Tu£ls> 
fcbcn roovcT t wanneer hij door een' musketkogel ge<» 
kwetst 9 nederviel en den d2(:Se^tembór 1649 te Bier« 

N % nanu 



natnbucq overleed ♦ alwaar hij ook is begraven. CO 

CoRNEUS E vERTjSENv tweede zoon van den Luite- 
nant Admiraal 3^an 'Evertftn en Maria Gorcom^ gebo* 
ren te Vlisfingen den i6 April 1628, na menigvuldige 
heldendaden ter zee onder zijnen vader, de Admiralen 
7row/>, de Ruper en Banktrt^ ftaakte zijne loopbaan > 
als Vice Admiraal in den jare 1674 en werd ten vol- 
gende jare tot Kommandeur van Vlisfingen en Majoor 
van 't Fort Rammckens aangefteld. Hif overleed te 
Vlisfingen den %o September 1679 en is aldaar be- 
graven, ^r ' 

l\\] is onderfcheiden door eene gouden Keten en 
Medaille hem door de Admiraliteit: vaii Zeeland ia 
16,61 gefchonken , wegens de verovering van Bet 
Schip Antooio niet verre van Boulogne (X) 

* 

Jan Evertsen, eerfte zoon van den Luitenant 
Admiraal Cornelis Enrtfen^tn Johanna Gorcom^Sfibo^ 
ren te Vlisfingen den 15 Junij 1641» volgde almede 
de militaire loopbaan ter zee, en ftierf in den jare 
1659 ^^ Roebelle , alwaar hij ook is begraven. CS> 

CoRNELis EvERT^jRN, twccde zoon, van denzclfdeti 
Luitenant Admir^ial Córnelis Evèrtfcn en Johanna Gorcom ^ 
oeboren te Vlisfingen öcn 16 November 104a, volg- 

«c zijnen Vader op dcszelfs zeetogten", ook in i6öi de 
cï^ditie tegen de Barbarijfche roo vers, onder kommaa* 
do y^ den Vice Admiraal de RuyUr. 

in i66s met een Conamisfievaartier van 3a ftukken 
in zeè gegaan zijnde tegen de Engetfchen, werd hij 
genomen door een Schip van 64 ftukken , ria een dap- 
per en bloedig gevecht, en in Engeland opgebragt» 
alwaar hi) door den Hertog van Torky om zijne groo- 
te dapperheid beleefdelijk ontflagen werd. Hij woon- 
de al$ Kapitein den Zeefljig bij van Junij I<5Ö5 op 

het 

(^) Zlè Genealogie bl 1 2/^ x 

.;(t) Zie Geneahgde \>\. inf -—143. De la Ru e U c. 
1>h 153* , 

* iCS) 2iö Genealogie bl. 147, 






let Schip van zijnen vader, dien vin ii Junij x6S(Ê^ 
'^ waarin zijn vader, de Luitenant Admiraal Corndis 
Evertfent aan zijne zijde door een* fcettingkogel werd 
door midden gefchotens vervolgens dien van den 4 
Augustus deszèlfden jaars, de zware Zeebataille, waar- 
in zijn oom de Luitenant Admiraal Jan Evertfcn^ 
bet ieven liet. In 1673 hernam hij St. Emtatius en 
Nieuw Nederland: In 1675 «•^r Z. H. Prins WiUewi 
den derden tot Schout bij nacht van Zeeland, en iu 
16799 tot Vice - Admiraal en Kommandeur der ftad 
Vlisfiihgen en het Kasteel Rammekens in de plaats 
* van zijnen neef, den Vice Admiraal Cornelh Evertfen^ 
aangefteld zijnde , werd Iii j in 1684 ^^^ Luitenant Admi* 
1^1 van Zeehind bevorderd in de plaats van den Lui* 
nant Adminml Bankert en kommandeerde in i638 het 
eerfte Eskader der beroemde expeditie naar Engeland* 
Hij befluurde den 'voortogt der gecombineerde Ne* 
derlandfche en Engelfche Vloot in 1690 tegen de 
Fraiifche , en bcleide den aftogt voorzigtig , daarxde 
Engelfchen zich buiten het gevecht bielden. Hij 
werd door de Engelfche Koningin Maria en haren 
Echtgenoot bij twee onderfcheidene Brieven heufche* 
lijk bedankt en geprezen. 

Hij ftierf te Middelburg in November 1706 en werd 
in de Tombe zienes vadeis begraven. C*> 

EvERT EvERTSEN, dcrdc zoon van den, Luitenant 
Admiraal Cornelis Evertfcn en Jobanna Gorcom^ gebo- 
ren te Vlisfingen den 30 April 1644, werd, na het 
doen van onderfcheidene zeetogten met en onder zijn' 
vader. Schipper , vervolgens in 1666 Kapitein , in 
welke kwaliteit hij in 1667 een Hoeker kommandeer* 
de, waarmede hij met nog eenige Schepen naar Suri- 
namen zeilde , op welken togt hij flaags is geraakt , eu 
hem het been is afgéfchoten, en hij aan die WQude, 
(zoo het voorkomt) 13 overleden, (f) 

Carel Evbrtsen, vierde zoon van den Luitenant 

Ad- 

(*) Zie Geneahgie bU i48-*lfa. De la RueUc» 

hU 154. 

(t) Zie Geneahgii bh i6Zé 

Ni 



! \ 



< 198 ) 

Adisintal CorneUs Evcrtfen eu Johanna Corcoms gebo^ 
' ren te Vlisfingen den 9 l^Fei 164$, was de eerfte^ wel- 
ke in den Landdienst trad^ diende te lande « en werd. 
Luitenant zijnde « in de Bataille van Casfelberg^ on* 
(der geleide van Prins Willem den derden doodgefcboten 
op cuBn II April 1Ö77. O 

Het geflacbt der Evertfem pleeg te wonen te Vlis« 
fingeo in de Nieuwftraat in een mn$ 9 alwaar nog in 
aiijn leven het Familiewapen op de luifed prijkte, en 
welk huis nog beftaat. 

Behalve de voorzegde negep gefiieavelde Evertfens^ 
bebben nog de volgende hun Vaderland ter zee en te 
land met de wapenen gediend : hunne loopbaan eindi* 
geade op de gewone wijs der ft^vdingeo, ^ 

Gelein Evertsen 9 achtfte zoon vèu den Luitenant 
Admiraal Cornelts Evcrtfcn en Johanna Gorcom^ geboren 
te Vlisfingen den aa Tanuarij 16^5 ; geneerde zich eerst öiet 
de Commisfie- en Koopvaaxdijvaart; woonde bijdeZee* 
ïlagen én Expeditien van 1673 ^'^ ^^74^ werd Kapitein 
ter zee in 1679, Schout bij Nacht van Zeeland in 1685 ♦' 
in welke kwaliteit hij» onder de vlag van zijnen broe*. 
der Carheüs Evers/en^ de expeditie naar Engeland bij^ 
woonde in 1688, en ook die van 1689 en 1690 tegert 

de Franfchen. Hij werd Vice Admiraal in 16^ hi de 

É laats van den Vice 'Admiraal Carel van de Ptau^ en 
uitenant Admiraal in den jare 1707» in de plaats 
van zijnen broeder den Luitenant Admiraal CorneUs 
Evertfenm 

Hij ftierf den 45 JuHj I7ai op ziji» Buitenplaats 
Zeertist niet vet van Middelbuig, en werd begraven 
in de Vaderlijke Graftombe, (t) 

HBRMAn Evertsen $ negende 2oon van d^n Lui. 

^ tenant Admiraal CorneUs Evertfcn en Johanna Goröom « 

geboren te Vlisfingen den a8 October 1657, diende 

eorst aU Luitenant onder de Marteiei^y vervolgmis 

ging 

t*) Zie Qtf^aUiit W itfj, 

Ct) Zie Gentahgie bl if i ^f«- i/S. De U Rue U c« 



Km) 

ging hij over in den hnd^ensu werd Luitenint Ko- 
lonel in 17179 en Majoor der ftad Vlisfingen in 1718. 
Hi> overleed te Vüsfibgefi /den 5 September 1730 
en is aldaar begraven. (♦) 

r 

CoitN£Lis £v£RTS£N, zoon vao laatstgeiteldpiür 
Herman Everifen en Maria fPóod^ geboren te Vlis- 
iingen den 4 October 1690 9 begon zijne loopbaan in 
den zeedienst, doch ging in 1707 tot den jlanddienst 
over. 

' Na onderfcheidene rangen doon;eloopen te zijni^ 
werd hi) in 1739 Groot Majoor der ibd poornik^ 
woonde bij de Expeditie^ tegen dep Pretendent in 1745. 
In 1747 werd hij Luitenam Generaal 9 en kreeg het 
kommando over de Troepen in Walcheren. 

Hil overleed te Vlisfingen den 8 Januarij 1773 ^^ 
js aldaar in de Middelkerk begraven (f}. 

JoHAw Willem Evërtsên^zooü vm^^^^iEvtrr^ 
fen en Mana Sara Elfsdijk^ kftinzocm van denVice 
Admiraal CorncUs Evcrtftn^ geboren te 's Gravenhaflge 
den .... 1699, diende eerst onder <le Vriefcive 
Ouardes, eindelijk als Luitenant Kolonel bij het Re- 
gimetit van den Luiteliant Genenaal Evertfcn^ en 
Groot Majoor van 's Bosch. 

Hij fflerf te Vlisfingen in den jare 1745 (J) 

\ 

JoHAN EvERTSEN, Heer van Loflijke., zoon vah 
laatstgemelden Luitenant Kolonel Johan Willem Eycrt- 
fen en Conftantia Thpsrry , geboren in ^s Hage déti 9 
ApHl 17289 trad in den zeedienst 9 werd Kapitein 
ter zee in den jare lygi en deed verfcheidise ej^e* 
ditien ter zee tot net convoijeren vah Koopvaardcrs. 
^ . Hij 

(*) Zie Gema/üiie bl. 180 •— lts. 
' Ct) Zie Geneahgic 191 — 198. 

m 

CS) Zie Genealogie bh aou 



N-l 



C 000 > • 
Hij ftierf te Voorburg deo ^3. Jaimarij 1768 (♦)• 

Eindelijk Herman Evertsen., zoob van Mr. Wil-- 
km Evtrtfcn en Sara Gecrtruid Lambrechtfcn^ achter j- 
kleinzoon van den Luitenant Generaal ComcUs Evcrt^, 
fen^ geboren te Middelburg den 16 Augustus 1776» 
werd mede tot den zeedienst opgeleid , en toonde 
lust te hebben, om op het Ipoor zijner voorouderen 
te treden. 

Hij begon met- eenereis als Kadctnaar de Oost-In^ 
dien: doch van daar retournerende met het ^chip Bapü 
beftein , in den jarè 1792 » is hij tusfchen Batavia en 
de Kaap de Goede Hoop verongelukt, met het ge- 
heele Schip en deszelfs equipage. Althans 'er is 
nimmer tijding van gekomen. 

De Itatfte Mannelijke Afftammeling van het ge- 
flacht der Evcrtfens; althans waarfchijnlijk van den 
Luitenant Admiraal Cornelis Evcrtfen , was de Wel 
Edel geboren Heer Mr. Cornelis Cromstrief* 
EvERTsEN 9 Oud Raad der ftad Middelburg ^ zoon 
van den Burgemeester Horman Evcrtfen en kleinzoon 
van den Luitenant Generaal Cornelis Evertfen. 

Hij is geboren te Middelburg den 9 Julfj 1768, en 
overleden den 14 Junij 181B in 's Hage* zonder 
anannelijk oir oatelaten. 

In Curacao en Demerary beftaat een talrijk Geflacht, 
Ky^r$x genaamd, voerende hetzelfde wapen, en zeg- 
gende oorfpronkelijk te zijn , uit zekeren Eyert Mverfs;^ ^ 
zoo tls zij moenen te kunnen bewijzen. 

(♦) Zft Genealogie bl. £32 — ^3^ 



PRO 



C SOI ^ 



PROGRAMMA 

( 

VAN o B 

. KONINKLIJKE A KADE MIE 

» 

D B K 

^WETENSCHAPPEN en FRAAIJE LETTEREN 

tsBrussel. 

(^ycrv.ól^ en Shf van Bladz. 189.) 

Voor 1820 fchrijft zö de twee onderftaande Prijdvra- 
gea uit; 

, I. 99 Het geveo van een gefchjed- èn oordeelkundig 
>, verflag ^an de fchrijver^, die het best over de Belgi;; 
>V fche gefchiedenis gefchreven hebben, van den aanvang 
^, der vijftiende tot op bet einde der zeventiende eenw^ 
t» Men verlangt, dat de verb^ndetaars de bronnen opge- 
u ven, uit welke déze fcbrijvers hebben geput, en da( 
n zi5 den graad vao geloofwaardigheid bepaien, op wel. 
^, ken eik derzelye aanfpraak kan maken." 

. II. ^, De Nederlanden hebben eene groote menigte uitfle- 
„ kende Latijnfche Di<:hcersvoortgebragc. JonusGrute- 
,y r u s heeft ons , onder den verdichten nnain van R a n u t i u s 
^ Gerus, ee»e belangtyke verzameling^ géfchonken vaa 
„ uitgezochte gedichten uii de meeste diclitkundige wer- 
„ ken der Belgen, die tot op zijnen tijd hadden geleefd, 
^ onder den titel van DeUciae Poétarum BelgkorutnyFran^ 
9, csf^ 1Ó14, 2 voL in 12*. Valerius Andreas en Fop- 
„ pens, in buiine Biblhtheca Bclgica; Sweertius fn 
„ zijne Athenae Belgicae; Paquot in zijne Mémoires LU- 
^^ f eraira ^ Sax lus, in zijn Onomasticon Lif9rariufpi ; 
„ Baillet, in de Jugemens des Savans; Coupé, in zij- 
„- ne Süirées Littiraires^ — de fchrijvers der Biograpkie 
„ Univerfelle en verfcbeiden andere geleerden maken ons 
„ met het grdotfte gedeelte dier dichteren bekei:d.'' 

„ Op uitnoodigfng van een geleerd genootfchap in Hol- 
,^ land, heeft de heer Jeronimo de Vries, voor tien 
„ jaren, eene belangrijke gefchiedenis der Vlaamfcbe en 
-• Hollandfche Dichteren in het licht gegeven f*)» ^^ch 



w 



er 



* O Gefchiedenis der Nederduitfcbe Dichtkunde; Amfterdam» b8 Al- 
ini t', iHq8 j a deelefi , , in octavo. ^ 

NS 



9, 'er ontbreekt ons nog eeo nuauwkeurig en volledig ver- 
y^ flftg van onze Lacijnfbhe Dichters. De Akademie» ver- 
9, iangende 'achtervolgen) al de takken van on^e aeoo rifke 
,, en ongelukkiglijk zoo weinig bekende, letterkundige 
,^ gefchiedenis tot klaarheid te brengen, fielt voor: Een 
„ gefchled- en letterkundig verflag» volgens orde vaa 
„ tijd, van al de Nederlanders, die in de; Lacijnfche taal 
„ hebben gedicüt» met eene oordeelkundige befchouwlng 
„ hunner dichtwerken" 

De Klasfe der Wetenfchappen (lelt, voor 1819^ de vijf 
volgende i^rij^^rragen ter beantwoording voof: 

I, ,, Op eene gegevene plaats, en binnen eenen vast* 
,, gedelden tijd, het verval te berekenen van het water 
„ eener rivier, welker breedte, diepte en helling bekend 
„ is. Te bepalen de verinderfiigen , die in dit verval op 
„ hetzelfde punt en in denzelfden tild plaats hebben» 
^, n«Rr mate men de breedte der rivier' van langzamerhand 
„ door dammen of anderzins vermindert.'* 

IL „ Indien men aan eik der hoeken van eene voU 
„ maikt vierkante ondoff'elijke oppervlakte, in wier nrid« 
9^ delpunt een gewigt P is opgehangen, bij voorbeeld 
9» ic>o |g, een touw vKstmaakt, hetwelk lijnregt over eeii 
„ katrol loopt, en men aan' elk dezer touwen een gewigt 
,, becht, zoo dat 1*. de fom der vier gelijk is aan^ \o(S 
»> ffi; en 2**. €at de twee gewigten, aan élk der twee tei. 
„ geuovergeftelde hoeken vastgemaakt, aan elkander ge« 
„ lijk zijn; bij voorbeeld, twee derzelve elk van 49 fe ; 
„ en de beide overigen» elk van één potid en alzoo toe 
„ in het oneindige, weet men, door de ^•ivone regela' 
„ der evenwigtkunde, dat die oppervlakte in een hori* 
„ zontaal evenwigt zal blijven. Zoo van eenen anderen 
„ kant, deze vier touwen in plaats van aldus een gewigc 
^ te dragen, over een katrol ioopendè, aan eenen on* 
„ bewegelijken zolder zijn vastgehecht , »iet men duide^ 
^, lijk,ma^r alleen volgens het grondbeginfel der. boven* 
„ natuurkunde: dat ^ pveraly waar Vr eenk va/maakte ge<f 
9, iijMe^van werkende oorzaken heflaat ^ de uitkomjlen mk 
^^ noddmndiglijk gelijk zijn % zi^it men, zeg ik, dat de 
„ deelen van het gewigt P, welke elk dezer vier hecht* 
^ punten zal dragen, ook volm&akt aan elkander gelijk 
„ zullen zijn," 

„ Hét komt 'er dus op aatt, om een waarlijk natuur* 
„ kundig grondbeginfel aantewijzen, dat is te zeggen^ 
„ alleen gegrond op de eigenfchappen der (lof, waaruit, 
^, onder die oneindig hierboven vermeld aantal betrekkin- 
„ gen tnsfchen de vier gewigten, allen even zeer ge* 
„ fchikt, oifi het evenwigt in de eerde vooronderftelling 
„ daarteöellen, klaar de voorkeur blijkt, welke de be- 
„ trekking van gelijkheid in de tweede voofonderft^liiof 



% 



C ^3 ) 

*, 'bejromt; dflt 1» te zeggen, wtaneer dè ▼erdeelfng det 
,, te dragen krachten w^erkdadiglijk en alleen afhangt van 
,k het gewtgt P in het middelpunt van de vierkante €^ 
^, pervlaktê ya5(igehechi.'* 

In het xWlIde Deel van de Mêmoirei de r Académie dé 
Péter%b9urgi heeft Eu Ier dit onderwerji in deszelfs gan# 
fchen omvang behandeld, met eene bewonderenswaardige 
¥(inst en fchranderheid. (^De presfione ponderfs in pianum 
cui iHcurahité^ Maar, volgens het gevoelen van d*Alem* 
bert {Opuscul. fhaih* torn. 8. bladx. 40. % 13,) is die 
oplosfing nog' onzeker en vooronderftellend. En inderdaad, 
hét grondbeginfel, "^waarop dezelve gegrond is, fchijnt eer 
eene wiskunstlge vooronderHelling, dan een natuurkundig 
grondbeginfcl t« aijn. 

Men vraagt derhalve: 

i«. Dat men .dit grondbeginfel grondig ontwikkele, en 
dat men op eene Heilige wijze aantoone, dat hetzelve, 
al Q^ niet, als een natuurkundig gr$;èdbeginjei kan worden 
aangenomen. 

2V In geval van eene ontkennende demonflratie , dat 
men onderzoeke, ^f ^en, dit grondbeginfel ond«r een 
ander ge;z!gtpunt voorilellende , hetzelve niet zou kui** 
uen vastrtellen en alzoo de fchoone theorie behouden , 
ivelke daaruit voortvloeit, 4 

3**. Eindelijk, zoo deze beide prpeven niets, dat vol- 
doende is, opleveren, vraagt men, dat raen voor het hier 
boven vertnelde g<»val -een grondbeginfel aanwyze , bet- 
vreik. buiten alle bedenking is# - 

III. 9, De verfchiilende foorten van mineralen, dfe 
„ binnen het Rij-k gevonden worden, .in dcrzelver on. 
,, derfcheiden. eigenfchappen te befchrijven, met vermei- 
^ ding van de ligging van elke foort, en van de plaatfen, 
„'alwaar dezelve 'wordt gevonden, en tevens met opgave 

van hetgeen de fchrrjvers, die bereids over dezelve 
^, gehandeld hd>ben, deswege hebben gezegd." 

IV. „Indiende krachten, die de verfchijn^en der > 
4, eicctrjciteit en die van het galvanismus te weeg breo- 

„ gen, dezelfde zijn, waarvan komt het dan, dat 'er 
tusfchen beide ótzt verfchijnfelen geene volmaakro 
overcenlhmming plaits vindt ?" 

V. „ Verfeheiden nieuwere fchrijvers beweren, dat 
de fcheikundfè© ^ö de galvanifche krachten, dezelfde 
zijn; kan men de waarheid of valscliheid van deze (lel. 

\\ ling bewijzen?'* 

De prys voor elke van deze vragen zal zijn een Gou. 
den eerpenning van 25 Dukaten gewigts* Dé Verbande- 
lttgtv[^ in het Lgtijn, Fr^insch, Hoilandsch bf Viaamsch, 



9> 






Beoordeelingen van Vaderlandsche Werkepi 
IN Büitenlandsche Geleerde Tijdschriften. 

Redevoering over de verdienden der Am lï er dammers ^ ten 
aanzien van den opbouw en de volmaking der NederduitfcAe 
Taal- en Letterkunde^ door Johawnes Pieter yah Ca» 

r£LLE» 

Deze Redevoering, waarmede de Schrijver den nienw 
opgerigten post van Hoogleeraar ' in de Nederduitfclie 
Taal- en Letterkunde aanvaardde, verdient in meer, diin 
een opzigt algemeen bekend te worden. De Redenaar 
fpreekt met zulk een' warmen ijvcF en in eene zoo zuive* 
Te taal oyer zijn gewfgtig beroep, dat men zijnen toehoor* 
ders zeèt veel nut van zijne voorlezingen kan beloven, 
en de korte fchets van de gefchledenis der Nederdnitfcbe 
Tncl- en Letterkunde bewijst duidelijk, dat de Schrijver 
de oorzaket) van het rijzen en dalen der wetenfchappea 
in zyn Vaderland kent, en voornamelijk dat geen, wat 
op zuiverheid en verbastering van taal invloed gehad 
heeft. De Schrijver begint met de 13de eeuw, als den 
tijd van de oorfpronkelijke zuiverheid der Nederduitfché 
taal, zijne nafporingen over de veranderingen, welke deze 
taal tot hiertoe heeft** ondergaan. Toen de Regering met 
het begin der 14de eeuw van het Grafelijk Hollandfche 
huis op het huis van Henegouwen overging, dat met 
Frankrijk in uaauwe betrekking ftoad, mengden zich in 

.de 



i 



C 4o4 ) 

•n met eene leesbare hand gefchreven, moeten, vóór dea 
iften Februurij 18 rp, en die, ter beantwoording ftrék- 
liende van de cerlte Prijsvraag voor de Klasfe der We- 
tenfchnppen, nis welke bereids een jaar geleden is uitge- 
fchreven, vóór den i(len November van het loopend 
jaar 1818, vrachtvrlj, worden ingezonden aan den Heer -j 

van Hult hem. Secretaris van de Akademie. 

De Akademie verlangt de grootst mogelijke naanwkeu* 
Tigbeid in de aanhalingen. Ten dien einde zullen de 
fchrijvers zorg dragep, de uitgaven en bladzijden der 
door hen aangehaalde boeken aantedulden. 2ij zqlleii 
liunne namen niet onder hunne werken plaatfen, maar 
Hechts eene zinfprenk ter hunner keuze. ^Zij zullen deze 
fprcuk herhalen op een verzegeld briefje, hetwelk hun» 
nen naam en woonplaats zal inhouden» Diegenen, welke 
hunne namen op ecnigerhande wijze zullen bekend ma«« ^ 
ken, of welke hunne verhandelingen na verloop van den 
bepaalden tijd zullen inzenden > zuilen geheel van é» 
prijsdinging uitgefloten zijn. 



C ^5 ), 

de Nedêrdnitfehe caal ^onderfc belden Franfcbe woorden 
en fpreekwijzen; deze Waal verbastering liam ia de twee 
volgende eeuwen zoo veel te meer toe, uaar mate de * 
zanggodinnen door burgertwisten werden verjaagd , zoo 
dat die eeuw weinig zuiver HoHandfche fcbrifcen opJe- 
ycrt. Met de 15de eeuw, toen Fiuppus van Bourgon* 
die bewind voerde over deze landen, nam de taal ver* 
bastëring, naar de opmerking van den Schrijver, door de 
vermenging van vele Latijnfcbe' en andere vreemde woor* 
den dermate de overband, dat deze vreemde fpreek wij* 
2ën in de i6de eeuw als kenmerken van denfVanijen 
fchrjjfftljl werden opgegeven. Dit bleef voortduren on- 
der de Spaanfc^e regering. De Scbrljver kent de ver* 
dienste voor de z^iivering der taal reeds iu de i6i\e eeuw 
aan die inrigtingen toe, welke men ook* te Amflerdant 
^destijds daarvoor maakte, en waaraan de aanzienlijklle 
ingezetenen der (lad door ijverige medewerking deel na« 
men. Na deze fcbildering van de lotgevallen der Neder* 
doitfche ta^l, gaat de Schrijver voort 9 met de verdere 
verdiensten van beroemd geworden Amfterdammers ten 
aanzien van de Vaderlandfche Letterkunde op zulk eene 
wijze voorte(leilen,^dat dit kleine werkje hierdoor eene 
wezenlijke waarde voor dit gedeelte der Letterkunflè 
verkrijgt. Wij kunnen ten flotte aan de Lezers van deze 
Redevoering het genoegen beloven , van den geleerden 
Schr^ver met ongemcene befcheideuheid (e boorenfpreken. 

C Oottting. GeUhrte Anztigen ttS Mdrz i8i$. ^ 



NATUURKUNDIGE BIJZONDERHEDEN. 

Walvisfchcn. 

Sinds eenigentljd ziecnen op.ottderfcheidene punten der 
Bngelühe Kusten IFalyisfcken; dit verfchijnfel brjÊngt men 
in verband met bet losgaan der Ijsbergen In het Noorden, 
waarvan op verfchillende tijden ontzaggelijk (lukken \n 
Zuidelijke wateren waargenomen zijn. Hoe dit zij, dezer 
dagen Is * er , e en groot e Waivisch aan die Kust b^f de Qaai 
van Cadlgan gedcand, en heeft zich in de omftrekenvan 
de Frith en ten , noorden langs de Kusc eene menigte jon. 
ge Walvisfchen, waarvan fommige meer dan twintig voe* 
een lang waren, vertoond* Aan gane zijde van de Haven 
van Cave, zag men ook twee Walvisfchen, en beproefd^ 
te vergeefs' een hunner in deze Haven te jagen. 

STER. 



C öo6 ) 



STERRE- Efï WEERKUNDIGB 
WAARNEMINGEN. 

Tassy. Op den 3iften JülJ) gevoelde metr hief eeneti 
j?oo hevigeii fchok van Aardbeving, als men fed^rt itf 
jaren niet in die mate had ondervonden. 

Rome. In den nacht tusfchen u en 13 Augustus wer4 
,inen alhier»^ ,nog fterker te Albano en Fr^scati, een* 
* ligtcn fchok van Aardbeving gewaar* ^ 

WEERKÜNDIOE W A ^R NBMIN OE N, 
'BUITEN ÜAARLEM» 



fBARO» I 7WR* 
1818 ^ MB- j MOME- 
Aug. l TER, • TER. 

9 



WIND- 
STREEK. 



"f 

mmmtmi 



LUCHTa* 
GESTELD* 
MEID, 



10 



II 



° _ ."' ' I ' ■■ ■ 

(29 7* ' 



bewollit; voontiidcbg 
een wem^ buöi$* 



■*****»i^ 



59i 

5ii 



N. N. w» 

Ma W« t< N . 



t " ■*• 



wolken; buiji^. 



f 29. 8} 5»! 1 *• ^'W. 

<a9>ti 5$i ( W.Z.W. 

I20. 9 $2 » 



bawolkt; voormidd zeer bui^ ^ 
Of» den middag met donder. 



t% 



_ ^^' 



(29* Hl 
<S9-«M 



5li I z.s.w« gedttrige zwne r^enbuijen;] 
j w.z. w. voormiddag met wfaid; 



99 



f SO» oi I 54 



Vm X« O. 



jffl deniiaaiydag v^t donder» . 
wolken; meest onKrenc beider:^ 
*s avonds belder. 



14 <30.fti 
Izo. of 




z. w« 



bewolkt; namiddag en *a svoaS 
zeer win^. 1 



' fa9 M I 59* I - *• ''' i ^^^^' wind; betrakteu; •s morg.^ 
IS <39'7f f ^41 I — - I in den namidd.,en'!savondsregeiH 



BEKEN DM A K I N G E N. 



m 



W^ Door een voornaam Liefhebber wordt uit de hanil 
* te koop aangeboden eene keurige Verzameiing 
ées Bijbels in onze moedertaal» die de opmerkzaamheid 
▼an de Vrienden der Oudheid zoowel als van de Geleer« 
de Taalonderzoekers waardig is, als: N**. !. 0e atl^- 
cerfte Nederduitfqhe Bijbel, welke gedrukt is te Delft in 
^en jare 1477 en uic twee fiukkea in Folio beftaat. Die 

te- 



C ao7 ) 

c«feQweordig Bjcaopltar is zeer zuiver e» welgecoodl-* 
Uoneerd; Ie LoBg heeft In zijne Boekzaal des Neder. 
4ttkrch€ii Bi^beJs bl. ^s ^^zen drnk ntaywkeurig befchre* 
Ten«. N* s. Een allerkeurigsc Exemplaar van den Bijhel, 
welke geloofd wordt in het jaar 148» te Keulen blJ Jo* 
Ican K oei b off in twee Deelen te zijn gedrukt, en 
waarvan eene befchrijving is, gegeven door Ie Long t. 
«. p. hL 3SS» en aan het einde van het tweede Deel 
Haat eene onduidelijke oude santeekening, welke fchijnt 
aanteduiden» dat deze druk te Cocine vervaardl;^d is iii 
1467. N** 3. Ee.n zeer goed geoo?iditioneerd Exemplaar 
T^n den tweeden drnkdes vermaarden Liesveldfcheu ^ijbels» . 
die volgens eene aanteekening, welke gevonden wordt 
tan het eindevan.de Tafel der Epistelcn en Evange» 
lien, gedrukt is te ADtwerpen op diQ Camerpo^ntbrughe 
in de Sciit van Arcpis Anno 1532» op den 6 Occober* 
N^. 4* Twee goedgecondicion^erde Exemplaren van den* 
zelfden Liesveldfchen Bijbel, gedrukt 1542 op den'^3den 
TuniJ; deze druk Is de laatHe en beste en om denzeivea 
IS Liesveld in 'het jaar 1545 onthoofd geworden. N*. 
5, Een zeer fraai Exemplaar van den Bijbel , gedrukt in 
1560 hij Nicolaas Biestkens van DIest. Deze 
druk, dié zeer zeldzaam voorkomt, is de eerde en beste 
-van den zbogenoemden Biestkens Bijbel en de allereerde» 
In welken de verdeeltng der Verzen gevonden wórdt. 
K^. 6» £en extra fraai Exempkar van den Bijbel, gedrukt 
in 1562 te Ëmbden den 7den Martii in groot Folio. Die 
is de eerde drulc, die gemeenlijk genaamd wordt Deuxaas 
^n UilenfpiegeU KS 7* Een welgecondidoneerd £xem^ 
pUar van den Bijbel , gedrukt in 1563 na d%t de kopije vaa 
Kicol. biestkens van DIest* In dézen druk one» 
breekt de plaats i Jok. V. 7. N\ 8. Biblia, gedrukt in 
1571 zonder plaatsaanw9i>ziflg-, In- groot Octavo. Achter 
aan volgen de Pfaimen Davids, van Petrus D at he- 
il us, de Catechismus ^ de Liturgie^ gedrukt - tn 1572. 
N-og daat op den titel, mep vindtfe te coope te Gheiid^ 
in de Aüburg bij férdinande Sampfon tii den Wie. 
ten Leeuw naast Axel,e* Deze druk is uiterst 2»^ldzaanu 
N% p. Biblia, ghedrückf in de venaarde Coopdadt 
Dordrecht Anno 1580 in Fplio. Deze wordB-vftn ouds 
bij uUdek de. Dordfche pijbel genoemd hq. i| 3ke^t zejd* 
zaam.. Dit is een fraai Exemplaar. N*. lo. Biblia, ghe- 
drncki voor Laurens Jacobszoon, Boekverkooper 
in den Vergulden B\Jbcl op h^t Water b^ de Oudi^ ür^g- 
ghe tot Amdelr.edam 1590. N*. 11, liiblia me: zeer 
fchoone Annotatien nlar den Geneeflchen Exemplaar uit 
de Pranfoyfche tale in de Nederduicfche fprake overgezet 
door P. H. tot Leyden, hij Jan Paedt s Jncobszooit , 
en Jan Berewenszobn Anno 1391. Bij deze Bijbel-' 
uitgaven behooren nog de volgend<^ drukken van het N. 
Testament, als: N?. i. Het N. Testament met de AJino» 

' • ' ■ ta- 



eatfen IVTftrlcrkci, hier is bijgevoegd eenet) Ktflefidiféf 
jllscoriael mee de Jaarmarkten van divorfe Landen, Steden 
ei Vrijheden Anfo 1557 in Duodecimo* Die is d^ eerde 
druk van de ATinocdtien»vnn Maricracns. M. 2. Idem 
vaq het jaar 1579 bij janPaedcs fficobszoonce 
Lcyden; men vintfe te coop tot Lêyden bij Jacob 
Adriaenszoon , woonende acn de Biefeftraat, in Sint 
Jone^. N«. 3. Dat N* Testament ons Liefs Heercn J.^ C. 
'dwück hij vtt den hoogben hemel beer beneden ghebracbt. 
beeft .. • ghedruckt naedecopie van Nicolaes 15 i est* 
kans van Diest, in het jaar ons Heeren 1579. ^eer 
zeidzanm. Deze allerbelangrijkfle Verzameling wenschce 
men in. banden te zien van eenen Vaderlanëfchen Letter- 
knndigen, ofwel van eene Nederlandfche Letterkundige 
Maatfchappi). Die hierin eenig beUn,e ftelc, wordt ver- 
zocht zich in perfoon of met franco brieven te adresferea 
bij de Boekverkoop^ers J. A. Radink in de St. Lucies. 
fteèg, of bij S. de Orebber in de Kalvcrftraat 5y de 
OsjesHuis te Amilerdam. 



*,*»• Staaf van Holland^ Duinen en Ontwerp f9t Fruckt 

• baarmaking van dezelve, opgemaakt doof J. KopSf 
thans Profeifor aan * stands Hooge School te Utrecht ^x^tt 
Deelen in gr. 8vo* In een tijd, waarin men >r zich met 
alle magt op toelegt om Duinen en Heigronden tot goe^ 
Land te maken, kan iculk een Boek niet dan aangen 
zijn» Slechts weinig Exemplaren zijn *er voorhanden j 
kunnen niet in Cc^mmistie verzonden worden, doch zf 
te bekomen te Utrecht bi) O. L van Paddsnburg en 

Amderdam hl} J. Aavlikkskh. Oe priie der twve Dccl 
is f 3 - • -• 

W* On tr^upe chez ks Fr er es MxxtTnjy Librairei 

• è Leydem 

Histöire de P Academie Royale des Sciences 
et^ec les Memoires de Mathematiques et P/Jyfi^ 

ques de 1699 etfuivans. • . * . 58 Vof. 

Memoires de Mathematiques. , , . 6 — 

Tables des Ma tier es &c. . . , P — 

Geometrie par PInfini. , • . , i — 

Traite de P /furore Boreal. . . . i — 



'• 



Faifant 85 Vol. 

Et Machines et Inventiont 9 Tom* foL avec gr. nombrt 
des fig. poïtr Ie prix modique en Carton ^ de f io<? Flarinu 
' Oeuvre: Comptettes de Buffon avec des notes par La Cepede 
Par* 12 FoL gr. 8vp. avec belles fig* 

Polllier, PancJcctae ^ustinianae Par. 1818. ^Tomi. tf* 



Te Haarlkm bij oë W£P. A* Loosjss Vu 



\ 



ALOBM£ENE 



K O N S T- 



£N 



LETTÈR-BODE, 



VOOR HET JAAk iSiS. 



N<>* 44. Vrijdag den ^ftcn September. 



u f 



8 



.f--» 






r 



B E R I G T E N. 

ï^TUTTGARDT den ft September. Ter bevotderin^ 
van de Landhuishoudkunde is, volgens Koninklijk be- 
fluit, eene afzonderlijke Inrigting voor die wetcnfchap 
dsargefteld : en zijn daartoe de aanzienlijke en uitgeftrekt^ 
domeinen van Hohenheilii aangewezen. Dttt Inrig« 
ting 9 waarin de Landhuishoudkunde Theoretisch en 
Praktisch zal Qnderwezen worden, is zoo ^ wel voor de 
bewoners van dit rijk als vreemdelingen beftemd» 

r 

GoTTiNaEN. Op de tegen Julij dezes jaars uitge-i 
fchrevene Huishoudkumii^e Prijsvraag van de Konink"» 
lijke Maatfchappij der Wetenfchappen alhier ayer de 
aankffceking van Noord ^ ^merikaanfche Boom/horten in 
Duitsehland is geen antwoord ingekomen. Op hoop 
van een* beteren uitOag werden de volgende hennnerd: 
tegen November dezes jaars die over den Houtazijn; 
tegen Julij 1819 die over de aanv^ending van den fioom 
. op de verfchiüende bereidingen in de Stad^ en Land» 
huishoudkunde; tegen November 18 19, die over de Na» 
tuurlijke Historie en ^middden ter verdelging .van de 

ü. DfeEL. O W 



< 9io ); 

Limax agrenb. O Als eeoe nieuwe Prijsvraag t^en 
Julij 1820 werd opgegeven : - ,9 Daar it zl^mentoop 
van ondeffcheiden omftandigbedeo veroorzaakt^ dat de 
arbeid in de bergwerlcen aan den Opperbarz niet 
neer zooveel kan opbrengen 9 als voorheen; en daar 
de gedurige vermindering der ertfen» ingevallen geene; 
nieuwe groote aders ontdekt "mogten worden 9 eene 
beperking van dit bedrijf en daardoor de verminde* 
rin|[ van eene voorname bron van beftaan noodwendig 
voior vele menfcfaen ten g€VoIge moet hebben; is bet 
zeker raadzaam 9 bij tijds te onderzoeken 9 welke foor- 
ten van bedrijven W best gefchikt zouden zijn 9 om 
aan den Opperharz, benevens de eigenlijke Bergwer* 
kers ^ambachten 9 met voordeel te kunnen gedreven 
worden 9 en welke middelen het dienftigst Mvonden 
zouden worden 9 om zulk een nieuw handwerk of be- 
drijf daarn^et goeden uitflag intevoeren. De Koninklijke 
Maatfchappij looft dus 9 teneinde van hare zijde mede* 
tewerken^om de aanéa<^t op dit 9 voor lederen vriend 
ét^ Vaderlands en van die merkwaardige bergachtige 
ilreek in het bijzonder 9 zoo belangrijk onderwerp te 
bepalen 9 haren prijs uit 9 op de beste beantwoording 
dezer Vraag: 99 Welke foorten van bedrijven zijn, 
99 niet inachtneming van den natuurlijken toeftand 
ii én de overige betrekkingen van den Opperharz» 
9, het best gefchikt» om 9 nevens de eigenlijke Be]g« 
9, werkers -bedrijven 9 aan een gedeelte der dü^tnch ont« 
99 onthoudende inwoners een gepast en beftendig ou« 
99 dethoud te verfchaffcn 9 en door welke middelen 
,'9 zouden zulke nieuwe bedrijven daar het gemakke- 
,9 li}k« ingang vinden? " De gewone prijs voor de 
beste beailtwoording vvi elk dezer Vragen » vracht- 
vrij intezenden9 tegen Mei of September 9 is Twaalf 
Dukaten 9 behalve voor die van dert Houtazijn 9 voor 
welke de dubbelde daarvan Wordt aangeboden 9 inge. 
\üd één volkomen voldoend en boven alle de ande. 
re uitmuntend Antwoord inkomt : twee elkander na« 
bijkomende daarentegen Zullen dezen dubbelden prijs ^ 
goedgekeurd wordende, deelen. 

Haaü* 

(*) Zie deze Prijsvrjgen la haar geheel ia vorige jareii 
Van dit Weekblad, * Red. 



^ 
« 



/ 



aa^ARLEM. JRuftnden -wij in het vorig N*. aia 
*entee Latijnfche Öichtregelen , d«r nagedachtenis van 
F. Waeresout toegewijd i eene plaats in, ook de w»- 
derftaande Necfcidüitfcbe neendea wij onzén Lezen 
niet te i^oges onthouden , als eene waardige huid* 
aan s mans verdiepftep toegébragt. 

B^IJ H E T G R A P . 

VAN 

*• 

TRANS N A E R E B O tJ T» 

Qyerfedefl den 29 Augustus i8|8» 



•■*« 



VOORZANC/ 

Wie h het, vhn ti^iens wonderAtdcn 

Het Nederïandfche volk gewaagt p 
En met uitheemfchen roem beladen 

Zijn glorie naar de ftarren draagt? 
Wfe is het, die den dood kon ftaUen« 

Wanneer bij aanfukt met gèWeld^ 
Én in den kerker pp kon fluiten. 

Ais by zijtï bevende offbra telt; 
Die, door zijn menfchenmin gedreven^ 

D^orkaan én vloeden heeft getemd. 

En fterVendenbeWeld in *t leven, 

Aan mast of touwwerk va$tgékieïüd| 
Die als een redder op kwam dagen 

En met eene onweérftaanbre kracht} 
Door (iorm, en ijs en donderflagen, 
* Zijn broeders veflig heeft gebragt I 
Wie is het, die daar heen gedragen 

In *t witte mkkleed nitgcflrekt. 
Als zat hij op een* zegewagen, . 

De liefde en aandacht tot zich mktf , 

O 2 Tfa 



/ 



TEGKNZANO. \r 

Dst 's Naerebout, di^ welbehngen' 

In *c redden va^ zijn broedren fchiepi 
Hij wordt in 't lljkkleed nicg^edragen » 

Die (Icrvendén in 't leven riep. 
Zijn naam klinkt door de Nededanden 

En zweeft^ en rolt op d*Qceaan 
£n weergalmt langs de uitheemfche (Irainleiiy 

Tot daar Alcides znilen (laan* 
De ftormwind kon zijn* moed niet boelfeD, 
•# Als hlJ zijn broeders zag in nood; 
Hnn angst deed zijne krachten groeijeo» 

£n hij onttrok hen aan den'dood* 
Verheft zijn* naam in lofgezangen 

o Dichters! telt zijn* daden op; 
De kroon moet voor hem opgehangen « 

Zijn eerezuil rijz* hoog in top* 
Zijn daden, o z^n daden fpreken» 

En.fchittren boven d*Ordeband; 

Sticht Nabkeivout een glorieteekeii» [ 

J^y WÜ8 de roem van Nederiandl '. 

TOEZANG. 

Lof hem ! lof hem , die de boegen 

Van den dood heeft los gerukt. 
Laat de traan der fmart niet vloeijcn f 

^u hy zegepalmen pinkt. 
Heilig in den grond der vaadren ^ 

^usc de zeeman kloek en (lout: 
o Wie zou niet dankbaar, naadren 

Tot bet graf van Naerebout. 

Haarlem den C. ds KONING Lz. 

l^Septemb, \ZiZm 



C aij J r 






PROGRAMMA. 

De Maatfchappij 4 Tot Nut van V Algemeen^ hield, op 
deniideuen riden dezer, hare 34fte jatrUjkfche Alge- 
meene Vergadering, onder voorzitting van den Mede» 
JJoofdbeftuurder , den Wel Eerwaardigea Heere C. W. 
Wescerbaen, "Welke dezelve des ochcénds van den 
«erften dag, ten negen ure, in de Lutherfche Oude Kerk » , 
opende, met eene Redevoering: Over de Verlichting en 
Mefchaving ^ ah de voorname waarborgen voor detih roem en 
de welvaart dés Vaderlands» Deze .Redevoering jwerd 
voorafgegaan, afgevtrisfeld en bieflocen, door een keurig 
Vokaai en InClrumentaal Muzijk, gecomponeerd en gedU 
rigeerd door den Heer J. L. ?• L. Fr e ub ei, en wai 
vereerd met de tegenwoordigheid van den Hoog Edelen 
Qeftrengen Heer Gouverneur van Noord -Hoiland; eene 
CommisQe uit Hun Edele Achtbaren, Heeren Burgemees- 
teren en Raad dezer Stad; eene Commisfie uit de Regt- 
barit van Eerften Aanleg, benevens den Wel Edelen Ge- 
ilrengen Heer Officier, bij dezelve Regtbank; den Wel 
Bdeleo Heer Kommisfaris van het Departement van Na- 
tionale Nijverheid, Onderwijs en Koloniën; eene Gom» 
•jDisfie uit de Kamer van koophandel; eene Commisfie uit 
het Koninklijk Nederlandsch Inftituut van Wetenfchs^pen, 
JLetterkünde en Schoone Kunsten;, voorts Commisfien uic 
Kerkelijke, W.?tenfchappelijke, Stedelijke of nuttige In» 
xigtingen. 

Na den afloop der "Redevoering werden de Gouden 
Bereprijzen ter hand gedeld aan de Wel Eerwaardig* 
Heeren Simon Dirk de Keizer en Nicoiaas S wart^ 
beide Leeraars te Amllerdara, eerstgemelde by de Her* 
vormde. en laatstgenoemde bij de Remondrancsch Gere« 
formeerde Gemeente, en aan den Heer Cornelis vau 
Alphjsn, voor, en in naam van deh Heer Garel $te« 
phanus Hurau,te 'sGravenhage, voor derzelver, in 
den verledeneu jare bektlopiide Prijsverhandelingen. Voorts 
aan Meiert Gornelisz Boon en Martinus Lange* 
veld Junior, op het Eiland Texel; Haantie de 
Vries, Jan Molenaar en Gornelis Douwes Mo- 
lenaar, te Vlieland, allen voor het redden van Schip-- 
breukellngen ; aan Jan Elderenboscb, (ft Amflerdam 
en Tan Hoogflag, te Zaandam, voor *het redden van 
in het water gevallene Menfcjien; zullende de Eereblif- 
Iten, toegewezen aan zoodanfge Perfonen, als welke zich 
<loor I^et bedrijven van edelmoedige daden* dezelve had* 
den waardig gemaakt, doch welke niet ter vergadering 
tegenwoordig waren, worden toegezonden aan de Depar* 

* O 3 te. 



r 



C ««4 > 



/ 



tenenren* welke durvan de opnve gedaan hebben, «fs« 
«an Alb'erc Dy k, ce Enumatil;Tohan Wilhelm L003» 
ce Dordrecht; Harm Hi^rmi wei, te Wildervank; An« 
tony Rloofterman* te Nymegen; Johsnnes Lieu* 
wes vtn der Meulen, ce Workum; Gysbert van 
V^e'nt te BodegraTèn ; Hendrik Tongbloéd, te 
Iteyden; Gerrit Struis, ce Rotterdam; Johannés 
Folk^rts vtn der Schaaf, te Dockum; Gerh^rd 
Wilhelm Muller Masfis, te Almelo; Cornelis 
Teunifz Jabaay en Jan van £s, ft Maasdam; Ger« 
kardes ter Horst en Jacob Gerrits Nyborg, cie 
Groningen; Fredrik Stork, te Z<itphen; Antheny 
Tan Holchuizen, te Middelburg; Abraham Paau^r^ 
ce Utrecht; Geeltje Tjetks Prins, Gosfe Teuols 
tn Harmen Willems Jdarsma* te Dockum; Coea« 
fiad Sjatepeoo, Nicolaas Cornelis en Foekè 
Smeding» te Leeuwarden; Geertje Mui, te Schagen 
en Justinus Leonhard Verburg, te Doornik; allea 
l^oor het redden of pogen daartoe,, van in het water ge« 
▼allene Menfchen of Kinderen; >ian Adriaan Vogel, 
Piete'r Keldermans en Jan van Zweeden, te Zs* 
venbergeni Marten }ans Jager, Jan Dirk Keizer, 

Iitt Hendriks, Nan Kaan, Jan Simon Snooy.» 
'elten Koorn, Cornelis Cornelisz. Koorn, Jsl* 
Cob]ant2 Kaan» Jan £ver;z Bakker^ Jan Janz 
Bakker en Jan Weertz kooI,ce Hindeloopen; Ger- 
rit Jacobs Buren, Siebe Jetfes Westra, Ger. 
tic Cornelis Visfer en Dirk Jans Buren, te OoS' 
terbierum; allen voor het redden of het pogen daartoe 
yan Schipbrenkelingen , en aan Jan Visfer ea Ai bert 

Kwast, te Barflngerfaorn, voor het redden van een, uit 
den toren aldaar geflagen, Mensch* 

Des namiddags ten één uur, in de Groote Kerk der 
Vereenigde Doopsgezinde Gemeente , de eigenlijke werk* 
acaamheden der Vergadering begonnen z^ode, werd door 
Hoofdbeftuurders berigt: 

i\ Dat OP de Prijsftoffe: Een duidelijk en gefchledkütidis 
ikefeeg vsn de hooge waarde en voürtreffeiijkBeid des Christen^ 
ëoms^ aangewezen uit de weldatM ge, gevolgen ^. welke de invóè}^ 
ring der Evangelieleer , van ponden aan neefi te weeg gebragi. 

sicie an;woordeu waren ingekomen, geteekend met dt 
fpreuken • 

N^ !• ïkfihame mij het Evattgeiie van Chrktus nieK 

w 

N** 9, Mij al wat m* ooit op aard Bezat 9 
frat V Christendom de beste fchat. 

tk\ 3» Het Éy ongeile is een kracht, Gods tot zaligheid* eM 
iegelijk die gelooft. 

PAUL0l9^It,0m> 1. VS. 16. ^ 



waar» 



w«arv99 Nf. u itie üemmen eer bj^róonlng voor cfdi 
Jieef^ gehad; terwijl N^* s en 3 eenparif zijn afgekeurd 
geworden: waardoor aizeo op deze rr^sHoffe geene be^ 
krooning heeft plaats gehad. - 

; 2*. Dat op de Prijflloffe: Weikè zijn de meest doelmatijfe 
middeleHf vaH dewelke men ziek in het anderwiji en de ^r^- 
ding van het opkomende gt/h^eht bedienen kan , tet vorming en 
bevestiging van. het oorfprenkelijk Nederiandf^he karakter^ 
€n hoe moeten die middeien ^fVOoral inde Scholen , worden toe» 

gepast en gebruikt f 

één antwoord Is ingekomen, geceekend met de fpreuk: 

Dut wij door kloeke deugd onze eckse grootheid fiév en , ^ 
H^at baat een laf e traan , al vloeit te op dierbre grotene 

d^t aan dit antwoor<i , door vijf der Beoprdeelaars , en 
-alzoo door eene genoegzame meerderheid , Me uitgeiodfde 
/Gouden MedviUe h toegekend geworden. ' 

. ^. Dat op de Prijsöoffei Wat is de oerfprong van het 
Vooroordeel ? fVelke nadeelige gevolgen kan hetzelve ^bbenP 
Kan het Fboroordeel in eenige gevallen nuttig zijn F indien ja^ 
in welke? 

268 antwoorden waren ingekomen , geteekend xhet ét 
Fpreukent 

N\ I. Disce ratione uti. 

i 

I^^ 2« Laat de ijvraarin zijnwaan die^wif geloof weer firee f t^ : 
V Geloof van hem is goed^ die zijnen pligt beleeft. , 

^ Het memchdom moge in hoop^ t moge in getoofyèr/ihWen: 

Maar r^are menfchenmin moet elk betrachten willen» 
\AKW1tiTER9vert, van Popes Proeve over den Menseh^é 

t^\ 3» ^ tenebris primo ad umbrofa proeede 9 deinde plus aude 
et paulatim claram lucem pati adfuesee» 

, SfiNECA. 

Jj{\ 4* (i'i^ ^^ Hoogdnitfcfae tzzl y Foliisque fub omnibus 
haerentm 

V1R6ILIUS Aen. L. FL y. 284. 

K»..5. (in de Pranfche «wO //ƒ27»/ fe defairé des prejugés 
de P esprit ^pourpmjen en homme'fage. 

FONTENELLE. 

lï% d. Zonder vooroordeel. • " 

Bat de iiitflag der beoordeeling over deze zes (lukken is 
geweest als voigu N''. x. eenparig afgekwrd , '^\ t. 
Jnsgeiyks, doch door twee der Beoordeelaars met lof 
vermeld; N^ %* met vier (temmen de uitgeloofde £ere« 
pr^s, in de Gouden Medaille en tien Gouden Dukaten 
beftaande, waardig gekeurd, en alzoo, bekroond, terwijl 
een vijfde Beoordeelaar hetzelve' zoo lofWaai'dig bevon- 
den b^eftf dat hij, indfen die uitgeloofd ware geweest^ 
• ' . . O 4 ' aan 



C ftl6 ) 

itii hetzelve de Zilveren Medai41e zoude hebben toege^ 
«vezen. N». 4 en 5 eenparig afgekeurd , terwijl N*. 6 
twee (temmen voor zich heeft gehad , ter bekrooning. 

' 4*. Dat op de PrljsftofFe: Een Leesboek inhoudende zoo* 
danige gebeurtenHfen in om P^deriand voorgevalkn, waarin 

2imerkbaar de hand der Goddeiijke Foorzienigheid ^ tot red* 
'ng van hetzelve uit drukkende en benaaitwende omflandighe^ 
den is werkzaam geweest ; met vermelding pan die grootè man^ 
neUf welke door die zelfde f^oarzi^nightid ^ in zoodanige om^ 
fiandigheden^ ten 'nutte van het Vaderland zijn verwekt ge^ 
worden; 

één antwoord is ingekomen» geteekend met de fpreuk; 

Geen noodvoêr Neêrlands volk^ be\t^ard door hooger magt^ 
. Zoo het » door eendragt fterk , flechts hulp van God verwacht^ 

Dat deze Verhandeling üecbts ééne flem ter bekrooning 
beeft mogen verwerven» en alzoo is afgekeerd geworden» 

5\ Dat op de Prij^ftoffe: Een Handboek^ of Gids des 

fedrdgs voor jonge Lieden van veertien jaren en daar boven » 
evattende de zedelijke pligten^ welke in het bijzonder in dien 
leeftijd te pas komen , en de gevaren en nadeelen , waaraan 
jonge Lieden y door verzuim van gelegde plinten ^ zich, bloot* 
fielten; met onderrlgtlng en wa/fr/i huwing f om zich daarvoor 
ie behoeden. / 

drie Verhandelingen zijn ingekomen,, geteekend met de 
fpreuken : 

W*. I. Niets heerlijks , niets verhevens zal *er verrigt zi}n^ 
voor den genen^ die uit de boeken zijne zeden niet sial 
geleerd hebben; om van de befchouwende kennis der* 
zelve tot de betrachting njoodwendig te moeten beflui^ 
ten\ erkennende dezelve^ als zijnde het gewigtigfl^ 
gedeelte der wetenfchappelijke kennis voor den redèm^ 
lijken mensch 9 als zedelijk wezen ^ 

W*. s» Verblijd u o jongeling in uwe jeugd en laat uw harf 
zich vermaken in de dagen uwer jongelingfchap t en 
wandelt in de wegen uwes harten > en in de aanfchóu» 
wingen iiwer oogen^ maar weet ^ dat God om alk din* 
gen u zal doen komen voor het gerigt. 

Salomo* 

N*. 3. De tedekunde is de eerflegrondfiag om In de zamen» 
leving nuttig te zijn. 

Dat van deze drie Verhandelingen, N\ i en 2 eenjJarfg 
Zijn afgekeurd geworden, terwijl N®. 3 ïlechts* ééne ftem 
ter bekrooning heeft mogen verwerven, waarpioor mizpo 
op deze PrijsftofFe geene bekrooning plaats he.eft« 

d*. Dat op dè Prijsftoffe; Van welk eene krackl. en invloed 
is de gewoonte §p 4cn mm^h en :^ijue h^ndtlins^n ? 



C fli7 •) 

4éaas)twöord is logekomen,' geteekend met de fpreuk: 

HerodotüS. III. 38. 

Dat dit antwoord, met vijf cegen twee Hemmen, de .uit^ 
geloofde Eereprijs, in de Gouden Medaille bedaande, i$ 
waardig geoordeeld en alzoo. bekroond is geworden. , 
7*. Dat op de PrysftofFe; Korte uittrekfeh uit land- eu 
zeereizen 9 door Nederlanders gedaan. 

4én antwoord is ingekomen» geteekend met de fprenkf 

De traagheid ftoot h?t mld niet op^ maar vlijt is ' voor den 
mensck het best dat hij bezit. 
• Salomo. - 

l)at dit antwoord, met vijf tegen twee (lemmer is afge» 
'keurd geworden., en alzoo alhier ^f<?;7tf bckrooning heeft 
plaats gehad; 

De Naarobriefjes der bekroonde Verhandelingen hierop 
'€^opend zijnde, bleken Schrijvers te zijn van de bekroon- 
de Verhandeling op N®. s. de Heer A. ]• L^storagkic, 
" Kontrakur der indirecte helauingen te Utrecht , thans te Am^ 
Jferdam; van de bekroonde Verhandeling onder N**. 3. de 
'Wel Eerwaardige Heer H. HEPpgNER, Leeraar bij de Her • 
vormde Gemeente te Dragten; en van de bekroonde Vei*- 
liandeling onder N^ 6. de Wel Eerwaardige Heer P. van 
3DER Willigen, Leeraar der Hervormde Gemeente te ThieL 

Waaraa de Naambriefjes , tot, de onbekroondè Verhaa» 
".Relingen behoorende, ongeopend werden verbrand* 

QHet Fcrvolg en Slot in het volgend N°.) 
PROGRAMMA 

I 

DER 

p ■ 

HOLLANDSCHB MAATSCHAPPIJ 

VAN 

PRAAIJE KUNSTEN en WETENSCHAPPEN. 

De Hollandfche Maaffchappij van Fraaije Kunsten en 
Wetenfthüppen % hield den i^den van Herfstmaand dezes 
jaars i8i8» hare Jaarlijkfche Algemeene Vergadering iii de 
gewone Vergaderzaal der Amfterdajnfche Afdeeliug, onder 

05^ / voor- 



( a)8 5 

Toorzictlag van dèn Heer Mr* Mavmts Cornbus tajt 
Hall 9 Ridder der Orde van den Neder land fchen Leeuw^ en ' 
Lid van het Koninklijk Nederlandfche Inftituutt die , na de- . 
zelve ce hebben geopend» der MaacfchappiJ geluk wei^ch» 
te mee de toetreding toe dtzt Maatfchappij van bet Haag* 
fche Gedootfchap: Kunstliefde fpaart geen vlijt ^ h^twcuc 
reeds als Haagfche afdeeifng zitting had genomen, waarna 
de Voorzitter de verdiensten en gebreken van Lucanüs 
Itortelljk vermeldde, èn tot ^llaving daarvan, eene navol* 
gjng van fommige gedeelten zijner Pharjalia voordroeg. 
" T^adat de Algemeene .Secretaris verflag had gedaan, va» 
cle voorna:^(le handelingen der Maatfchappij , federt de 
laatfte Algemeene Vergadering, proclameerde de Voorzit- 
ter, namens de Maatfchappij, tot Leden van verdiensten» 
den Lieut. Admiraal van Kinsberg&n, Grootkruis van ver-^ 
fchillende Ordes in Europa en den Heer Mr. J, Kinkbr^ 
Hoogleeraar te Luik^ en ging vervolgens over cot het uic* 
reiken van den Eereprijs aan d/en Heer Mr. Abrahahi 
SiEWERTs VAN Rëesj^ma, Advokaat te Rotterdam ^ wegens 
2ijn, in den vorigen jare bekroonde Verhandeling over 
de vraag, in 1815 uicgefchreven: 

„ Welk is het ware denkbeeld van dichterlijke oor- 
9, fpronkelijkheid, en welke zijn de nadeelen voor den . 
», goeden fmaak In de Dichtkunst, uit bet dreven naar 
„ eene valfche of kwal^k begrepeue oorfpronkelijkheid 
^, voortvloeijende?" 

Insgelijks aan den Heer Willem Messchejit te Rotter* 
dam% wegens zijn, in dan gemelden jare bekroond, prijs* 
vers, betiteld: de Veldflag van fVaterloo^ 

Hierna werd aan de Vergadering berigt' gedaan: 
Dat op de volgende in den jare i8id nitgefcfarevene 
Prijsvragen,, te weten: 

„ Welke zijn de voorname verdiensten van den Klas* 
„ fiekenProzaftijI der Ouden, vooral .^n aanzien der 
„ eenvoudigheid van uitdrukking, en vah den gemakke» 
„lijken en natuurlijken bouw, der perioden, en welke 
^, voorfcbriften kunnen daaruit afgeleid worden, om den 
„ Nederlandfchen dijl te zuiveren en.te volmakend* 

,^ Welke zijn de vorderingen en tsrachteriagèn - der 
^, Nederlandfche Graveerkunst federt twee eeuwen? welk 
,, is het ondcrfcheidend karakter der voornaamlle Mees* 
^, tcrs, di/ daarin onder ons hebbén uitgemunt ? en welke ^ 
„ zijn de gefchiktde middelen, om deze' kunst- In <^ 
„ Nederlanden tot haren ouden luister te verheffen?'* 

Eene Verhandeling inhoudende: 

1*. „Eene vergelijking van de Vlaamfche en Holland* 
„ fche dialekten in de Nederduitfche taal." 2*». De be- 
antwoording der vraag ; ,, Welk voordeel ia *er* v(»»r de 

»» Ne. 



C *i9 5 

h flêderciüitfcbe taal^van de nadere ^ereenli'itg^ of itits- 
^, fcfaiea wei voikomeoe vermenging, en .zameAfmeitin; 
„ dezer belde di^lektcn.'* (b^ vporbeeld door de weder- 
9, ^erlge overuemifig vauelkanderf fpreekwijzeo, woorden 
^,t en beteekenisfen)to wachten? en eindelijk: ^^WcWiQZ^Xi, 
99 d^ besc9 mid^deieo ow daartoe den weg te banen?** 

geene antwoorden waren ingekomen» 

Dat op de uitgefcbrevene lofrede op Johan de Witt 
een fluk was ingekomen, geteekend met de fpreuk; 

Süum cuique decus posteritas rependit, " " 

TACITÜSi 

l^etwelk door Beoordeelaars den Gonden Eerepenning wat 
waardig gekeurd; zijnde bij de oppning van het Naam. 
biljet gebleken, dat daarvan Séhrg ver was, de ileer Mf» 
Floris Adriaan van Hall, Advokaat te Jmjiequim. 

Dat op de Lofrede op Willem den Eersten, Prkis 
van Oranje, twéé (lukken waren ingekomen-, waarvan het 
eerfle, geteekend mét de fpreuk i 

„ Mens agitat inoiem,^* < , . 

hoe zeer door Heeren Beoordeelaars aan hetzelve zeer 
vele verdiensten waren toegekend, deszelfs Schrijver, om 
<de redenen daarbij aangevoerd, echter geene aanfpraak op 
jden uitgeloofden prijs konde maken. 

En het eweede met de fpreuk: 

„ Z,ou k niet vmn Neiriands roem van d* eerjien Wiliem f prekend* 

*^ Helmers. 

de Gouden Eerpprijs werd toegekend; blijkende Ijij fiet 
openen van het-NaarabfIjec daarvan Schrijver te zijn, de 
Heer Mr. BAaTHOLo Henkik Lulofs, Hoogleer aar in de 
/ Faculteit der Befpiegelende f^yijsbegeerte en der Letteren voor 
het vak der Neder landf'che Letterkunde en H^lfprekendheid^ 
aan de Hoogefchool te Groningen» 

Hierna werd het Naambriefje, tot de onbefcroonde Lo^f- 

red^ behoo/ende, ongeopend in de vergadering verbrand, 

vervolgens zijn door «de vergadering voörgefteld de 

navolgende vragen om bi?antwoord te worden voor dep 

eerden van Bloeimaand iSip* 

Als Prijsdichiaók: 

„ Tafereel van de overwintering der Hollanders opNo^ 
f9 va Zembla, in den jare 1596 en 1597/' . 

En de volgende-* om beantwoord te worden voor den 
eerden van Louwmaand i8$o* 

Als Prijsvcrhandeiing over Taal of Dichtkunst: 

„Bezitten de Nederlanders ëen Nationaal tooneel, met 
'4» btiffdchiugtot het Treurfpel? Zoo ja, welk i^ deszelfs 
' . . » ka- 



„ karakcert Zoo neen, welke zijn de beste middelettoni 
p^ hec ce doen ont^san? Is het, in *c iaacfte geval, nood* 
9» zakelijk, eene reeds beftaande School te volgen, ea 
M welke redenen zoude eene keua hierin moeten bepalend* 

En als Lofrede: „ Jacob Cats." 

De Maatfchnppij looft haren Gouden Eerepenning ter 
innerlijke waarde van dertig Gouden Dukaten tut aan deft 
Schrijver van het der bekrooning waardig en bestgekeur* 
öe ftnk, op ieder der bovengemelde onderwerpen; et 
eenen i&ilveren van gelijke grootte en (lempel, aan den 
Schrijver van het insgelijks goedgekeurde, en der bekroon* 
ét Verhandeling of Lofrede het naastbij komende (luk/ 

De Lofredenen móeten gefield zijn in de Nedcrduitfche 
taaU de antwoorden op de overige vragen kunnen ook ia 
het Latijn, .Engelsch, Fransch of Hoogduitsch, (dez^ 
iaatde evenwel met Iraliaanfche letters) gefchreven wor» 
defti; alles met eene andere hand, dan die des opfteilers; 
en moeten vrachtvrij , voor of uiterlijk ^p den bovenge. 
snelden tijd, aan den 4lgemeenen Secretaris der Maat^ 
fchappij ingezonden worden. 

Tot Algemeenen Voorzitter der MaatfcbappiJ voor het 
volgende jaar is 'verkozen de Heer H. Tollens Cz.» R/rf* 
ifer van de Orde van den Nederland fchtn Leeuw en Lid- van 
het Koninklijk Nederlandsch Inftituut ; en tot Algemeenen 
Secrecnris de Heer Willem Messchert, beiden te Rot- 
/f/^/7ü;;aan welken laatften derhalve, alle Brieven» Stukken 
en Ainwoorder. moeten worden toege;M>&den« 

Eindelijk herinnert de MaatfchappiJ, dat zij, vóór, A 
vitvrJijk op den e erft en van Louwmaand iSip» Verbande» 
linden vcrvvaclic, terhcaiitwoordtng der volgeade vragen: 

, Heeft het vervaardigen van nieuwe Wetboeken in de 
Vaal des Lands, eenen vooTdéeligen , of nadeeligen in^ 
vloed op de wetenfchnppelijke beoefening van hec 
regc; zoo deze invloed voordeelig is, welke zijn dao 
'' die voor<leelen, en zoo deze invloed nadeelfg is, welke 
** zijn dan de beste middelen en ae beste rigting van het 
" onderwijs om deze nadeelen wegtenemen of ce ver-, 
minderen?' 
Eene Verhandeling inhoudende: 

,, Een betoog van de hoogere oudheid en meerdere 
„ oorlpronkelijkheid der Nederlandfche taal boven velt 
!. andere talen van den Teutonifchen Stam. * 

£n eene Lofrede op Freorik Hendrik» . 

Op lase der MaatArhappij , 

Petrus Jobannes AKESHorr 
Algemeene Secretaris. ' 



{ 



9* 



ff 



I 



• 



C aai > 



i 






KUNSTEN. 

Amsterdam. Bene uitmuntende Kunstverzameling» 
beftaande' in zeer fchooné en ^ kostbare, Schilderijen » 
keurige fraaije Teekcningen, én zeer belangrijke en 
wel geconditioneerde Prenten, zaU even na de helft 
van October dezes jaars, alhier in het Huis met de 
Hoofden^ worden verkocht door de gewone Makelaars 
in dit vak. Onder dezeKunstftukken bevinden 'er zich 
verfcheiden door Meesters van de eerfte klasfe, als: 
Hobbema^Jan van Huyfum^ van der Htht^ .5^«.en A. van 
Ostade^ P. de Hooge^ J. en A* Both^^ Jan Steen en 
ineer andere. Deze rijke Verzameling behoorde la'fig 
tot de beróemdfte in ons Vaderland, zoo dat 9 door 
het verkoopen van dezelve, de Liefhebbers in de 
gelegenheid zullen gefteld worden , om hunne Kabinet- 
ten aanmerkelijk te verrijken. De Catalogus begaat 
1225 bladzijden, waaruit men' alles nader kan leeren 
kennen en is reeds bij die Makelaars te bekomen. 



». i 



HANDEL EN ZEEVAART, LANDBOinV* 
HUISHOUDKUNDE , BEVOLKING en 

WAT DAAR TOE BETREKKING HEEFT. 

Middd om kfe Koolzaad -- Akkers voor d& 

AAKDVLOO of SPRINGER 

te bevciügen 9 

Medegedeeld door den Heer J. F a r o Fs. Tz. 

Het gebeurt dikwijls, dat het Koolzaad, zoodra bet 
bovenkomt, door een klein gevleugeld Itïfect, hier te 
lande Aardvloo ^ of Springer genaamd , '■ wordt opgege- 
ten': •— om dit voortckomen, moet de Akker, waarop 
het Koolzaad ftaat, zoo baast men befpeurt, dat het 
diertje begint met de teedere plant te dooreten, met 
bét rolblok worden toegerold i dit moet des morgens 

zeer 






zeer vroeg van twee en niet later dan tot vijf ure 
gedaan worden. Het Infect onthoudt zich gedurende 
den nacht in de reten en holligheden van ;den grond ; 
en met dezelve , voor het zijn nachtverblijf verlaten 
• heeft, tóetefluiten f wordt het voor twee of drie dagen 
jn zijne vernielende werking geftuit;.en bet gewas » 
dat door het vastleggen van den grond ook weligec 
tiert, krijgt raiddelerwijl zooveel taacht en vastheid, 
dat bet buiten gevaar is. Verfcheidene proeven ge- 
durende eene reeks van dertig jaren op Zomer- en 
Winterkoolzaad geiK)men, en waarvan niét eene mij 
mislukt is, verzekeren mij van den goeden uitflag de-* 
zer bewerking; dorh gebeurt het, dat Tiet in enkele 
gevallen met eene reis niet ten volle gelukt , dati 
moet bet na twee of drie dagen herhaald worden ^ 
doch, zoo als ik gemeld heb, altijd zeer vroeg en 
vóór zönnenopgang. 



O U P H E D E N. 

Groot-Brittanjb. Te Haceby, nfet verre van Graiit* 
ham. Is onlangs een Krijgspost der Romeinen ontdekt, 
dien men» uic hoofde van den juist overe^komenden 
aflland van Lincoln Q26 mijlen) en andere redenen, meenc 
het oude Canfemus te zijn, waarvan Antoninüs in zijne 
vijfde relt door die R(|k meldtüg ma^kt, Orfè opcfer* 
foheiden vertrekken zijn In hetzelve gevonden, en daar 
men geen timmerhout, maarètleenzwarteaschtbefpeurde» 
mag men vermoeden, dtc dit gebouw eenmaal door brand 
is verwoest geworden* 







GESCHIED- EN LETTERKUNDIGE 

ANECDOTES. 

üiUrfte wil van d^n Koningsberger Muzijk^ 
Onderwijzer Kante*. ' 

Profesfor Burdack van de Ontleedkundige Inrigting 
te Koningsbergen verflag doende , vermeldt daarbif 

den volgenden zonderlingen uiterftea wil : n y^^ 

^dea 



I 



den 19 November 1817 tot deu 19 Maart 18 t8 werden 
bier. a6 menfcfhelijke ligcbamen ontleed. Onder de« 
zelve moet ik van dat ;van den Heer Kant£R gewag 
maken 9 in leven, Muzijkonderwijzer te Koningjibergen. 
D^ weionderwezen en in wetenfchappen ervaren man 
heeft zelfs in zijnen uiterften wil zijne zucht ter be- 
vordering van het algeraeene wélzijn doen blijken» 
Hij vermaakte zij^' bezjttingen in land aan eenige 
o{>enbare' O^voedings - Inftituten en zijn Lijk aan de 
Ontleedkundige Inrigting. Op den A3uen Decembe^r 
begaf zich de lijkftaatfie naar het huis dezer Inrigtinj^^ 
ivaar de vrienden van den overledenen, die in 18 
' rijtuigen gevolgd waren 9 het Lijk mij overleverden^ 
Overeenkomftig den uiterften wil van denafgeftorvenen, 
deed op den joften December Dr, von Baer, in tegen- 
woordigheid van een aantal Hoogleeraren 9 Natuurkijn- 
digen en Studenten eene voorlezing over been* co 
Wdere breuken» met aanwijzingen óp deszelfs lijk.** 



STERRE. EN WEERKUNDIGE 
WAARNE»ilNGEN. 



WEERKUNDIGE W A ARNE MINOBlf » 
/ BUITBN BAARI^Eli* 



AOg. \ TER* 



^ I 



ST]U^« 



TER* 



I 



i.ucnT9> 

OfiSTSLD* 
HBID. 



■» 




w« { bewolkt) namidd. en 
— I 's avonds bujjig. 






beyrolkt* voormiddag 
bi4iig met hagel. 



2. w. f bewolkt. 



'• 



z«t. o. 



bewolkt* 



z« t. o. 
%• z. o* 



bewofict* 



z. o* 



bewolkt.- 



z* t. o. 
z. w« 



betrokken; namiddag regen; 
's avonds harde wind* 



GE 



( !ia4 > 




G E B O O R T E- , T R O U W- en 
S T E R F L IJ S T E N. 

Bevolking van Z v e d e n. 

Volgens^ eênè gedane telling in Zwrden, blijkt h^t,dic 
behalve Finland, van 1716 tot J^ió deszejfs bevolking iir 
die eeuw 2,464,941 m^nfchen toeii^enomen is. Voor hou» 
derd jaren bedroeg dezelve (lechts 907,969 zielen. 



BEKENDMAKINGEN. 

%•/ Bij de Wed- A. Loosjes Pz. te Haarlem, h cbaiit 
* ce bekomen: 

DE BUITENMAN, 

» 
I. 

uitgegeven .door J. F. SERRUklER. 

Dit gefchrlft van den "met roem beleenden Schrijver def 
.Biertffi.Ctfiid^miyiizalvantydcot tijd» zonder zich san denzet« 
ven te binden, vervolgd worden. N*. I bevac in zich de' 
-volgende artikelen: Inleiding^ Brief van een* Landman, 
en Antwoord» Hulde aan Napoleon. Gefprek over de Maat" 
fthappij van IVeldadigheid^ Melk in het Groot, Moet de In* 
yoer van Graan belast Moorden f Fiorin. Middelen om de Ne^ 
derlanders tegen gebrek te beveiligen^ De Tuin buiten de 
Baort* Groote PFinst bij fchijnbaar Ferlies. Korte Berigten. 
Hetzelve is verkr^gbaar gefteld, behalve bij de Uitgeefftef , 
b^ de ondergaande Boekhandelaars: te Amtlerdam H^Blïk* 
man , ^* Brave , Ten Brink en de Fries , Beijerinck en PFiU 
iemszy L. van Es, fVed. L. van Hulst en Zoon^ C. Schaares 
en de fVed. G. IVarnars en Zoon^ 's Gravènhage Gebroedere 
van Cleefy Erve J. Thierry en C. Menfing en Zoon en -^f. 3^. 
van fVeeldenf eu voorts alom. ' ( 

_... ^_*__ . i _ _. 

^^^^^ ■ 

/ » 

NB. Op aanflaanden Dingsdag zal ^er 'wcdcr een Now 
voorden uil gegeven. 



Te FIaa&lem bij de Wed» A« Loosjbs Pt. 



A L G K Mtf >E E N E 

K O N S T- 

■ ■ ' ■ EN . ' 

LÊTÏS^ÉRtBODE, 

- ■ . l'VOOR. HET J-AAR. i8i8i 



B E R I o T Ë N. 



iG. 



J'|tAVENj(iA6£ den ^jr^den Stpttmber. Jn' de Al' 
^pcmecne Vergadering van bet G^nooïfchap Tot vetdt' 
^digitig, vanimt Chrhtelijken Godsdienst, gehouden deö 
icden Septem^r j8iü , is de Aanfprank gejasn doQi' 
.Thomas HpoQ,. Predikant te RQtierdani, (trekkende 
ter a.inwijzing'i hoc de Christelijke Gcdidicnst^ bij ai 
. ds» ongurifligo èeoordt^Hngen, die detelye immer onder- 
gaan heeft-, nieti yan iijne ir,m,rlijke waarde verliest, 
en hoe ons dit ten waarborg yerflrekt, dat hij eenmaat 
loven alla verdeakirfg heerlijk . zegt-praletf zaL : — Uit 
liËt verflagj door denz^Iven als :^t;cretaiis * gedaan,, 
bleek, dat eene zilveren Medaille is "toegewezen aan 
den Schrijver eener Nederduitlche Verhatldeling * 
ftreltkende ten betoog, dat de Briefen van PauiU?, 
. zeo als die in da Schriften des NieaVen l^erèonds voor- 
handen zijn ■, door hem zehcn zijn vervaardigd ^ en du* 
, niet moeten vorden atfngcmerkt als ^alleen de -hoofdge' 
dachten van Paulus behelzende^ velkedopr anderen f 
ons onbekenden, zouden uitgebreid en bcfchrcven zijn^ 
Ijebben^e tan Zinfpieuk: fi quid, neyisii rtciit/s fstist 
Ji...UEKt. : ~ " J^ eafti 



i 



tMndldê imp^i , fi non , hts utcre mecum; desgeUflts 
cene zilveren Medaille aan den Schrijver eener La^ 
tijniche Verhandeling 9 behelzende een Antwootd'op 
de Vraag : in hoever verdient de wijze « op vtïm 
Jezus Christus en zijne Apostelen ae voornaamfte 
waarbeden van den Natuurlijken Godsdienst leerden tn 
bevestigden 9 ten alkn tijde nagevolgd te worden? met; 

de Zmfpreuk: Rj^m. z: 19 en wo,^ Wordciide 

deze Schrijvers daarom uttgenoodigd 9 zich aan geéèl- 
den Secretaris tijdig bekend te maken. Deze deelde 
daarop de nieuw uitgefcbreveu Prijsvragen mede, 
welke eerlang in het Progtamma zxiiltn worden ge< 
meen gemaakt. 
^ - 

Haarlbic. Door den Heer Jacobus Koning f 
ons ondérftaand Stuk madeg^eeld ^tijnde^ waarin een 
nieuwe aanval op Laurens Koster « als Uitvinder 
der Boekdrukkunst, niet alleen afgew^rd, maar ook' 
met eigen wapenen teftredcto wordt^ meenen wij aan 
de eer onzes Vaderlands verfchuldigd te zijn, hetzel* 
ve eene {daats Jntèriiimeii* r - 

*Er is onlangs te Parijs in het licht wrfchenen ecal 
ffote fur Laurent Koster , è Poccafion d*un '<^^f^^ 
Vyre tmprimé dans les Pays-Bas^ Widr^lHt iJBit Druk»j 
ïije vanCtapelet Kue 4e Vau^rard^ N^ 9. K:iAm\ 

Dit ilitfeje, getrokken uit dei^ Ou^ïoeas VBO d^ 

fleer Renouard, Boekhandelaar >te I^arij6, is < 

dezelfde leest gefchoeid , ^Is de uit mijne Verbs»" 

ëelitig bij onze Landgenooten bekende Werkeu yA 

Heinmen en SantandeiL Verregaande partijd^' 

lieid tegen Holland in het algemeen <» en Haarlem u 

'lict bij2^Rder^ bezielen evenzeer en in dcfzelfde «late 

den Schrijver van dit^lhikje^, tls de* opwnoenMJen, 

op wier voetfpoor hij de Aanspraak van. Koster oa- 

|>efchaaindeli]k noemt eene ftbelachtige vertelIiiiSf 

voor het einde der zestiende Eeuw door eeoea 

'HoUandfclien ' Geleerde uitgeddcht, en onderfcfieWen 

toaten tój herbJilinjr ondefteund, door alles, waarmede 

geleerdheid en redekaveling eene hèrtfenfchim kunnen 

te hulp komen, ten einde de eerder uitv4mling vjn 

de Drukkönst aan Holland toetöcénfien. Deze Tabel 

^(vervolgt de Schrijver)^ met al de geestdrift der 

"JKationalé eigenliefite ondmid » heeft 'den naam b^; 
^ roew 



V 



èo^Êié ^m^t vm tetïtn nian 9 die geen^ jRfo&Êi hêi^^ 
om zulk eeiren luistei: te verwerven. Men heefb^ 
<gaat hij ^^orO fte Haartekn een Standbeeld vocn? 
Laurens KbsTfiR opgetigt, tóen heeft ter zijner eere 
iDedenkpemilngcn ge^igen , en Eeuwfeesten gevierd. 
Het huiSf in hetwelk men hetft küniien geloöven , dat 
:)iij zijn verbKjf had gehouden, is zelfs het voorwéfp 
rgewce^t van eene fóort van eerdiénst, tot nog in het 
^tegenwoordige jaar 1818, in hetwelk hetzi've plotfe- 
ïibg is ingeftortv. Sinds de Nederlanden ^'g2t3t de 
•Schrijver verder voort ) eene plaats onder de Mogend* 
lieden Van Europa hebben hernomen, hebben zij u^él 
reden alles Opgezocht, wat tot hunnen roem kondb 
'ttiedewerlien. De fabel Van KosTEk is weder teii > 
Hi^oórfcbijn gebragt ; en , offchoon de meesten óet 
Höllandfche Geteerdtn zei ven haar op^ haren warch 
rijs w£ten te fïellen, is zij itiettemin in deze laatfte 
ten het voorwerp geweest van een Werk, ifi de 
blkstaal gefcbreve», en om die reden zelé bij het 
dverigè gedeelte van Europa weinig bekend. De So* 
'€ieteit Tclkricnne (^y van Haarkm, de Vorst zelfs» 
hebben deze nieuwe pocing met welgevalla ont* 
vangen , ter teru|fvordering eeiier eer, welke . allen^ 
tJttgczonderd de Hollanders, ftandvastig wdgereii* 
De geleénje en vernuftige di^redtneo van Mbbil^ 
"^ïfAN Czegt eindelijk de Sd»rijver>, zijne 200 firad 
t)pgeichikte 'roman-, en dat boek van den Heer Xo-* 
KINK, zouden evenwel voor mij.geene beweegreden 
ïSjn*, om dit Vöorgetvend gefchiedkundig gefchil «Ihiét 
te herhalen , en mijne lezers met de ftbel ^n Haar^ 
lem bezig te hoiiden, indien ik dezelve niet te gellU 
leertijd moest aanvallen r niet eene van die Jtdligb ^ 
bewijzen, berekend, om de m^^ bevooJToordeelcfe 
perfoBen, welke «door de menigte der zoo dikwetf 
aangevoerde ontkennende bc^^ijzen niet tot overtat* 
ging zouden hebben kunnen worxlen gebragt, tét 
oveituiging te dwingen. ^ 

En wat dan toch heeft den Schrijver aanteidin^ 
gegeven tot het zoo voorbarig Jn de wereld zcndëti 

van 

(*)rsDus fiotmt de %chii]vetde HUim^fpke Maatfchap» 
,fij der ^JVeunfihi^pen ü Hnatlem.^ Wy vergevea bèsi &C 
fai^tbe^ evea als 4e vermlnki^ van Önzën a^omt» . 

P 2 " . 



% 



c ^^ j 

vïin Öit Extract uit den eerlang verwacht wordenden 
«Catatogus'v en het daardoor aan den dag leggen eener 
blinde vooringenomenbeid met, en verregaande pattif^ 
digheid voor de. zaak van Mentz? *^ Het is de ont- 
deklring van zelver werk, doorcshem opgegeven , onder 
den titel van GurlL de Saliceto^ Cardinalis de Tarre- 
cremata et PU II ( Mneae Sylvii ) Opussuia, Dit 
werkt uit de Nederlanden afkoitfftrg en thans in het 
liezit van den Heer Renqüard, is, volgens den 
fteller dezer Note ^ gedrukt in folio formaat, zonder 
chiffres, reclames of fignaturen. De letters, gewoon- 
lijk 'Gothisch karakter genoenid , zijn beweegbaar en 
gegoten. Zij zijn dik en grof-, en allezrns onvolko* 
»incn. Zij hebben eene* volkomene gelijkheid met alle 
'de andere werken aan ; Koster toegefchreven ^ doch 
het zijn niet dezelfde, want het zijn die^ waarmedfe 
de fragmenten van eerte Doctrinale (*) zijn gedrukt^ 
en deze zijn anders dan *die van den Spiegel^ en dik- 
ker of grover , doch overigens derwijze met tiezelvè 
gelijk', dat zij, volgens hem, door^eerre-en dezelfde 
hand zijn vervaardigd. Hij kent dif werk alzoo toe 
•aan éeiizelfden werkman, door wien alle de ftukken» 
.4oót:de Hollanders aan Koster toegefchreven, zijo 
vooriuebragt. -** Dan , het is niet door hem of ten zij- 
-nen öjde gedrukt, want dit werk bevat in zich ftflft- 
ken VJin Paus Ptm dtn Tweeden .( Aeneas Sylyïus\) 
wHke dé Paufelijke wsardiglteid bekleedde in de ja- 
.i:eii/:i458 tot 1464» mitsgaders van den Kardinaal 
Turrecremata (Tprquemada ^') die ten jarc 1467 over* 
*le?d, icn; wiens gefchriften, na zijnen dood, te Rome» 
in de jaren 1467. .en 1470, in druk zijn uitgegaan. 
Het is alzoo, naar ^jne meening, tusfchen de jaren 
1466 en 1470 in -het licht v«rfcben?n. En, daar 
KostfcR * gezegd wordt ,. reeds in of omftreeks 1440 
te zijn overleden , ^zoo tam dit i>oek Jbij geene moge- 
lijkheid aan hem worden toegekend ; en evenmin aan , 
zijne nakomelingen, die, volgens het verhaal ,« door 
dén voorgewenden diefftal, van alJede gereedfchappen 
tot de Drukkerij belioorende zijn beroofd gewor- 
den 

(*) Htervaè befüsteir itis^fijics vier Bladen bg dea; 
•Heer Renoüard. Zie ook JLAMBmET^ Or^g. deTlmpr^ 
T. I. p. ti^. 






é&tii (*)• *^t di* aH«s trekt de Schrijver dit fiöfföitt 
dat de gefctóedenis van Laükens Koster niets aa* 
ders is, 'dan een uitgjedacht fabeltje of fprookj<;j,^dèü 
men niet aan hem, maar aan Guttenberg , Fust eh 
ScHEFFBR alleen de Uitvinding . der Boekdrukkijnét 
verfchuldigd is; en dat men 'hunne namen behoorde 
te plaatfën op het voetftirk van het Standbeeld, het- 
welk de Hollanders; aangevuurd door eene overdre- 
vene^, doch verfchoonbare ( ! ) Nationale liefde , mal 
a-propos^ voor Koster hebben opgerigt» > 

Ik kan tnij levendig. voor den geest brengen ^ met 
welk eenen triomf dit ftukje door de voorftanders 
van Mentz zal zijn ontvatigen ; met welk eenen oplïef 
van hetzelve zal worden gefproken ), en met welk 
eenen medelijdenden blik men dq* ligtgeloovlgheid 
van den Hollander, de mislukte poging van dé^ïioN 
landfche Maatfchappij der Wetenfchappen te Haar- 
lem, en de verwaandheid van mij, welke de ftout- 
heid had naar 4pn eereprijs. te 4ingcn en djèn ( zeker 
insgelijks mal è propos'^ te veroveren, zal befchou- . 
wen ! ' 

Ware intusfchen mijne Verhandeling reeds in het 
Fransch ^vereebragt en ter kenjwsfi^ van den fteller 
dezer' 2w^ gekomen, dan zoude zekerlijk dit ilukje 
Z9odanig nimmer het IJcht hebben gezien. Het zoude 
alsdan reeds algemeen gebleken zijn, dat d^ nakome- 
lingen van. Koster, fna zijnen dood, de Boekdruk- 
Künst hebben vooftgezet; dat^reeds drie ohdérfchei- 
dene' werken van die pers afKomftiff,- door mij be-' 
Ichreven zijn (f J ? dat het werk van Pius^den Tweeden^* 
in. deze iS[(jftc^ aangekondigd 5 eu waarop de géheele 
ftelling van den Schrijver van dezelve is gebouwd ^^ 
volkomen overeenftemt met de door mij hierboven be- * 
doelde vwerken, welke door Kosters nakomelingen zija 
voortgebragt, en dat, hetzelve mitsaieh. dader cfie fel^s* 
Ie moet woïdeyn gerangfchikt. V 

Wij bedanken alzoo den fteller „dezer Nou , dat 
Kij ons dit werk heeft 'kenbaar gemaakt ; dat bij eea 
tot dus- verre onbekend, voortbrengfel van de pers van ' 

• , Kos- 

I 

. (*) Ook v»n het vermogen, om^zich nieuWe aacte- 
chaffen? / . .' 



fcha 

*Ct) Zie mijne Ferhandeling t\A, iöo — 173. 

P 3 . 



;.' i V 






t «3® > 

EóstfiAs Nakomelingen heeft 'aut cfen ^ag gAragtt 
dat hij het getal dezer voortbrengfelen reeds tot vier 
of vijf heeft doen vermeeraeren^ en al zoo voor het 
pleit van Haarlem eene nieuwe bijdrage .geleverde 
Wij betuigen hem «daarvoor onze erkentenis 9 en ver-, 
sekeren hem 9 met een wmt Nationaal eti ragt hartelijfe 
|[enoegen,^dat ^er, onzea inziens, geene Ue minfl^r 
vrees meer beftaat, dat de naam van onzen Holland*' 
Ibhen Koster, als Uitvinder der Boekdrukkunst, vaor 
het hem ter eere opgerigte Standbeeld immer zaf l^e^ 
hooren te worden uitgewischt. 

JACOBÜS KONINGt 

Am fier dam y 

t$^0ftcmbcriZii. 



>o<:5%oac'ïci<550<3j;:>':>< 



«* 



PROGRAMMA ' J 

VAN DE MaATSjCHAPPIJ 

TOT NUT FAN ^T A l, G E M E^ N. 

m 

_. < Vervolg en Slot vdn Bladz» M^r^^ • »: 

ft 

ffierop werd door den Secreurls herinnerd, dtx^ o«w 
te;,;^eanc woorden voor dao eerden Van Wintermaand ï8 18,* * 
odder de daarbij vermelde uitlovingen, opgegeven waren: 

N». I. fFèlk^c is de gefekikifie. wijze , en Jafke zijn 4e 
taeett gepaste tnfSdelen^ om 4f Aardrijh' em Cefckiedkumie ^ 
Hf het ofnlerwifs!^ÈL de lagere '^vholen , dienstbaar te ma^en^ - 
7^0 wel ter befchavmg van het 3erfta%d ; ajs tefS^orming^an^ 
het hart^ hij de^jetgd uit de min 'gegS ede klasfe;, opdat beide' * ' 
d^ze H^etenfchappen voer dezelve geene bhi$e ilahkejn eener^ 
ijdele praalvertêening zijn? \ \ jL * J; . 

De gewone gouden Medj^llle^ benevêro tiën goudea, v; 
Dakacen. . <• . 

N*. s* Daar de inrigting dfr Lancaster -Scholen In En- 
geland, niet alleen aldaa^maar ook elders in Eutopa^ federt 
de laatje t aren' de aandacht toi zhh trekt ^ niet tegenffia^e 
het Openbaar' en Armen - Okderwijs in' ofts Vaderland , véle 
jaren vroeger heeft plaats gehad ^ en "zich aanmerkelijk verder 
^itfirekt dan de bedoelingen bij de genoemde Engil/she Scholen » 



\ 
t 



i 



C ftii > 

^ak éi^9 m€t9pnigi M ie Sttdi- •Amatfclioieii te Am^ 
derdaniy overp^ifend is aan^eHêni im kêt Stukfe^ giHieldi 
ie Irflncascer - Scfaoleo i'q Engeland» vergeleken mee do 
Stads -Armenfcbolen ce Amfterdan,' if last der Curaterem 
dezer Seholen uitgej^even: -• Daar het oniertusfchem zeker 
is , dat niet in al de gemeentem ran het Vaderland eene zea» 
éanige gebtkkige geleeenheid kejlaat en misfchien ^kmietbefiaam 
k^n^ als te Amfte^dam, en echter alle kindereu van arme 9m 
anyermegende ouders ^ aan fpraak op onderwijs in de noodzaken 
lijkfie kundigheden hebben » even als zulks door het belang deef 
burgerlijke maatfchapfij dringend gevorderd wordt ^ «^ «^ 
wordt gevraagd: 

Een onderzoek. 9 waarbij. men zich de hèantwoêrding der 
vagende. Fragtn hehbe voortefiellen. 

Tot boe veire moet^ voKhekt noodzakelijk het onderwijs 
in Openbare en Armen - Scholen , zich uitftrekken f Zijn Vr 
voordeelen te hopen ofnadeelen te vreezen f wanneer dit onderm 
wijs zich vorder in tot hoofere kundigheden uitjfrektj indien 
de omftandigheden dezer Schelen xulks toelaten f en eindelijk i 
Welke is de beste leerwijze ^ om kt de Openbare Jrmen- Scholen 
in het Koningrijk der Nederlanden^ ha vol f rekt noodzakelijk 
ke, in den kortdeo tijd, aan hec grootst getal Kinderes^^ 
en op de minst kostbare wijze te leeren ? , 

De gewone gonden Medaiije^ benevens twfmiS gouden 
Dnkatea«« . 

* N^« 3. Eene Natuurlijke Historie onzes Vaderlands ^ ofwel 
een heknopu m^tuurkundige Befckrijving van al die voorwer* 
f en 9 in* de drie rijken der Natuur , welke afzonder iijk ofbff^ 
vAtfluitifig 9 of ook gemeen met -andere landen p in het KonïhQjt, 
Tijk der Nederlanden worden gevonden'. 

De g:ewone gooden Medaille « 'benevens tien göudea 

{>^katen. 

•-. ■ • ■ • . 

K^ 4* Eene Gefchiedenis van alle de Nederlanden van der» 
zeWer ^roegfte tijdperken af f tot op de affchudding van het 
Spêanfche juk , door df zeven vereenigde Frovincien. 

De geivone gonden Medaille. . ^ 

Hierna werden door de Vergadering zes nienwe Prijs^ 

ftolTsD gekozen, waardoor, met de genen , welkej^ volgenf 

^e Wetten der MaatfchappiJ , andermaal moeten Vorden 

Opgegeven, de lijst der Prijsvragen, om te beantwoorden 

voorden eerden van Wintermaand 1819, ^>s 

^N^ i. „ Een flandhoek^ of Gids dés gedrdgs veer jongf 
jLiedenyan veertien jaren en daar boven; bevattendede zedcr 
lijke pligten , welke iri het bijzonder in dien leeftijd te pat 
hmen ^ en de gevaren en nadeden , waaraan jonge ifedenf doot 
V P 4 -' vet»^ 



t^et%yim vmn gemgde' piijgtii^ zich bio^tJUlknrfii^ ^1t^^^^ 
fm waarfckuwing ^ &m %ich daarvoor te hotden^^ 

' De aldus opgehangen Prijsftoffe wijst génoegzaM a^<i^ 
wat bedoeld, en bij net dinéen tiaar 'defr pf ijs; ten njittedeï 
Jonge Lieden van den vermeidefi leeftijd, gedann moet wórr 
«fen; dat is tot welke punten en hoof.irnken men zich 
.Wj' het (Vhrijven , bepalen moet. fietgfene'verder, 1s ; tg 
acbt te nemen, is htèriTi gelegen : dat men oiider hét fchVij* 
ven gedurig dénke ?fan den zeer jeiigdfgeh'reeftij4» wnar** 
voor het ftuk zal moeten dienen, en alzöo aan de miit^' 
^es verftands en de kracht der bevatting en dit% oordeelt," 
welke men kan onderdellen in gezegden leeftijd *t& kun - 
Bén werken. Voorts,' dat men zich toèlegge op dki« 
delijkheid en klaarheid e& bet vermijden Van )ifgetrokket»e 
wijageerige voorftelliqgfn> en dat raen . poge door eene 

Aangename, den leeslust üitldlckende voordraiju d^ i^öSA 
Jeden» dien het fluk "zpu mpgen'ter hand konden, aj^ 
l^et ware, tct het beiluderen van liet ^^ar la pi},deflle|4 
wordende belangrijke, aamerporen^ 

De gewone gouden MediiHe. - • • * 

• N**. «. „ Een volledig ovêrzigt'yhn de beïangrijké Retziti 
^r Nederlanders ^ zoo te 'Land' als ter 'Zet '^ mei onwik-i 
keling der v oor dee len ^ die dezelve aan deKufijten en iP'èten* 
fehapptn^ en aan de we^aiort dei Vaderlands h^tbenr.toege*' 
f rag f:' . > . * 

Het woord Ot^rzigf xsjVö^n» die naar den* Eercprijs op 
dit onderwerp verkiezen te dingen, genoegzaam ddep zieo^ 
dat hier geensz-lns gevorderd wordt^yblledtg^ Rtisbefchrii '^ 
vingen 9 welke ongetwijfkld t^ talrijk zyn, omineengewponf 
boekdeel bevat te.wofden, en vvasrv^su de raec.ne ook af* 
zonderlijk het licht zien; maar alleen korte befchrijvingen. 
Volledig, zoo verre het bekende gera! daarvan betreft,, eij, 
belangrijk gemaakt door de omwikkeling der voordèeleh'Ttr 
.de^vraag vermeld. - .\ .-. ; ... - 

.Do gewone Gouden Medaille en tien- Oogden Dukate4Y« -^ 

N** 2» 99 Een bèto'og v^n dediep)t wijsheid en'groote meufckifk 
kennisvan Jezus', doorflralende in zijne Uere en lekrwijzt^ 
in s^ijne verhalen en gfilijkeni^fen ; in^zi^nep d^geUjkfipen üfHm 
fang en zijne verkeering met zijne leerlingen ^ zijne %ijande$t, 
fn andere menfchen^"* - . ,..,.; .:^ 

Bij het fcbrijven van dit gevraagde betoog, moet vooral»* 
met opzigt tott ^sHeitandsi leer en leerwijze, acht geflage< 
worden op de tijden, plaa^fen en gelegenheden, bij. welke 
H^ fprak; op de taal én uitdrukkingen van welke Hij zich 
bediende; op de vooröofdeelen, naar welke Mij zich fchikre, 
t>f welke Hijbeftreed; öp den ftaatkiindlgen toeftand *de^ 
|podfchen Volks van z'^nen tijd — 'hunne géfchledènfy;; 

r • god«^ 



€ *33 ) 

{odsdfenst,^ «irde* Wlzomiere ^mh^ng^ti (Secteny öndtf, 
en, ateme^p hunne bijzondere denkbeelden omtrent den 
Mesfias. Bij het belcko uwen der v^rhftlen en gelijkenisfsa 
doot Jezus geberl^'d,moet men vporatJeaen op htic hoofde' 
doel der vborfteiI|ng; op het oogmerk dei* vergelijking^ op 
de treffende iesfen, die vap ter zijde gegeven worden; op 
de denkwijze, dé» omHandigheden der toehoorders, enz* 
ÈiJ; bet voordragen van hecgene;den dageiljkfchen omga^ 
van Je^s betreft, nerke men op, hoe Hij dikwerf ant- 
woordde met zwijgen , roet gebaarden , of uit de gedachten*, 
de gezindheden ^n. bedoelingen, welke Hij op het gelaaL 
ier genjC, inet welke Hij iets te doen had en in hunne^ 
Éarteii las; en men moet trachten daaruit ce doen begrijpen ^v 
dat zijne antwoorden fomrijds in het geheel niet fcbijn.ea 
IC Haan op de Hem gedane vragen; terwijl men telkens 
en het tiavolging* en.böt bewonderenswaardige moét po- 
gen aantewijzen* . » 

^ De gewone Oóudeh Medaflle. • 

N°. 4... »9 W^ik^. 2(/.«y^ oorzaken^ dat zoo vele IJun'elijken^ 
*yooraf oïtder de geringere klmfe; ongelukkig uitvallen f li^eik^ 
tiin de beste ttiiddelen ter voorkoming of wegne'ming dvrzéivef 
En wat moet daor de volwaifene jeugd en door dè aan elkander 
' yerbgndenen , /«, acht genomen en betracht worden , ten einde^ 
4^ 'Huwelijkifn , over het algemeen , het wezenlijke en duurzditii 
geluk der ÈchteUngen en dat der geheele menfchelijke Maüt' 
fihappij meer bevorderen T"" :' .•.....• -: 

.^ Men verwacht in de Verhan/ieUng,* welke, i^r beant- 
^oprdiiig^ dezer' Prijsvraag zal worden gefchr'jven ( n% 
4pene. gegronde opgave van hetgene een .goed bu wei ijk kaa 
•worden. genoemd, en d.e wegen, welke men moet i^flain^ 
cwij 'er de n^eeste hoop op te kunnen h ebben ),'eene menschi.. 
^n oordeelkundiije opCporing der bedoelde oorzaken.,.. ca 
gullen vinden f! de middelen ter voorkoming en wegneraing 
diar van op .zulK eene duidelijke 'en bevatbare wijze ;^aai 
getoond en Yoorgéüfagen te zien', dat, bij weiwiïlenden» 
bet aanwenden , en. in het^ wejfk. fteUen derzélve gemakke- 
lijk en met gwgte Itan gefchictden* De aanwijzing van 
betgene, door de.'jpedoeiden in die.vr^ag, kan en .behoort 

SedaaQ te woidèri,.jnbet derwijza irigerigt !worden, dat 
e noodzakeryklieji:(?nnUgtmat!^hèid,. ongezocht, in hec 
oog vallen. Aangevoerde voorbeelden, 'in Het een en an^ 
der opzigt, hetzij uil wezenlijke gebètirtenisfen getlomèn, 
Ireizij uit ver^onüen . voorbeelden, uit de mogelijkheid, 
oeneend, zotiden iWtzvat jgepiast en coc out en voordeel 
^aonen\gebezi^d; wbideq* ' ;• ^ . . 

' De gewonii Gouden M^cïaOfe."'^" . • • . 

K*r 5# t, Waardoor l en op welk eene wijze ii het beste den 

r S ftnaaR 



c «♦ > 

flfUisk^ y»» dtn gHÊtmim iM», ten aanüén ^han- bet M$zin tmk 
iitrmaken en uUfpanningen , en hetgene de yerke^fin^met zijaé 
gflijken en ook andere lieden mangaat^ ie verbeteren T* 

. In deze Verhandelhig maet, vooraHe dingen, het dorre 
én drooge des betoogs worden vermijd, zal dezéfve )>ij 
Mèn, voor wièn zij zal moeten dienen, doel tréiFen, Daar* 
iri dezelve ook, in vele opzigten, het te keer gaan van* 
vooroordeelen wordt vereischt, moet dit met beleid ge* 
fchieden ; en zal het niet welntg tot* een aangenaam en 
en bevallig onderwijs toebrengen, de voordeden der be* 
fchaving en verbetering vafn fnlaak, in Voorbeelden vair 
Heden uit den kring dier menfchen, voor dewelke mett* 
ifchrijft, te doen opmerken. 

De gewone Gouden Medaille» 

.N**. 6..<i^0p hoedanig eene wijze kan men , op dé beste wijze^ 
^en^ voor elk een^ zoo kostbaren tijd befteden^ ten einde ^ ita- 
alle opzigten te ontgaan de nadeefe*^^ welke $ onvermijdelijk^ 
eiit de ledigheid geboren worden ?" 

In het fchrijven eener Verhandeling, om ter beantwoord 
4iug van deze Prijsvraag te dienen , behoort men voor^ 
alle dingen zich voorteftellen de bevlytiging van Icort- ea 
Ijeknoptheld, overmits het onderwerp zoo rijk. van ftofFé' 
in zich zelve is. Men behoort zich te onthouden van élo^ 
dichterJijke inkleedingcn, waartoe men hier zoo llgtelijlc 
flénleiding viiiden en afgeleid kan w.orden; en zulks, pm**^ 
dat nxeu daarin zeer gemakkelijk zou kunnen óverflaan tor 
cenen ftiji en wijze van yoordragt, loopei^df! boven de 
iratbaafheid dier lezers, welke kien 2ich voor ai}ne Veis 
Irandellng moet vobrftelleit. Wat eii^eolijk ïedightld is^ 
jDoec Biet alle onderfcheiding worden befchreven, omdac 
-tele menfchen, vooral in de mindere klasfe^ nog dan be^ 
weren, nfet aan ledigheid onderworpen te zijn, als zij h^e 
tQtd.% metderdaad zijn; den kostbaren tijd in beuzelingeit 
en nieiigheid jammerlijk doorbrengèiïjdlé en vernielende, 
iven gelijk als In andër.é werken der. Maatfchappij , moet 
in eene V^erhandeling over hèt' yerme)de-ondetwerp, dbl. 
lelijkheid bij eenvoudigheid gWöndeii \^^órden. Weet;' 
men 'zijn bedoelde betoog in vethalerfen het opgeven vart 
voorbeelden te bewerken, men: zal zoa veel te b^bter liet 
éehagen daarvan kunnen te gemoec zien* 

; De gewone; Gouden Medaille. . \ ' ^ 

K^« 7. „ Kort Begrip der algemeene QefiMedenit^ kèvrnh^. 
tonde de gebeurtenis/ènvan denjare 175^ af f tift^op Aen yreda ^ 
van Par^s, in den jare 1815 veorgevaUen; moetendf dienem 
tot een vervolg op het ^ door de- Maatfchappij ten jane ij^9^ 
tn vervolgen^ ^ uitgegevene Sckoolèeek^ Kort Begrip der Jt* 
gemeene Cefihiedenit ^ gevolgd naar Cuus en Schröok»'' 

Date 



^ Dmt* dk' IbEik: >eeii ^ervalg moer z^g, op hetJa^»vrM# 
i^ermelde w^k, zal hec genoegzaam zljil den Schrijver 
naar den hier voor bi^emdeo Eerepr^s, ce berinneren,, 
dac de v^zt van beworking dezelföe inoec zijn als ^aarjii 
gevolgd is. Daar intusfchen dit onderwerp , meer din 
eentg ander, vatbaar Is voor kn^ecflng vao godsdienstige of 
fiaatkuudjge begrippen, wordt bij dezen den Scbrijveren 
boven en behalve de algipmeena bepalingen derMaacfchap- 
pij 9 in het bijzonder berigt: dat geen der antwoorden de 
Uitgeloofde £erepriji zal kunnen toegewezen worden , 
waarbij niet de (krengde onpartijd^faeid in beide opzigten- 
h in acht genomen. Het zijn alleen daadzaken» welke ver«* 
langd worden, en geenszins bijzondere meeningen over 
dezelve van den Schrijver, al waren dezelve flèchts door 
bijvoegeiyke naamwoorden uitgedrukt, - 

De gewone Gouden Medaille, benevens twintig Gou. 
den Dukaten* 

N^« 8« „ fFelké ziffi de meest gefchikte em doelmatige midf, 
di/en^we/ke zouden kunnen M/of-den aangewend ^ zoowel doer 
J^if zondere Perfonen ah deze Maatfchappij , om voortekomen , 
dat het goede ^ ketwelke de kinderen , op welingerigte Scholen y 
door een doelmatig onderwijs geleerd, hebben , na het verlaten-, 
derzelve , iu hunpen leeftijd niet weder verloren ga f* 

. Nota. Behalve de hfer onder volgende algemeene bepa- 
lingen \t deze laatstgemeide PiijaltoSe onderworpen aait 
de volgende bijzondere i 

Ap Elk der Schrijvers , welke naar dezen Eerepriji 
dingt. Haat zijn antwoord, onvoorwaardeiflk, en in vol- 
len 6lf endom asn de Maatfchappij af, om daarvan, ótt get 
bruik te maken, het welke zij, ter volmaking van het door 
baar verlangde Stuk, zat- verm — a ta %^ behooren; hetzij 
(ingevalle van bekrooning) ter aanvulling van het be* 
IroQn'de Stnk: betzij (bij-uiet bé)(rooning> tot bet ^amen* 
üelleh van een nieuw geheeh 

> B. Aan eiken üiet bekroonden Schrijver, uit wiens (luk 
eenige (al ware het flechts een enkel) middelen zijn over« 
genomen, £al,.Jn de Algemeene Vergadering óes jaars 
liS«i.|^ word.en. aj^ngebedeu eene Zilveren Medaille 9 zoo. 
tij» op de uitnoodiging, daartoe in het Programipa dezer 
Vergadering te plaatfeu^ bfnnèn den tQd van zes weken 
aa de.dag&eekening, vauv betzelvei vrjyheid verleent toe 
ket openen van ;^^ii Naambriefje» 

Deze vraag", zoowel als- de daaronder ge{plaatfte bijzon* 
iere bepalingen, töonef| duidelijk het oogmerk aan, om 
eenc verzameling Van middelen te verkrijgen, welke naar 
onderfcbeltfene plaatfelijke ^g'elegenheden Zuuden kunneti 
ttogew«nd worden $ tenvijl daaidoor, geenszins uitgeflo* 
Iciiy maar integejulejei daaibij veria|igd worden, opgaven 

vai 



▼tn de «oexTèni^en , welke ♦ hetsti! vafi jGötitet^eftrenfe- 
Wi?ge, GemeentobeOnren, Diakonien of andere Ara)be#' 
Huren 9 zouden- kunnen anngewend worden. 

De gewone Gouden Medaille en tien Gooiden Dukaten. 

Ieder, die naar den Prijs wil dingen, zal zijne VérhJSn-i 
deling in de Ncderduitfche of eei) ig e andx?r e (evendé taal,., 
mits met Italiaaufche .letteren, en^ in welkte dezer talea 
ook, door pene andere band., daq de zync, géfchreven» 
vóór of op den eerfien van Wintermaand, der daarby ver- 
melde jaren, vracht vrij, moeten bezorgép, onder het adres^ 
van den Algemeenen Secretaris der Maatfchappij , cec Ver» 
gaderin^^ van Hoofdiyelluurders, in het Gebouw c/e Zon^^ 
op den Singel, bij den KlaauiVüurg\yql ^>te Amilerdam. Voorts^ 
zij dcnSchriJveren beiigt: dat elk bekroond Ihik een ei«^ 
. gendoni wordt van de Maatfchappij , waarvan de Schrij « 
ver, door de bekrooning, aan haar eenén oriyoorwaarde* 
lyken afiland doet, om drarmede, en ttaarvau» mèt en 
benevens den naa ar des Schrijvers, 'zoodanig gebruik te 
maken, als zij zal bevinden noodig te »zijn,^ tol beveili- 
ging van het regt van eigendom, op de door liaar uitte- x 
gevene Werken; Eindelijk h het van belaarg voor de 
Schrijvers, dat derzefver ftukken, duidelijk' en leesbiiar. 
afgefchrèvea worden, diar het fuoieijelijk leesbare geenen- 
anderen dan nadeeiigen invloed op de , beoordeelingen kan 
Jbeb5eu ,. en hot ^n/ee^ bare dezeivf daaraan geheel zoude 
onttrekken. ' ' ? 

Op last der Maatfchappij, 

jimfterdam de» .^Hendrik Ravrkés.,. ' . 

31 vanOogsrra,»8i8* A^emtene\ Secretaris» 



■» t 



NIEUW-UITGEKOMEN BOEKEN, 

AKADEMISCHE EN ANDERE SCHRIFTEW. » 

Ontleedkunde. Afbéetdifigen vAn dejuiae^plaatfingder 
tmendige ^celen van'hetmenfefieUjk H^c^am'i-z&Q mêt op* 
iigt tot derzelvBT Uggihg\^^h'nn 4atizie^''himner bepaalde ^ 
aanraking'tegen de wanden ' der hoibghedtn^ waarin zij. zich 
bevinden; fnet tene ophelderende befcktijying^ door P. de' 
BteM'tTx; Ridder vofi dst/Konittklij^ei Orde Pan dé'n Neder* 
landjehèn Le£uw\ 3têd. JX/fctor; Hoeker aar in de Ontleed-^. 
Heel' en Verloskunde; Raadgevend iHeelmeeuer van H» H. 
M. M.;JLid van de Provinciale en Stedelijke Geneeskundige 
Commisfien in^'*i Graven^age^ en van verjcfieiden geleend . 
Gemot fchappen. ]sGrave^hagebij de Wed* T. k\,\M^wi en^Comp. 
A. i8]8.-^ De plat eQ in atjas jTormaat ; dedrukiogroqc4t^»;, 

Onder dexentitel, is dre.Heer db Rfemer, door z^tte' 
bekwaamheid en hao4igtidd, in de Ontleed- en Heelkun'^ 



C as? > 

> 

de, en door zijn' «lYmnntend Kahïnefvan AnaComiTche en 
Phyfiologifche Praeparacen, alom bekend en beroemd, 
voornemens, eene verzameling van platen te leveren, 
-waarin de betrekkelijke ligging der deelen, in de ver- 
fchillende holligbeden van het ligchaam bevat , wordt aart» 
getoond , zoo ten opzigtje van ell^inderen , als vnn de 
houdende deelen, waarin zij be floten zijn^ in, verspillen- 
de doorfneden van Lijken, die vootaf gehefel ftijf bevro- 
ren zijn; met eene aanwijzende befch rij ving in het HoK 
landsch en Franscb, met gekleurde en carflcatuar fchet- 
ïen , op welke Jaatfte de aanwijz-fngeri gevonden worden. 
Met eene Opdra^t aan zijne Majetteit den Koning; en, 
-met eene korte Voorrede , waarin de' Schrijver onder 
anderen zegt : ^ - 

• „ Ik ondervond meermalen, hlf irtijne ontleedkundi/je 
demonftratien , de gewone onaani^ënaamheid, dat, bij hec 
openen der holligheden, waarin zich IngeM'anden geplaatsc 
vinden, door het indringen der dampkringslucbt, deze 
2ich oogenblikkelijk uit eikander eenigzins verwijderen, 
en voornamelijk hunnen oorfpronkelijken (land, ifi be- 
trekking tOD de wanden dier holHgheden, waarin zij ge- 
plaatst zijn, aanmertelijk ■veranderen;; Daar nu deze ver- 
plaarfing niet gbnös^gzaamderzetver juister ligging aanwijst^ 
en zulks, vooral ^voor* dé heeikuncligen\ van veel belang 
is, was ik *er (leeds 'op bedachi^,' bm , ware het mogelljlc, 
iets te vinden^' hetwelk het lastige èn het wezenlijk oi^- 
volkomene, van dat gedeelte der aanwijzing in de Ont« 
leedkunde, konde verbeteren 'Hét -^Wam mij dus voor» 
dat, wanneclr men hei- intfrlngeti' der^ dsimpkringsUicht iti 
de anderztns 'luehtledf|:e holligheden^ bij het openen der« 
zelve, konde betetcen, en alle de deelen, derhaive, ia 
hunne rustige ligging bewaard bleven, deze onvolledig- 
heid in 4e aanwijzing daardoor zonde voorgekomen wor« 
den. Mij dachc* hiertoe mets gefebikter te zijn, dan hec 
doen bevriezen dct te* ontladen voorwerpen ; welk voor- 
gemelde met het gewenscht gevolg bekroond werd« Nim- 
mer zal ik het verrasfende vergeten^ toen, voor de eerfVö 
maal, zulk een bevrozen lijk, door mij opengezaagd , 
voor mij lag, en ik in hetzelve die verwachte rustige 
ligging der invii^endige deelen aanfchouwde, welke,- door 
de bevriezing in marmer veranderd zijnde, geen haarbrecd 
verplaatfing^ ondergaan hadden, fieze mijne proefnemin* 
gen vervolgens verfcheidene malen herhaald hebbende, 
bragt ik het refultaat van dezelve tot óiq volkomenheid, 
dat ik 'ei: nu in het openbaar mede durve verfchijnen, 
en ik beroep mij op de Edele Leden van dat Auditorium^ 
welke voor de eerde reize , zijnde in den winter van 
het jaar 1802, het verrasfende en allezins belang inboeze- 
jnende van die demoudratien ondervonden en betuigden; 

en 



1 



C as» ) 

«d bet'if ook^ nt verfdieideue malen roöft^d]\)ke demofl^ 
ftmien te hebbeo gedaan, en afceekeningen naar het oot* 
fpronkelljke te hebben ooen vervaardigen, dac ik mij ^ 
door vele mijner geëerde Toehoorders , welke gewoóa 
zijn mij, met hunne tegenwoordigheid, bij nujne open- 
bare Verhandelingen • ce vereeren, heb laten overhalen» 
oiD, door de uitgave van eenlge, naar de teekeningenjuiac 
vervaardigde platen, aan dat gedeelte van de Ontleedkua^ 
dige aanwijzing, iets toetebrengen tot dérzelver ^volma- 
king, namelijk die der ligging van de inwendige deeleo, 
zoo tot elkander, tls toe de hoUigheden, waarin z4j ^cia 
bevinden.** , 

En daar Recenfent een dezer Toehoorde» geweest h^^ 
éie tweemalen een dezer fraaifle (lukken zfig en bewoi{« 
derde, en den Heer de Ribmeh tot de uitgave heeft \\ei^ 
pen aanzetten, zoo bedankt h^ den volijveri^en en kün« 
digen Auteur, voor deze zijne welwillendheid f In naaoi 
van allen, die *er hetzelfde belang'lu (lellen^ enwenschthem 
.den noodigen tijd, om het overige fpoedig te vervolgen* 

De eerfte plaat, die bier geleverd wordt, bevat, volgen» 
bet opfchrift: „ eene doorfnede,. welke van boven naar 
beneden, in een, op deszelfs voeten regt opllaand, ca* 
daver, genomen ia, vertoont de ligging der lUgewandeD» 
langs de llnkerzyde te zie^^• en in volkqmene aanfluiting 
met eikanderen/' «— De plaat is heerlijk uitgevoerd ei| 
de carrlcatunr zeer jut^t. Ook is de ietcerdruk zeer f/aal» 

Intusfchen verwachte men hier geene fijne ontleding der ^ \ 
kleinere deelen. Het be*vriezen, het doorzagen, en de" ^ 
ntftescai dwtrfcbe opening ëet vaten, zenuwen, vezels ea 
andere bcftanddeeien , maken éeMekve aidirs onzigibMr^ 
fDit was ook niet het oogmerk i men moest hier alleen 
de betrekkeiyke ligging der grootere deelen, en niet hec 
maal^fel van dezelve ziien. Vm öjen kant befchouwd , 
kan het das niet anders, of leder, die deze nienwe^proe- 
ven ziet, te voren, zoo veel wji) weten, nergens befchre. 
ven of afgemaaid, zai dezelve toejuichen-, en met ons bet; 
vervolg, met vevlangen» te igemoet %ien. 



i^Z,:^A 



Lr 



NIEUW-* 



C «39 > 



• NIEUW UITGEVONDEN WERKTUIGEN. 

NUuv^e mtylan^are Lucht ^ Blaasbalg van 

Nëwhann. 

De beroemde Davy, in Engeland, heeft in de door 
hem uitgevondene Veiligheids- Lampen voor de Mijii- 
wetkers ^ ten einde gevaarlijke uitbarftingen aan de 
lichten , waarbij zij arbeiden ., te voorkomen , het 
eerst getoond , dat de verbranding der ontvlambare 
lucht Pgelijk bekend is een mengftl van Zuurftofgar 
en Waterftof^az. d:^t bij de ontfteking hevig uitbarst) 
-door zeer kleine openingen zich niet voortplanteo kan* * 
Zijne uitvinding zal voor den Mijnbouw zeker van 
de zegenrijkfle gevolgen zij». Zij gaf tevens^ den 
Lond^nfchen Werktuigkundigen Nswman, antileidin^ 
lot het uitvinden vaft zijnen Zuur ^ IVaterJiofgaz of 
ontvlambare Lucht -Blaasbalg , welke de aatidacht der 
Natijuronderzoekets en Werktuigkundigen ten hoogfte 
verdient, dewijl dezelve nog veel krachtiger werkt, dan 

' (Je enkel 21uurüof-I^ucht- Blaasbalg, waarmede men 
tot hiertoe deo boogftea graad van hitte li^m vooit-» 
brengen. . • 

De in een vat itföor elkander gemengde Lucht- 
'fooTten, (Zuurftofgaz en Waterftofgaz) ^worden name- 
lijk, door middel ecner Pèrspomp zeerverdigt, door 
ten uiterfte fijne buisjes » haarbuisjes , uitgedreven. 
Zoo kan men die zonder gevaar aanfteken en gevén 
zij. eene hitte, zoo als men tot hiertoe nooit ter wereld 
kon daarftellen. Men fmelt met dezelve zeer gemakke- 
liik Ugchamen, bij voorb. zuivere aarden, die men tot 
hier voor geheel onfmeltbaar hield. Zeer fpoedig 
brengen zij de hardfte fteenen en vastfte metalen tot den 
vloeibaren ftaac , bij voorb. den Diamant en andere 
edele. Gefteenten , IJzer, Platina enz. . Dat doordeze 
ontdekking de Delfftof kunst eene geheel andere ge* 
daatite verkrijgen zal , is even klaar te voorzien» als 
het voordeel, dat de Scheikunde en vele Werktuige^- 
lijke Kunsten daaruit zullen trekken. 
Men verbeelde zich een vierkant» gdieel luchtdigt» 

ge- 



C 340 ) 

geflofen Vat vfin ftevig koper, omtrent 4 duim laög» 
3 duim breed en 3 duim hoog, dat men van damp* 
kringslucht ontledigt. Van dit Vat vult men tvvee- 
derden met Water ftófgaz. en. een derde mët Züurftofgtó* 
Op dit Vat is eene Perspomp vastgefchroefd, waarme- 
de de- lucht in hetzelve- moet verdikt worden. De 
Buis van de Perspomp heeft van oiiJeren, digt bij het 
Vat, ecne Kraan, naar welgevallen te openen of.te 
(luiten , en van boven heeft zij eene horizontale Pijp» 
jnede'van e^fte 'Krian voorsiien. .;Deie Pijp is met 
eene flcsch of blaas vol ZirurrWat^rftofgaZiin ver- 
binding gebragt. Ook het kppercn Vat , heeft .e«ne 
horizontale Pijp met eene Kraan. Dqzq Pijp eindigt ift 
een zeer fijne Soldeerpijp. 

Wanneet nu de Kraan dér -Soldeerpijp , gelijk ook 
de Kraan boven aan de Buis, waaraan de blaas zit, 
gefloten, maar de Kraan onder in de Pompbuis open, 
en de Stamper geheel boven is, dan wordt voor het 
nederdrukken van den Stamper of Zuiger eerst de 
de Kraan boven aan de Blaaspijp geopend. 'Er dringt 
daardoor een ftroom lucht uit de blaas in het lucht* 
ledig ruim der Pompbuis , dat de opgetrokken zuiger 
achter zich gelaten heeft. Deze lucht ^ordt door h^t 
nederdrukken van den Ihmper in het koperen verdig- 
tingvat gedreven. Ten, einde zij niet terug kan keeren» 
ïehoeft d.e Pompbllis Ücchts ten* beneiienwaart^open^^'i 
klep Cvan blaas of gewast taf3 te hebben. Haalt men 
den zuiger weder op, dan dringt, zoodra hij geheel 
boven is, weder een nieu^ye luchtftroom uit de &laad, 
die weder in het verdigt, Vat wordtvöortgeftuwd enz, 
' Zeer weinig flagen zijn tpereikend, om de lucht der. 
mate in het Vat te verdigterv, dat , als. jnen de Kraan der 
Luchtbuis opent , zij doo? de Pijp met groote kracht 
als een dunne ftraal uitfcbiet;, Steekt men d^ze Gaz* . 
ftralen aan de enge pp.eniog aan %. dan verkrijgt men' 
zulk eene vreesfelijke-.^itte , ^at onftmhbcmriécid ^ aU 
een kenmerk der Minerjilen geheel verdwijnt. 

De lucht in het Vat niet genoegzaam meer verdigt 
' zijnde, behoeft. men flechts op nieuw te pompen. 



Tb Haarlem bij bs Wzd. A« Loosjj^^ Px» 



'4 
i 



AtGEMEÊN 



K O N S T- 

I 

EN 

LÈTTER-BODè> 

ifoöK ÜET JAAR 1JÏ18. 



N°. 46. t^rijdag den iden Óctober* 




.' \\ t' I i • ^ 



« • 



B E R I G T E R 



X^ouAi- De Heer Waïson, geboortig uit Schofr 
Ü^iiid? maar finds lang te Rooi^ wponachtig, heeft ofij 
^ijne reis naiar lioodert^ Frankrijk en ook deze. ftad 
T)ezocltt. Bij die gelegenheid deed bij eene belang- 
ilike< Letterkundige ontdekking , beftaande in een 
Handfchfift van O^fianS Gedicliteè , doof eenige 
Scliotten , in den aanvang der vorige ce6 w , bij het 
alhier geve^itigd Kollegie achtergelaten. Naar men 
ter25ekcrt , ftemt dit Manufcript 9 voor zooverre ded 
ün betreft, zeer wel met Macpherfans uitgave 
Van dien Dichter overeen; hetgeen bevestigd worden- 
de een ;^root blijk zou zijn voor de echtheid vari 
deze Gedichten,* Waarover men zooveel getwist heeft, 

Parys. De Heer Au.guste St HilaXre^ cenf 
Jöög ïransch Natuurkundige, doet tegenwoordig ééne 
Tcis door Brazilië, inet den last van Gouvernements* 
Wcge, om voorwerpen dei^ Natuurlijke Historie voof 
^en Koninkliiken Plantentuin alhier te >ierzanieien<» 
i>e eerfte blijken van zijnen ijver ^ en de getrouwe 
\ JI. J)ei£L# Q vol. 



C 34* > 

Valbrenging hiervan ♦ zijn dezer dagen in dezeMooftf- 
ftad aangekomen 9 beftaande in onderfcbeidene kisten » 
waarin 2<| Zoogdieren, 131 Vogels, ags Schelpvis* 
Iche» en Infecten, 5 kruipende Dieren en twee pakken 
tnet Zaden waren. Men berekent , dat aan onze Ver* 
zamelingen het derde gedeelte van deze voorwerpen 
ontbrak , en verzekert , dat 'er zich onderfcheiden bij 
bevlndeo, nimmer ergens voorheen befcbi^even. 



I 



PRIJSUITSCHRIJ VI if^ 

Der Tweede Kmssb van het Koninklok-Nederlahd^ ' 
fiCHE Instituut van WETENSCHAPPEN, LET- 
TERKUNDE EN SCHOONE KUNSTEN, aanob- 

XONDICD IN HARE OpBMBARE VERGADE&lNa p 
DEN EERSTEN SEPTEMBER l8lS. 

De Tweede Klasfe van -bet tonhikigk Nedèrlafidrclre 
Jnflieuut van Wetenfchappjen • Leccerkunae en Schoooe^ 
Kunden, zich gedragende aan het verilag, door hare Kom» 
xnisiie van beoordeeiing der ingezondene Treurfpelea W» 
hare openbare zkting uitgebragt , eti te vinden in het 
bifineti korten cijd döot den druk dom verkrijgbaar Ver* 
fiag dier ziccing, breagt ter kennis van het a/gemeeo» dat' 
zij beeft oncv^augen de vofgende Treurfpelen: 

^Fï\ I. Alphonfust de eetjdei van I^ortsgal. 

2. Dargo. 

j. Antigone. 

4. Omar* 

5. Ram ir o» 

6. Het verbond der Edelen* 
7* Numitor en Amulius. 

8. Numa Pompilius. 

9. Pligc verwint vriendfcèap* 
ia. Sophonisba. 

D^c, boezeer aile (tukken verdienden hebben, de meei<* 
te lofwaardig zijn, en de drie eerstgenoemde inronder» 
held, zeer treiFeod, ja ukltekend mogen - genoemd wor- 
den, evenwel geen derzelve 200 voldoende is bevcn^. 
den , dat daaraan de gouden Eereprija kon worden toe-' 
fekend,^terwyi de Klasfe zich niet bevoegd heeft gere-. 
kcQd den uitgelooiden prijs ce fplicfen» waarojn sij» nee 



\ 



b(ftoacter lötkWjkt meiding der iB«eseê* eli ittMttderkéld 
der ftjikken N^ i, a eo 3, deze zelfde vraag berhaaU» 
In diervoege , ' als die by de vorige Prijsulcféhryviiic 
is bekend gemaakt » mee deze eenigé verandering , dai; 
de (lukken vQor het einde van hec jaar i8ip» vracht** 
^" vnji » aan den vastea Secretaris zullen moeten bezorgd 
zijtu ^ De nieuwe of herbaalde vraag luidt mitsdien » 
tds volgt: 

#» £en. prijs of erkentenis vati driehonderd Golden^ 
f9 wordt door de Klasfe aangeboden voor het. beet en ia 
^ zich zelf voldoeade ooriPrank^Uik J^Icéerduitfcke Treur'- 
9» y^^/* Zonder eA»^g bepaald onderwerp opcegeven» ot 
9, eenlc^. «nciere voorwaarden te Hellen, meent de Klas*' 
,^ fe deii genen, die naar dezen prijs. willen dingen» td 
„ moeten bekend maken, dat zy » b^ eeA belangr^k on* 
^ derwerp, eene kunstmatige bebandeiinc in den echteti 
^ fUji en verfificatie^ aan deze foort van Dichtdük 'voegen* 
,p de, tevens verjaagt, dat het voor bet Tooneel gefcbikc 
,1^ en naar de regels van goeden fmaak ingerigt z^); dat 
), de Klasfe mitsdien van oordeel is, dat het niet meer 
^ dan twee en een half uur tot de uitvoering ver« 
», eifchen en ten allermeeste ach( handelende perfonaad* 
9» Jen bevatten moet; dat ziü de eenMeid van .daad, tQd 
^ en plaats, zoodanig als die op het voorbeeld der 
^, Griekfche Tooneeidichters door de Franfchen zyn aan* 
,^ genomen, als een wezenlijk vereischte bêfchouwt; en 
)» dat Indien eenig pichter begrepen mogt, redenen te 
^ hebben, om zich in zijn aangeboden uuk, van de. 
^ /lipte opvolging dezer regelen te ontflaan, z]i ver«^ 
„Vèacht, dat hij de zfwilkïng daarvan, door eene opgave 
»9 fanjdie redenen, oï ten minfte door z^nt w^ze vaa 
,^ behandeling regtvaardige« 

0e Klasfe ftelt wQders eenen pr^s, ter marde van drfe 
honderd Cruldetts , op de voldoende beantwoording vaa 
liet navolgende vporüel: 

„ Daar alle deelen van het tegenwoordig KoningrQk 

„ der Nederlanden tot het Westersch Rijk, door Karel 

„ den Grooten herdeld, behoord hebben, en alle, het eeo 

' ^, vroeger het ander later van het Roomsch - Duitfche 

,, Rijk zijö afgezonderd;*' 

AVenacht de Tweede Klasfe van het Koninkiyk Neder* 
landfche InQltuut van Wetenfchappen , Letterkunde en 
^.ctioone .Kunden, de beantwoording der vraag : 

„ Hoe én wanneer ieder der gedeelten van het Rifk 
,y éer Nederlanden opgehouden beeft tot het Roomsen* 
,,, Dnftsch Ryk te« behooren. '' 

set eene beknopte en op gefchiedkundige bew|)zen ge*' 

Qa gr«f 



ifötïêe oppve def om(lafid»gheden, dfe tot iez^We tfit 
aonderlng hebben snnleiding gegeven. 

Voorts herinnert 4e Klasfe aan de vrsag bij hare vorige 
Kijsnitfchrijvfng voorgefteld , „ omtrent den waren of 
yy meest aaftnemelijken oorfpröng van de Slivöonflcbe 
„ volken en taal, en de betrekkingen en invloeden, cfié' 
,» zij door hunne nJtbretding, verfï)refding en verhuizin* 
„ gen, ZO0 in het aigemeeo op de Doitfche volksdammea' 
«> ^c hunne taaU ^Is inzonderheid op de. oude Nederlflnii> 
9, fche s^hfld il ebben, '* * • 

De Verhandefingéil xjver-Vc^^t^ déieöndetwerpen zul-' 
teh In de Nederduitfche, Latijnfche, FTaiiféhe* Engelfcher 
tf Hoogduitfche lanl, maar met de algemeene IcaJa^anfche 
f etter gefchreven * moeten zijn, en vrathtvrij "bezorgd 
ivorden ann den vasten 'Secretaris der tweede Kfa^fe, itt 
de büizi'ng des Innituius, op den Kfoveniers Burgwal te' 
Amftefdam, voor het einde van het jaar 1819. 

De bekroonde VerhaiOdelitig zal het eigendom der Klasfe 
blieven,, én noch in het oorfpronkelijke noch in eenig» 
vertaling mogen uitgegeven worden, dan door of met uit* 
drukkelijke toeftemming der Klasfe,' en ten aanzien vair 
Hukken in het Latijn of' in eenige vreemde faal , houd& 
deze het rejg;t, om het prysfchrift, hetzij in het oor-^ 
fpronkelijke of in het Nederduitsch, of wel in beide te 
doen drukken, naar zij vocgelijkst zal oordeelen. 

Tot de uhgeloofde prijzen wórdeu aïïe Geleerden of 
Dichters, zonder onderfcheid, uitgenoodigd, met uitzon^ 
dering alleen van de Leden der Klasfe, als wielke van alle 
löededjngiiTg worden 'uitgefloten; Onder welke benaming 
echter geene balcenlandfcbe |;ca:sfocteeTden of korrésp^ 
denten begrepen worden^ 

De intezenden tokken moeten met eene andere htSi^ 
dfin di« van deo Auteur, gefcbreven zijn, zonder asamt- 
Iftaar de naam» kwaliteit en woonplaats des Auteurs, ge. 
fteid moeten zijn in een afzonderlijk verzegeld papier^ 
tot opfcbrift dragende eenige fpreuk of kennelijk merk- 
fèeken, waardoor de Verhandeling of het Dicbtftufc , wair 
toe het behoort, onderfQhelden is^ 

Dé nitwijziög der prijzen zal plegtig aaögekondlgtf 
worden fn de openbare vergadering van den jare lÖao ;; 
zij zal,voorts bekend ^^emaakt worden in de binnen- ei^ 
Buitenlandfche tijdfdrrifcen , wafiirin deze. uitfchry ving ge* 
jflaatst of vermeid -wordt. 

De ni€t bekroonde ftnlcken zullen, op- begeerde fter iir-' 
zeticfcren, tevens met de befloten naambriefj^s, aan zo<r^ 
damig perfoon of tidre». teruggezonden.: worden^ als <i{. 
2u!len verkiezen, mits dit zonder eenige kosten der Klasfe, 
tinnen een j^ar na de uitw^zing, verlangd en dit adres op. 
gegeven ivürde f doch zal het vei:zoek''offl teruggave moetea 

■' ^- ' vcr« 



*■• 



verzéld gaan vas beliooriyk bewijs V«n rep op hee ftak« 
Ingevalle geeneceruggflve van een mee bekroond (luk ver- 
langdmogc worden, of oe eveogeuielde Terelschcen daarbij 
«iet waren in aphe genomen, zai men de beflocen naambrief* 
je6 ongeopend veit)randen en de ftukkeo zelve bewaren» 
om te dienen als bevonden zal worden i^ bekooreg* 



Beoordbkungek van Vadbrlandschs Wbrrcn 

. JN BuiTftNLANPaPHE GrI,1^ERDK TIJDSCHRIFTEN.. 

■ 

GronMegïttfsh der Stuurmflnskunat. Bevattende in érh 
^Afdeelingen enz* enz , door O. S. Bangma , Exatfiinat, der 

Stuurlieden te Jmfferdam; Lid van het Koninklijk NederL 
Jnflituut van Wetenfchappen enz enz. i8i6. XIL en 303 

\)l. mee zes haiye si\% platen, te Amllerdam bij} GEyssËEK* 

Dit werk was vpor den Ree* een te aangenamer ver- 

fch ij nfel, omdat het bijna weder hec eerde letterkundige 

yoortbrengfel is, dat in de Nederlanden over de Zeevaart* 

kunde ^ federt den cijc^, dat Holland van het Franfche i9k 

ontflagen raakte, in het licht verfcheen. 

I De Schryver Obbü Sikk£S Bangma is volkomen bera« 

i kendyOni een werk over de Stuurmanskunst ie fcbrijven; want 

I xe^ds federt deritig jaren heefl bij in dezelve openbaar 

! «ondetw^s gegeven. 

V In liet werk zelve worde wel niets van dea Scbr^ver^ 

Vtel jarig praktisch onder»''i(9 geiproken^ maar uit de G^- 

dénkffihriftefi betrekkelijk t$t iet Kweek fcAool, voor de^ Zet- 

yifurt; Amllerdam 1791» groot 8\ bU iiö enz., en de 

Bijlagen tot dit IFerk N*. VIII. bl. <;p — iö8. blpt, dac 

'hij reeds , finds den herfst van 1787» bij die Kweekfcho^l 

te Amllerdam de Theoretifche Zeevaartkunde onderwezen 

heeft. Ook leverde de Schrijver reeds vroeger een AV/ 

Jfegrip der Stuurmanskunst (^ïdi i^, en overeenkomHlg met dlt^ 

heeft hij de GrondbeginfeJs der Stuurmanskunst bearbeid'; 

I pm daardoor» dew^l h^ nu ook Examinator der &tuur« 

Üeden is, voor zijne Landgenopten, die zich aan den 

f jPraktifchen Zeedienst willen toewijden, van nut te z^q* 

[Hierop volgt een korte inhoud van het werk, waarna 

^^ beoord^ellng dus voortgaat:] 

Sckoon de voorftelling van de verhandelde doffen zeer 
i^uideiyic is en voor den met de Reken, en Wiskundij[e 
iCQ veie' andere voorbereidende kennis toegerpsten beginner 
h de beoefening der Zeevaartkunst klaar ontvouwd, misfen 
^yin het geheel nog altijd een zuivere üelfeimatige orde» 
Ü^ ia de latere werken der £ngelfcheo> Spanjaarden ^n 

q 9 PöT, 



l 



j 






< ^ y 

.^onngeieii» zelfs la het reeds -Voor meer dtn no jsrfn 
bekende Duitfche boek RQhls Ankitung zur Steuermanns - 
kumif gevonden wordt. , Zelfs in bet g^lijkfoortig werk 
vaii fiRA&EN, dftt in deze eeuw reeds twee uicgaYen ver« 
jeisehte, en welk boek de HoUandfche Leermethode {n 
de Stuurmanskunst het naast bijkomt, treffen w^ al? wt 
de wijïe van voordelling betreft, veel bccer gerangfcbikt 
tan, dan in de Grondheginjelen enti^n van den HeerBANCMa. 
Uec. is van meening, dac , daar 'het onderwijs in de Stuur ' 
xnansknnst federt de oudfte tijden in Holland bj^na altijd 
in handen van bijzondere Wiskanftenaar$ eu Stuurlieden 
van beroep geweest is, die minder d^ze wetenschap leer. 
ftellig op üniverQteiten leerden t dan wel op het gezag 
hunner voorgangers en door deze uit ondervindingen ge- 
'trokken theorien dezelve praktisch voordroegen, alle tot 
hier verfchenen Inleidingen tot de Stuurmanskunst^ van 
SiMON Stevin af, tot op onzen Schrijver toe^ bijna den» 
zelfden gang hielden. Voordeelige uitzonderingen heb» 
ben allezins in dit vak der HoUandfche Letterkunde 
plaats, waaronder zich de beroemde werken van Gbh* 

HARD KiNKHUYSëN, ClAAS ReMBRAND VAN NlEROP, Abp.A. 

BAM DE Graaf, Gietermaker, Landsberg, Claas Jansz 
VooGT, de'STries en meer andere, tot op Douwens voor« 
al onderfcheiden; maar intusfchen komen 'er ook fchrif« 
ten van dien aard voor, diQ naar elkander gelijken als 
het eene ei naar het ander. Dit laatfle echter is op het 

. werk van den Heer B. niet in de minste mate toepasfe- 
lijk; veeleer vinden wij in de Geoaietrifche en Trigonè. 
inetrifche Vraagftukken, wanneer zij verklaard en opge* 
lost worden* eene zufvere wiskundige manier' fn acht 
genomen. Jammer is het, dit onze Schrijver menig nieu** 
werc methode voor de Arithmetifche Zeevaartkunst niet 
gekend of ten mifiste niet gebruikt heeft* 
[Hiervan wordt een voorbeeld aangehaald en beweerd, 

^dat in de jaargangen van den Nautkal Ahnanac^ de C^n* 

,noUfance de% /<?w^f,— bovenal in de Spaanfche AhnanaqM 
nèutïco y Efémérides. Astronomicas ^ — ét Epkemtridés Af 
tronomicas de Coimhra^ — de Efemeridi Astronothiche di 
JMilano^ vele wiskundige oplosfingen van Zeevaartkundige 
Vraagftukken gevonden worden, die men met voordeel in 
een Leerboek voor de Stuurmanskunst kan brengen --— -- 
Pasirop vervolgt de Recenf.] 

Hetgeen de Heer B. over de ontoereikendhelï! van^ de 
kunstige. Aard- en Hemelgloben ten dienste der Zeevaart 
bijbrengt, op bU 142 enz, is gegrond. En evenwel be- 
dienden zich de oude Zeelieden, zelfs ten tijde der oude 
Grieken, vah Globen, tot oplosfing vati vele en ^aron* 

'der zwafe Vraag(luk|ten. [Hiervan worden yoorbeeJden 
aangehaald.] In de van bl, 235>— .270 voorkomende op» 

gaven orer den 'ft:h|fnb«rett op* en ondergang der 'Zm\ 



< ^47 d 

4e bo^dte eener plaats^bulcen den meridiaan door twf e 

.genomen hoogten, en den afihnd der Zon van deMaaft, 
«l^ordc in tijd de naauwi^eurigbeid voigens ièeonden be« 
paald, dat de voorkenr, boven hetgeen andere gefchrifcen 
rhierpmtrent ievcren, verdient. BuzENGtiGSRs berekening 
..der iengce en breedte eener plaat» door oen gegeven per- 
pendiculair en den afdand van den meridiaan eener gege*. 
.v,en plnuSf die men in Zachs MonatL Ccrresp. 25 fid* 
Sm 4/8 tot 463. stntreft, komt den Recenf. voor, in vele 
.^v^en voor de Wiskundige Ze^vaartkunde boven de tot 
i^ertoe gebruikelijke methode dea. voorrang te verdienen. 
«nz« enz* 

Meer durven w^ niet aanroeren, om de grenzen eener 

aankoadigiog niet te overfcbrijdea; maar dit moeten wij 

>er tilt overtuiging nog bijvoegen, dat de, In de voor ons 

. liggende GrondbeginJ^eti. der Stuur.mamkun$t ^ aangeno* 

mene. wfskuodige voordiagt vele vroegere HoUandfche 

gefchriften van dien aard verre achter zich l^t; en dat 

hec een dankbare arbeid zijn zoude, als de Schrijver een 

grooter werk over de theo^ti^ch.praktifche Zeèvaartkunsc 

bewerkte en uitgaf. Noodzakelijk moest daarin op de 

berekening der flraalbreking in heete en gematigde lucht^ 

Ureken acht gegeven worden, die men iii de Verhandeling 

êver het hepahn der lengte op Zee doqr de afjinnden. der 

Maan enz. (U Deelen. 1789. groot 8*.) zeer ongaarne 

mist. 

Met die .w.efk vereenigen wij d« aankondiging van twee 

e^ukkem betrekkelijk èet Kweekfcho&l der Scheepvaart üit* 

gekomen, maar niet in den Nederduitfcbqti Boekbai^dfl ver* 

fèhenen, waarvan de Geleerde Prof. Joh. H. van Sw|n* 

^SN te Amiïerdam; Schrijver ï^^'óie ten titel voeren* 

N*. I. Ferjlag der VerrigUngen van Commisfarisfen over 
het Vaderlandigh Fendfi ^ ter aanmoediging van ^Lands "Zee* 
4iêmt gedurende het .ja(êr 1810., in Louw en Sprokkelmaand 
' \%\\ en%. ^ met de Aanfpraak^ geheuden in het Kweekfchapl 
i'fêêr de Zeevaart tt Amfterdam op den 25 November 1810, //r 
' 'geiegenhiid van den ziften verjaardag van hetzelve geflichi , 
' do0r. }• I^* VAN Swix«D£N enz.enz. 50 bJ,eni5obl. Bijlagen. 
♦ • M^. IJ. Aanfpraak gehouden in het Kweekfcheol voor de 
. Zeevaart te Awjierdam op den ^Zften Fehruarij 18 14, ter ge- 
legenheid van ^et weder^ oprigten van hetzelve gedicht , door 
i. H. VAN S WINDEN enz. en^,» te Amderdam bij P. pen 
lltfïGST en Zooji, 1814. 49 bU groot 8^ . 

In N5*. I. doet de Heer. van Sw. een naauwkeurig ver- 
flag wegens de poigi;igen , door de Commisfarisfeh dezer 
Stichting aangewend, om gedurende de Franfche heer* 
, fcbappQ d^ze belangrijke Ihrigting ni?t gilleen in fland te 
houden, en van baren toen bedreigde;n ondergang te red* 
dei>, maar dez'efve ook zoo mbgelijlt' uittebreiden. Maar 
srruobtaloos waren de voorflelien en (lappen , die door d^ 

Q 4 Hol- 



< «4Ö > 

Holltfidfche Conmlsfarisfeo , aan wltf hoofd de Heer va'v 
fiw. (laat, gedaan werden» om dit vaderlandlievend doel 
te bereiken. DIc op allnliande wijzen te verijdelen ^wa^ 
faet werk van den Korfikaan en van zijne crawantenil dtp 
niet eens veroorloofdea, dit reeds In de maand April 
1811 afgedrukte (luk onder de Leden dezer Stichting ea 
hare Befchermers en Vrienden te v^rdeelen^ Oe gevol- 
gen van den Slag b^ Leipzrg mnakten dit laatde eerst ia 
December 1813 mogelijk. Ieder r'egtfcbt^en gevoel worde 
getroffen, als men N\ L Jeest» dac eindeiUk met een 
krachtig troostrijk gebed, vol vertrouwen op den Bestuur- 
der aller Lotgevallen, befloten wordt. Zooveel te verblij* 
'dender zijn dus de aangename verwachtingen op eene be* 
tere toekomst In N\ IL uitgeboezemd. De Heer van 
^ Sw. fpréekt hier geheel in den geest van de jeog- 
dige kracht, waarmede hij het hef leven der Hollandfch'e 
iScbeepvaart affchlldert en w^jirmede hij pjemand tot bleat^ 
toe misleid heeft. 

(-/f//^. Hal/. Litferat. Ztit. Oct. 18 17. N*. a37-) 



Trr«=5kC/<:?;CöC^:?8G35C??. 



w-^ 



•.. .«• 



• 



K U N ^S T E N. 

Atvtwcrpen. De Koninklijke Akademie tot AanmoeM^ 
f ing der Schëone Kunfien alhiei; heeft voor den jtre 18151 
de volgende Prijspnderwerpen voorgemeld: 

» SeHILDERKÜNST. 

In het Landfchafvak. Pe ondergaande ^on verlioht» 
tegen het einde der maand Augussiis, een onelFen ztnde* 
rig Landfchap, in hetwelk eene groep boomen van drie* 
erl^i .foort en eenige boerenwoningen gezien worden: 
wordende het overige ter keuze der kundenaars overge* 
Inten^. Deze fchilderij moet hoog zijn van 70^85 'centi* 
met^es en breed van 85—100; de prijs beftaat in eeiie 
£ermedaiile en eene Gratificatie van ^300 Nederl. GuldeiM* 

In het vak der Tableéux de genre met beelden. Eene 
zaal. waar de Koepokken worden Ingeënt* — ^ Deze 
fd|ilderij mq^t ten minfte zes pe'rfqneti bevatten , wier 
evenredigheid niet b*enedeti de 22 centiraetres zijn mag; 
(Je overige afmetingen zijn 55 — 70 tegen 65 — 8p ei, 
ftaande het ter keuze van den kunfteniar, of hij dit (luk 
jn de. breedte of lengte vervaardigen wil. pe prijs \% 
Ceije l^ermed^ille en 250 Nederig Qujdet^. 

HEÈLD, 



C «49 5 

BEELDHOUWKUNST. 

Htl Standheeld van Fhra^ overeind fiaande. Dit besld 
moet ten mioste 90 centrimetres evenredigheid hebben , 
2jallende de 1^^ behalve de Eermedaille beftaas ia ^eue 
pmifisftie vai^ $09 Nadert. Guideos^ 

>■ - 

BOUWKUNDE, 

Een Burgerlijk Hospitaéfl ^ gcfchikt em 1000 fiq/jpphatfiit 
ft hcvdttfn^ met al desxelfs toehekooren- — De dmgè!*s 
«aar den hierop uitgeloofden oprijs, ook begaande in cfe 
Eermedaille , en daarenboven eene Gratificatie vati 
'150 Neëerl. Guldens, 2nllen In ten mlnfte Me bladen 
'den platte-^groad, de doorfnede en den gevel van het ge* 
4>ouw moeten voorfteüen. De evenredigheid der fchaaJ, 
«paaro{> dit allea vervaardigd wordt. Is vaneen centimetre 
jop den metre. 

De Schilderijen, Standbeelden of Plaos, waarmede d^ 
kunflenaars naar deze Eereprijzen zouden willen dingen , 
jnoeten vrachtvrij uiterlijk den 22lle|) Ju|ij 1819 ingezoa- 
,den ziJQ bij 4^ voormelde Akademie, 






4>/ ü D HE P E N. 

I V, T 8 

* 

OVER. H£T VOORtfAAMST GEBRUIK DER 

JL "a M P E T T E N 

OOK VOORHAAl^S IN GELDERLAND. 

In alle èc Pfercken foo Spelen 9 Gedichten ^ Brieven en 
^luchten' van den geestryoken PoSt Ger brand Adri- 
'aensz. Bredero of Gerrit Adriaenfen Brec- 
d^too, of G. A. Breder'ODde^ of Brederode 
ook al Gerbrant Adriaensz* in Bredero ge- 
doemd f {^) vindt men zijnen Spaanfihen Brabander en 

l\oe 

(•) Volgens den druk van 1644. Maar zie J. Wsgè* 
»IM> 4^»Jffrdam XI. 357, ,. .. 





/ 



hoe die Jerolimo Rodrigo dfttxln tot zijnen Imecbt 
Robbeknol zegt: 

Schich mij de Lobbe rêcht% 

En krijgt mij mijn bonnet met den royen fïumagie » 
Efi mijn fiekade: Gaet voort ^ haeh water pagiel 
Met een Jhjyre dwael en het verguit Lampet. (ïi. Dl.) 

&ƒ de aanzienlijkjien werd den gasten ^ in vroegere • 
in de oudfte tijden^ fcbreef de Heer J. van Manen 
Adz. (t)» bij ons in de eetkamer eerst water aangebo* 
den om de handen te wasfchen en dan ^zette men zich aan 
tafel. Ten tijde van den Heer Pierire de Bour« 
deille Seigneur de Brantome^ ten mkifte van tijae 
Grootmoeder, hadden hiëromttent in Frankrijk, en 
die denkelijk \A\ een' Geldersman» Fnünfcbe con^U^ 
menten pTaats» ., Monfieur d*£ifc (lees ik in zijne 
* Memoires Til. Il 179) n*en fut jamais ingrat, car 
^y ayant esté deux fois Lieutenant du Roy et dans 
9, Landrecy et en Escosfe Capitainé de cinquante 
„ hommes d'armes, et Chêvalfer de TOrdre venafit 
9> voir Madame la Senefcballe^v'ma grand mere, qui 
,9 Tavoit nourry avec fon mary, luy portoit un tel 
9, rjefpect et honneurs que jamais il né voulut laver 
99 les mains avcc clle pour fë mettre a table, dKant, 
9, que nul grade , qu'il eust acquis , ne luy fcaitroit 
„ taire oubfier Thonneiir qu'il lay devoit pour avoir 
^, esté nourry fon page et fbn ferviteur domestique 
,, en fa maifon , mais bien & lavpit il avec Mesdames 
,, de Bourdeille, et 'de Dampierre fes filles , qu*il 
„ avoit,Cdifuit il) bercies cent fois et avoit estudié 
„ Ta lecön avec elles. Tct fcrupule avoit <^ gemil et 
„ Courtois Chevalier." -~- Bij aldien dit handen* 
water vroeger in Gelderland in een zoogenoemd PFa^ 
terbecken of ook Waterrat voor den eten werd aan- 
geboden; dan maakte ik' reeds '^^w paar overgulde f ka* 
terbecken en III paer filvere Waterbecken^ nog eijn 
Waterbekken y ook tweemaal eijn zilveren Watcrvat^ 
ieder van *t iaar 1447 bekend, CV niaar mijn eerfte 

GeJ. 

(X) In zijne bekroonde Ferkanienng over de Levensmid* 
delen onzer Foorvadertn^ in Teyicr's Tweede Genooc- 
fchap XIX. i202« • 

(*) In de Bijdr. voor ie oude GeUtrfehe MaaMjdAt 
16» 24 en 35» ^ 



t *5Ï ) 

Ceklerscli Lampet was jonger^ dan dat *r geen Jero- 
ümo of BredefOf welke den aj Augusti da jaat 
i6i8 geflorven was« dopr hem vorderde 9 een ih>k 
van jó^ö^ In dat jaar had Vcneris 3 Novcmb. de Prins 
van QrMghn Fredrik Hendrik ais Stadhouder 
van Gelderland ^sfie in den Racdt genomen op den » 
üo^emb* vfai bij V Hoves Ract en de Rekencamer ge^ 
. r4felyicrt den JPriniz met eene maeltyt te ccngratuüeren 
Jefi 8 defes (f). Die maaltijd was prachtig. 
De Apotheker Herman Worm had een plat des- 
. fcxt, CS^ili^ooid kan ik niet zeggen maar wel \it^ 
masikt^ <en Hof gemaakt^ welke met. honderd vijTtip: 
'guldens betaald werd. . Sestien koppel konijnen, tien 
IMiat entvogêfs, festien hafen» negenentwintig koppel 
.psrdrii^ twee paar fneppen, twaalf kalkoenen , negen 
gaTife\)> festien paar jonge hoenders 9 fes fpeenkoijen^ 
twee verkeoshoofden 9 een groot verkenshoofd co 
voeten* een hert 9 een fwaan» een corhoen^ ft ven ver. 
dclyem Lammer^ een Olyp^rigo waren daarvoor, be- 
halve zooveel visch, groenten enz. enz. toebereid 
door^ denkelijk geene Gelderfchej ook geene HoN 
laodiche Kokis, maar door dien van den Heer vrn 
Br ede rode ea van zijne Gen. Groef Èrtist^ welke 
ieder oiet /eyen Rf^daaldcrs behalve 't gewoon be« 
<4ing des Koks en drie Schorteldoeken 9 't ftuk a 10 tt. 
vergoideii werden y Jan Coster de Glasfchrijver 
. wGgetïs een arbeid Van twee dagen met zijn knechc 
otn ^^ vergulden fimmige pastheien ^ ende ander fiucken , 
iets nu alleen voor de S$. Nicêlaaspeppen overig, met 
%\ gl. voldaan. 

• Tusfcben dit alles ftgnd een half pond Muskusfuyker 

van 3 gl* ia ftv. 4 pond Pruymen van 8 ftv. 4 pond 

Bjof^^n vjin 16 ftv. 9 nog a pond Pruymen van 4 ilv ^ 

4 pot^ Genuas Bisfuit van 4 gU 16 ftv. 9 4 pond fijne 

JMteren van 8 gl. 9 4 pond Portugys Banquet 8 g]. ^ 

4 pond Spaens Banquet van 4 gl* 16 ftv., 6 pord 

.geeonfi/u blanekc Peeren van 30 gL, i Marfepain vat) 

4 gl.9 4 Marfepaincn a 3 gl., ia gl., 4 pond perjèn 

fffUwien a 5 gl* ao gl., o pond gecandalifeerdc Pee* 

f^n a 4 gl 04 gl.9 6 pond bokatten yan Peeren ?4 ^i 9 

6 pondl %(dve Peeren 30 gL, 6 pond bhnc^ Per f en a 

5 e* 



c ^ > 

5 g\ TO ftr. 33 p!., 6 'pond groetie Perfen fmikr fla^ 
hen 36 gl., 6 pond jP^ry^« finder flencn 3^ gL, 6 
pond Mr^cofen fonder ftenen 36 gl . , 5 pond blankt 
Pruymen van Genua 30 glo 5 pond bruyne Prujmm 
van Damast 30 gl. » f? pond groote Pruymen acn boku^ 
ten 30 gl., 3 pond Doornbafcn 15 gl., 4 pond MricO' 
fen met" ftenen 24 gl., 3 pond groene Abricofen a 6gL 
s8 gl., 3 pond Bocadtn a 3 gl- ^ gl 9 4 pond PMa 
a 4 gl. 16 gl. , 4 pond Quar^ren van queden a 4 gl. 
ïö gl., 5 pond Pastilks de bóuche 25 gl 9 6 pond 
Berchiens yan Succaden 04 gU 9 4 pond Cytroen Su^ür 
Musquet 12 gl., 6 pond geeandalifeerde Succaden 30 
gl., 6 pond Orangefchillen a 4 gl 04 gL, 3 pond ^4; 
candalifeerde Succaden 12 gL , 3 pond v/w{/f -fiéyktr 
a gl. 8 ftv. , 3 pond hisquit a gl. 8 - ftv. , 3 pond 
ópaens lianquet 3 gl. ia ftv., 3 pond fijne Letters 
^ ?'•■» 3 pond effen Erreten 3 gl., s pond ItaUaem 
BisqtiU s gl ia ftv., 3 pond Genuas Bisquit in V 
vierkant a gL 16 ftv., 3 pond A^^g-tf Amandelen a gl- 
14 ftv., 3 pond Genuas Bisquit 3 gl. ia ftv ^ 3 pond 
/<3f/;^^4! Kcfyfien^ i gl. 4. ftv., 7 pond Marmelède 8 gU» 
li ftv-, i pond Cytroen -fchillen a gl. 8 ftv. en 3 poöd$ 
Chfmefcke Gember van 9 gl. Negen dofyn Wynr^emefJ 
•t ftuck 7 ftv. ö^VVi? öfc/5f« /«/*/(?« 't ftuck 8 ftv. ct 6 
dofyn Bey er glazen 't ftuck van 5 ftv.. Waren te Anr 
ft^rdam voor de Rijnfe en Franfö wijttenv de mol ea 

'c bier gekiAcht. Maar 't geen nix volgt is voor <iezt 
bladen v/e\ 'c belangrijkfte, dan valt voor d©ii ta- 
genwoordigen tijd niet mede. Alle die fpijzen en 
Kkkernjjen werden uit tin gediend en genuttigd. 

Die hmvrouvf yan Ifaak Muys verhuurde daar* 
voor 33 Djuefien Schotielen ende t^llueren^ een ^ue^n 
voor 3 ftv , nock iH ny^r Schottelen '^an %,pont^ voor 
Si.\ ftv. V fitick , noch een Schottcl met een tellu^r V(m 
4 pont^ dat pont tot ra ftv. , tien Soutvaten van '^ ftuck 
I ftv,, 4 Luist en '/ Huck voor ». ftv. en dan .n Lat», 
petten tnet a potten vo$f 3 ftv. <*^ Bij het aahbiedea 
• van het water in een d^zer f^ampetten aan den Vorst 
hadden zekerlijk zekere plegtigheden plaats , doch 
welke , zijn van mij niet gevonden., maar, toen Prins 
Willem de II te Zutphen ats Stadhouder v^etd ingfi' 

hut* 

C*) Uit onderrcheidea Rekeniase^ "voormaali ; eer 
Cbarcerkamer* 



éülifigd^ (♦) en Bij aanneming van Jahan Velt* 
boen op 's Landfchaps koste onthaald met 4a Hee^ 
ren Edclluyden^ Camerlingen^ Pafitn^ Halbaerdieren ^ 
Trompetteren 9 Speelluijden 9 Klarcktn , 60 Perfioncn 9 
Dienaren 9 Balitn^ Soldaten^ ConfiapeUn^ Koeken inde 
ommeloop ii\ perfomn^ f f amen t\% perfoonen^ werd 
voor ieder perfoon 3 gl. 10 ftv. betaald wegens dfii 
toen gedr^ncken aa8 kannen Rtnce^wijn 2128 gl, hem 
wegens 812 Rtnce bleeckert 40 gl. 4 ftv., hem wegens 
j^ kannen Franfe wijn 5a gf.' 16 ftv., A^^ yoor '/ ^tf- 
deeden yan de Camer fop *t Stadhuis voor dfen Maal«* 
tijd afgezonderd ) mei Haa Laecken alsmede die Tafelen 
5 gl . TO ft V. * Aan de Trompetters en Ketebrom gege» 
ven ICO gl. 9 Aen de Speelluijaen van* Utrecht 82 gL ia 
ftv» Aen de feyen Kocks betaelt iio gl. jien de Canoniers 
jg gl. en Aen den Onder -- Majeur f ampt Ceurt op den 
Toorn 6 gl. 6 ftv. (f) Maar ia hoedanig orde iedef 
mten zoude 9 was vooraf bij. een Reglement bepaald 
en dan ook uit ieder Qiiartier een drietal Leden. j:^*^ 
eommittee^d ^ om zijne Hoogheid optewachten9 een 
aoder dnetal voor de aanbieding van htt Larnpet en 
wederom een. ander voor de Servetten (§). Het bij- 
sooderfte van alles was » dat to^a ook een poikn Ge* 
fieyerwater^ spiaar niet mees dan ete eenig gedronken 
IPierd. 

^ Intusfchen bi] de Lampetten HMvendé, vind Uc het 
ccbruik dsiarvatt voor Gelderfcbe Maaltijden niet eer* 
der dan in StadboüderloMe tijdeirverfpreid. ' Op den 
iï7 October 1697 werd de op het Huis te Rijntfik 
geflotene Vrede met het aanfteecken yan Vieren door 
Hof en Rekenkamer te Arnhem gevierd en met een 
GoUati^nr^ onder andere van een grof parieij van Os^ 
fenvlóct en nog 34 pond Osfenvlees gebraden 9 een Pater^ 
ftuk^ een half Lam ^ een Kalfsbout ^xQtn gerookte 'Tong ^ 
eete Ton Oesters efez* enz. Onder \ Banket walc' was 
een dupidóo mep vleegels ( vleugels > maar oqder 't ge- 
huurde Tin geen Lampet 0^ den ii Junij i6o^i 
ontliaalden de Geeo^nmitteerdm. van Hèf en RekeiiKa- 

' '• meir. 

O Ordoaflr van den 15 Dec. 1647 toen ook aldaar. 
et) Uit de Rekeningen aan da Ch, K. voornocmj. 
/§> Uit het Qu.'Rec. van JVj/w. van den ao ca ai Mal* 



C 254 > 

me de Heeren van Weede, Naeltwyct^Sy- 
vefteyn» van Soomeren, Vo^et, Heerswyckf 
BeckeFf fesfQTS ^ Noortwijfc GecommfUurdin 
^ati Utrecht; de Maaltijd was meerman gewoo»» hee 
Ttif vverkdaarvocur ^ volgens gebruik , gehuurd ^ dan daar- 
onder geen Lampet te vinden 9 ook niet onder het ge- 
huurde Tin voor den Maaltijd van 1699^ bij gelegenheid 
van 't af hoorcn van de Land ^Rentmeester Generaals 
Rekening. Willem de IH ontOiep op den i9den 
Maart des jaars/ lyoft en werd eerst twintig jaren 
daarna door Willem Karel Hendrik Frifo als 
r Stadhouder van Gelderland opgevolgd. Wat toien 
voor 1706 met de Lampetten verrigt werd ^ werd van 
mij niet opgeteekend, en geen vroegere Rekening 
daaromtrent afgefchreven 9 dan deze^ wegens op den 9 
November 17OT voor deu Maaltijd vin ^t afhooren der 
Land • Rentmeester Generaals Rekening door Geer- 
tryt Hanfen genaamt Sluyters* geleverd Tin* 
werk enz, in huur« 

6 Schotelen het fiuck van lö pond . f o - ra • 

Noch 30 Schotelen en ia Afyetten , f i ^ xrk"^ 

£n 6 doften Teljoren • • • f 1 " o • 

6 Kandelaers en 6 koppen . ^ f o • i% • 

Een Lampet met een Schotel . ƒ o - 3 • 

ia Lepels en ia Thecfchotelt}^ . ƒ o - 4 - 

• 

Op den x6 October 1710 weiden bij haar voor een* 
maaltijd atn Gecommitteerden van Nymegen» Thiei 
en Bommel gehuurd: 

Tj Schotels . é . fo^ / ■» 

ia jlfyetten • * • f o - !%• 

6 Dofjn Teljoren . . . / r - o - 

10 Kandelaers^ % Koppen, j^ Leptb . ƒ o • 15 • 

10 Scbotljns^ X Lampet met Kan » f o ^ S ^ 

Op den aa Januarij 1711 werd een tractement hi} 
de tieeren van den Hove en van de Reeckemng aan de 
Heeren van de Magiftraet der ftadt Arnhem sedaen en 

toen door dezelve Geertruyt aan Tin 'm huur ge- 
leverd : 



i%Séh* 



ifl Sóhotch yan lo pond. - ; ƒ r • 4 • 

5a If^at kltjnder . • \ /"S • 18 - 

40 jlfyctt^n mef een flaaf * \ ƒ 1 • o • 

\6 Dofyn Teljoren • , , /S* 4- 

.^ ta^cü ^ 4 Koppen • . ^ /ó*io- 

.% Litm^^filMcUy a Kannen • • /o • 6 « 

Op den 18 Pecember 1711 waren Voor den maaltijd 
Nj gelegenheid van het afhooren van de Land- 
Rentmeesters Genwials Rekening bQ baar aan Tin 
gehourd ; 

.^4 Schoüh niew grooten * ••/i»8« 

aa ^Ta* kkynder .. .: . ƒ i • s •• 

10 AfyuteA , , . / 1 • 10 - 

i!a Z^« Tefyoren * • • / a - : >- 

10 Kam^Uiaers ..• . , /o^io- 

a Kommen^ ia Z^/jr / , ƒ o • 6 • 

£^« Lampet met een Kan " •• /o»3* 

Den aS Januarij lyia hadden Hof 'en Kamer onder 
2ich, evenwel, gelijk alle de vorige» op 's Land;! 
kosten een* maaltijd, en daar voor het Tin doen 
huroai 

ö Sih4>iêh van itf pond . . ƒ o • itf - 

f %6 rP'at klcynder ^ . , /i-itf* 

l 30 Afeytten . . . » / 1 - lo - 

f 10 Dofyn Telyor^n meest, nm h ƒ »- iO* 

[ , l6 iVi/w^ Kiindelaers . . . /o»i6- 

I* 4 Koppen, 24 ii?/^/x . , ƒ o - 10 • 

[ a LampetfehoPek ^ a Kannen « ƒ o - 6 • 

In het zelfde jaar op den 19 ilÉarj^ gaf de Rejcen* 

kamer te Renkum een* maaltijd bij gelegenheid van 
t vifiteren vau de Limiten van den Derenweerd en 
onder het daar voor te Arnhem gehuurde Tin werd 
-ook een Lampa m Schotel verrekend en met /o • j. « 

\ voldaan. * 

QHet Vervolg, en Slot in hef volgend N^) 



-*». 



STER- 






c ^6 y 



STERRE. EN WEERKUNDIGE 
WAARNEMINGEN. 



WfeEKKlTNDiGE «W, AA R N fi Af IN ORN^ 

• VUITCN IIAAKLE»* 

ST&EBK. I OCSTELD* 



iSl8 < Mfi- j BTOME. 



f 2V. 8*1 54 i ^ j 



omtreiic beider* 



rs9* 8| I 57| I z. o. I bewolkt ; otntrenc becroirken ; 
34 <t9 8) I 71 I au ua I even na den nutkl. een weinig r^eo« 

iewolkt; m^èst omcrcnt helder. 




itfc'* h> Il 



bewolkt ; vodfrmidd. zeer windHgy 



— I bewolkt. 



•im 



ömtrtot beider. 



omtrent betder ; windrig»- 



G-BBOORTB. , T R O U W- ei> 
S T E R F L IJ S T E N. 

FoorbieMen van hoogen Ouderdom. 

Ye Cahors fn ^i licpartctfien't <fu Lót overleed derf 
fsdcu September 1. 1; eene V^ouw, dre den duderdoia 
tan Ï06 jïrrcn bereikte. 

In het Gehucht van Honpareijettftraat, Geiaeeote Ram» 
flöiick bij Grimberghe, leeft e e it Grijsaard vao loigt]^^^^ 
^\^ altijd eene goede gezondheid genoot en eerst federt 
drie weken door bv een' val bekomen beenkneuzing» 
zijn werk moest fl aken en het huis houden- Noij wein?^ 
tijds gejeden, kr\irde dpzó brave en «erwaaedij^ rtan een' 
wagen met anderhalven hectoliter granen een aamnerkeJ^* 
tiiul wegs voort, even ais een man in de kracht der jar^^**^ 

Tb Haarlicm bij d£ Wed. A. Looajst Pi/ 



ALQBMEENB 



K O N S T- 



£N 



LETTER-BODE, 

VOOR HET JAAR 1818. 



N*'. 47» yrijdag den ^cn Octobcr. 




B E R . 1 G T E N. 

G" "' • 
ftoNiNGEN dtn %flcn Octohef, De Rector cfi Se- 
naat van de Hoogefchool alhier hebben den uitflag, 
bekend gemaakt ynn de Prijsuitlovi.:^ Voor dit jaan' 
Dsaruit bleek 5 dat de gouden Med;.illes zijn toege*> 
wezen / aan de volgende : In de Faculteit der Belpie» 
gelende Wijsbegeerte en Letteren aan den Heer D. 
A. DE Groot The»!. Stud. alhier; in de Faculteit der 
Godü:eIeerdheid aan den Heer J. Muntendam TheoU 
Cafid. mede iUbiet , welke Ook • in' het votig jaar de 
gouden Medaille bij deze Faculteit behaalde, — * en in 
d^ Faculteit .der . Regtsgeleerdheid aan .den Heer 
H. Cocic Jur. 'Caf2d.1t Utrecht. In de Faculteiten 
der Geneeskunde en der Wis- en Natuurkundige We- 
tenfchappen werden geene der ingezondene Veniande- 
lingen der bekrooning waardig gekeurd. Bij die det 
Godgeleerdheid waren nog twee zoo voortreffelijke 
antwoorden ingekomen, dat de Faculteit befloteu, 
heeft, de namen van de Schrijvers, in de JaarboeH^Q!^ 
der Hoogefchool, des begeerende, optegeveïi; en heb-, 
ben zich als zoodanig bekend gemaakt de Hn. Abra- 
II. Deel* R hau 



I ! 



HAM DES AMOAIE VAN DER HOEVEK The$l. Stud. bl} 

het Remonftrantfche Seminarium te Amfterdam en Jl 
G Slüvtrr Jheol Stud. alhier. Op heden werden 
de toegewezen eereblijken op eene picgtige wijze 
aan de tegen woordii; zijnde bekroonde uitgereikt, terwijl 
de Hoogleeraar P* Driessen het Rectoraat dezer 
Hoojjefchool aan den Hoogleeraar J.' Baart de la 
Faille overdroeg met eene Redevoering: de novis in 
hac Acadernia rerum Naiuralium jiudii incrtmentU ad 
co^munem êMum ïitilitaiem cenvertendis d. i- m ^ over 
de nieuwe hulpmidde!eri ter beoefening der Natuurkun* 
'dige Wêtenfchiippen bij de«e Hoogefchool daarge- 
fteld, ten aïgemeéuen nutte der ingezetenen aante- 
weqdên." 

Amsterdam* Bij het Seminarium alhier, waaraan Stu-' 
denten ^i die Predikanten bij de Evangelifche Lüther* 
fche Gemeenten wenfchen te wordwi, hunne weten» 
ichappelijke vorming voortaan geheel kunnen ontvan- 
gen , is tot Hoogleeraar beroepen de Heer Pluscukc^ 
van Leipzig, nadat de Heeren Schott, Köxhe en 
Bengel voor deze benoeming bedankt hadden. IVIet 
veel genoegen verneemt men, dat de Hr. Pluschkb 
dit beroep werkelijk heeft aangenomen , en du£ deze 
lorigting tot iland zal komen 9 terwijl de benoen^ing 
vai^ tge(^* buitengewoon Hoogleeraar* die aan .de;&el-. 
ye het volle bellag geven zal » dagelijks verwacbi; 
3¥ordt» 



ZONNE-KALEIDOSKOOP. 

• r 

Het wa5| inderdaad een gelukkige inval van Dr. 
B,re»wster;, aan wien men vele en nuttige uitvindin. 
gep , in het Gezigtkundig vak , verfchuldjgd is , déu 

Ïixx ouds bekenden Boekfpiegel in eene buis te be- 
uiten , de voorwerpen onder de fpiegels, door het 
omdraaijen der buis^ beweegbaar te maken, en alzoo 
een werktuig daarteftellen, dat door deszelfs verruk* 
kelijke uitwerking, het oog van groote en kleine 
kinderen ftreelt, en. den Tapijtwerkeren » Katoendruk- 



/ 



J 



• » • • * • ' » . 

fc'èten éii inacfeö, de fcBöonfte 'öiodellen lèvtt» 
+e» kan» - . , 

Jnmrner ïs het, dat deze bevallige figureö flectó* 
door één perfoon tegelijk kunnen gezien worden j 
èn üèo öhbéftendig zfjn; heeft tnen een zeer fraai 
öguLir, en men wil het zijnen buurman laten zien ^ hoe 
vóorzfgtig men de buis ook overgeve, één fteentje 
valt, en weg Js dat fchöone vóór akoos; want de 
Jcansrekënii^'g leert, dat het raillioenen tegen ééo is, 
dat het eens geziene. A^jpotwerp^jfrolmaakt op dezCifde 
"Wiize, andermaal verichijnq. 

Ik heb. gemeend den liefhebbeten geeften oödienut 
te doen, met het opgeven van een middel, waardpp^ 
de Kaleidoskopifche figuren, op een regtftandig fcherm 
of mat glas, met de leyendigfte kleuren» worden af- 
Ifemaakl, zobdat verfcheidene perifonen tegelijk dezieï* 
ve befchouwen, en indien zij zulks verkiezen, natce*" 
kenen^kunnen. Zje. hier hefóelve: , 

in' ten, door de zt)n befcheneu, venfter-luik van 
^ëne donker gemaakte kamer, maakt men een fond' 
gat ; ,eén weinig grbotér dan dè tomtrek van de bui» ' 
des Kaleidosköops , fteekt denzelven door hêt gat 5 
brengt eè'neii bcweegbJlren fpiegel , aan de tegenover» 
gefte.Ide zijde der zon , zoodanig aan , dat de Katel-^ « 
dn3kopifche figuren., ook dQor^^wederkaatfing«« .^.^«^ 
licht worden r zet, ter 'plaatfe van het gaatje^^èci 
bol glas , van korter brandpunt d«n de lengte des 
.Kaleidosköops, en . men zal, op e^n wit fcherm of 
mat glas, bp beht>brlljkén afftand geptüatst, fietbceiSi 
der voorwerpen zien verfchijnen. 

De brandpüdts lengfe v&n het bolle glas is fiiet 
onverfcbillig ; van dezelve hangt de grootte , het 
licht en de duidelijkheid des beelds af, gelijk medei 
de afftdnd, op welken het fcherm of mat gifts nioet 
geplaatst worden. 

Ik zal twee eenvoudige formules opgeven* Waar* 
mede óok zij , die flechts met de allereerft^ beginfelcd 
der Algebta bekend zijn, dit kunnen berekenen. 

Zij ar. 'rs: de afftand der vgorwerperi vin hèt 
bolle glas, ,4 ., 

b. = het brandpunt van dit glas, 

V. = de vergrooting. . . 



( a(5o ) 

éan is, in alle gevallen , a de lengte des Kaleldos* 
koops, vermenigvuldigd met de vergrooting V^ gelijk 
aan den alTland , waarop het fcberm of mat glas moet ' 
geplaatst worden '.zz a,V. ^ 

De twee formules, welke uit elkander voortvloeit 
jen, zijn: ^ 



/^+i — a-h 

' De eerfte dezer ^i^tnules dient, om het brandpunt 
van het glas te bepilen, wanneer men eene zekere 
vergroöting verkloot ; wil men bij voorb. voor de helft 
vergrooten , om het beeld even groot te hebben als 
de ^laaen, waar tusfchen de voorwerpen befloten 
zijn , dan is , wanneer de lengte des Kaleidoskoops 
acht duimen is« 

Van de tweede formule bedient men zich, om, 
wanneer men een glas van eenzeker brandpunt heeft , 
de. vergrooting 9 en .den afftand, waarop het fchenn of 
mat glas moet geplaatst worden, te berekenen; men 
heeft bij vi^rb. een glas van 7 duimen brandpunt, 
dan is, * - ' 

Dalr nu dé opening der Kaleidoskopen van acht 

duimen lengte, gemeenlijk 1^ duimen is, welke door 

de "wederkaatfingen der fpiegels verdubbeld wordt, 

•sal, in dit geval, de middellijn van het veld op het 

fcherm ^ x 7 = ^24! duimen zijn, 

• Ik voege liier nog eenige aanmerkingen bij, welke 
tvoor het welgelukken dezer proefiieming noodzake- 
lijk zijn. 

z 5^* De Kaleidoskopen moeten uitmuntend gemaakt 
zijn; de fpiegels moeten niet uit eenvoudig zwart ge* 
maakt venfterglas \ zoo als veelal het gebruik is , 
beftaan, maar van zwart gemaakt, zeer vlak en dun 
fpiegelglas, zonder eenige ftrepen, vervaardigd zijn, 

zoo 



J 



ïöo als die , welke bij den Heere Hen te Amfterdatil 
te verkrijgen zijn. (*) . 

a^ De hoek, wélken de fpiegels maken, be- 
hoorde niet kleiner tt zijn . dan van 36 graden ; is 
de hoek kleiner, ineu verliest aan duidelijkheid en 
licht. . ' 

3®, Het gedeelte der buis» tusfchen de fpiegels, 
moet mat* zwart zijn, het beste is , een reepje zwart 
fluweel tusfchen de fpiegels te lijmen. — De glim- 
tóende oppervlakte dei:J)uis v^jgqrzaakt op het fcherm 
een valsch nevénlicht? dit geldt ook voor het oog» 
wanneer men de Kaleidoskopen , als gewoonlijk , ge- 
bruikt. 

4^ Geen ander licht, dan hetwelk door de buis 
komt, mag op het fcherm vallen; men knoopt derhal-. 
Ve eenen zwarten zijden doek om de buis , ten einde 
l-^et licht, dat door de ronde opening invalt, afte* 
fluiten. . , 

5°. De fpiegel, buiten hetvenfter, behoeft niet die 
beweegbaarheid te hebben, als bij het Zonne-Mi-/ 
kroskoop; genoeg is het, wanneer hij voor en ach-, 
terwaarts en om zijne as, met de hand, bewogen 
^n worden; dewijl het niet noodzakelijk, en zelfs, 
ïjiet goed is, dat de zon, regt, in de buis fchijne; 
men zoekt, door het omdraaijen der buis, het beste 
ïcht. — Verkieslijk was het derhalve om dè buis^ 
waarin de voorwerpen zich bevinden, lang, en los om 
de binnenhuis beweegbaar te maken, zoodat men, het 
beste licht gevonden "hebbende, de voorwerpen alleen 
in de kamer konde omdraaijen. 

6^. Daar, door de wederkaatfing der fpiegels, het 
löiddelpunt der figuren, in het punt van vereeriiging 
der fpiegels, zich bevindt, is het noodig, het bol 
gla^ zoodanig te plaatfen , dat deszelfs as op dit ver- 

eeni- 

(*) Metalen fpiegels waren nog beter, dan deze zijn, 
voor groote Kaleidoskopen, zoo ais die, welke tot deze 
proefneming verei-scht worden, te kostbaar. Kleine Kalei- 
doskopen, ter lengte van nog geen drie duimen, met me- 
talen fpiegeltjes, welke op alle.^o.eken door het om« 
draaijen van e^n knopje, kunnen Verzet worden, zijn bij 
den Kunstwerker N. Prüymboom , te Breda , tot zeer 
matige prijzen, goed gemaakt^ te bekomen. 

R 3 



/ 



C 9I$* > 

eetiigingspunt 9 bij de yoorweipeo uitloopec Wil men » 
tóo als nier boven gezegd U , flecbts voor de helft 
veigrooten* wanneer men dan-eene buis, met een 
mat glas voorzien, in die rigting, van 4 duimen 
lang aan de Kaleidoskopifche buis voegt , teekenen 
aden altoos de figuren zeer firaai dp het tweede mat 
glas a£ • 

'7^ Daar, volgens de fegelen der gezigtkunde, d5 
halve middellijn van het bol glas behoorc te zijn, ge- 
lijk aan den vieTkant^\worteI uit het vijftigfte gedeeld 
Ce van .het brandpunt , ^jn duimen gerekend, is ^t ope* 
Ding van | duim, welke gemeenlijk de Kaleidoskopen 
hebben, genoegzaam ,/ wanneer men niet meer, dan 
voor de helft, vergrooten wiU 

Gebruikt men daarentegen een glas van 7 duimen 
ln:andi)unt, dan neemt men voor opening, den gehee* 
len driehoek , welken de fpiegels open laten , en men 
verkleint, volgens bovengemelden regel , dezen drie- 
lioek, naar mate Inen een glas van korter brandpunt 
gebruikt. 

Even als bij dag met de zon, kan men bij avond 
met lamplicht dezelfde uitwerking, doch niet zoo 
helder, verkrijgen. Men heeft hiertoe niets noodig. 
dan een kasje, waarin men een^ lamp ,^. met' eeneiig 
parabolifchen lichtkaatfer plaatst, en de 'buis in een 

[at, op de hoogte 4it vlam, met de boven aangehaal* 

Ie voorzorgen, fleekt. 

Wil men de divcrgercn^s ftralen der lamp meer tot het 
paraklhrnc doen naderen, en dus het licht en de 
duidelijkheid een weinig vermeerderen » kan men 
vóór bet mat glas der figuren,* een bol glas van 4, 
c a 6 duimen brandpunts plaatfen 9 doch men wint: 
mermede niet veeh' 

N. V. B, 



*4>* 



t > 



PRO. 



( i*3 ) 



PROGRAMMA * 

VoOK&£T}A4Rl8lt. > 

Hec Genootfchap ut verdediging van den Christelijken 
Godsdietist tegen deszelü hedét^aagfche Beftrijders^, opge* 
rigt te UGravenhage^ heeft deszelfs ..Algemeeoe Vcrgadé- 
-ring gehouden op Donderdag deo icxie« September 1818, 
ifi welke de Aanfpraalc fs gedsfilfa * door Thomas Hoog» 
Predikant te Rotterdam^ (Ifekkendè ter ai^n wijzing: Hoe 
de Christelijke Gedsdienst hij aUe de ongunfiige beoordeelin* 
gen f die dezelve immer onderdaan heeft y niets van zijne in* 
nerlijke waarde verliest^ en npe ons dit ten waar berg y^r^ 
ftrekt^ dat hij eenmai^l boven alle verdenking heerlijk zege- 
pralen zaL , 

Hierna is het navolgend verflag gedaan over de aitgen 
fchrevene vragen. 

I. Dat op de Vriiag, op verzoek van eenen engej» 
noemden en voor dèszelfs eigene rekening voorgefteld: 
IVaarin bejlaan^ volgens de Leer der Heilige Schrift ^ dewev^ 

, kingen des Heiligen Geestes in het hart van eiken zondaar ^^ 
die behouden 'wordt ? en is op deze Leer gegrond de onder fc hei- 
ding van gemeene en bijzondere werkingen van dien Geest? 
zoo ja ^ wakrin is dat onderfcheid' gelegen f zijn ingekomen 
^es Vexhsnd^liBgen y met de volgende zlnfpreuken: 1.} 
Opinionum commenta dekt dies. Cicbro. — — 2.) Deze din^^ 
gen alle werkt een en dezelfde Geest , deelende een iegelijk in 
net Bijzonder y gelijkerwijs Hij wil. Paülüs, — - 3.) *Er 
fS verfcheidenheid der gaven e^z. — en Vr is verfcheidenheid 
der werkingen enz. i Cdr. XII i 16. — 4.) De Geest is 
het^ die getuigt y dat de Geest waarheid is. i Joan. V: 6b. ^-r- 
5«) Quantum ad me 9 hoc Foedus meum cum illis ete. Jef, 
LlX: 21. —— 6.) Ou^«i? ^Ovarni slTstsf KOptov ^lyi<roCv ^ 
M fi^l ép TveOfJLaTi Aylfa. Paulus. Dat in fommige veel 
goeds, hetwelk ter ziake dient, bijeengebragt , doch in 
geene derzeive de Leer der Heilige Schrift .over die 
onderwerp op uitlegkundige gronden genoegzaam is ge* 
üaafd, en in dier voege 'opgehelderd, dat de uitgeloofde 
£erepr\|s *er aan heeft kunnen toegewezen worden. 

II. Dac op hec gevraagd betoog: Dat de nog blijvende 
0nbekendheid nigt het Christendom ^ en de afkeer igheid van 
hetzelve bij het grootje gedeelte des mefeschaoms , zoo weinig 
sis de tegenfpoeden der Christelijke Kèrk.^ een gegrond ver* 
moeden opleveren tegen de waarheid en echtheid van den Chris • 
ielijken Godsdienst ^ wei eenige Verbandellitgen z^n Inge- 

R 4 ka« 



C 204 > 

komen 9 doch getne bevondeii de uitgave eo bekrooning^- 
ce verdienen. -- — Waarom deze Vraag' op nieuw worde 
vitgefohreven,' om beantwoord ce worden voor den iden 
September 'i8ip* . • ^ 

III, Dat op de Vraag: In koe ver verdient de wifz^^ 
tp welke Jezus pheisfus.en zijne Aposielen* de ysorn aam/ie 
waarheden van den Natuurlijken Godsdienst leerden en beves - 
tigden^ ten allen tilde nagevolgd te worden? is ingekoiqen 
eene Lacijnfche Verhandeling* Iwibbende tot zinfpreulc 
Rom* I: 19 en aoy welke geoordeeld is de voorgellelde 
Vraag wel niet t#o v}j\\e beantwoord te hebben , maar 
aogtaos zoovele verdiensten ce bezitten, dat dezelve de 
uitgave Is waardig gerekend* 

IV, Dat op de Vraag: Op welke gronden kan :men vast* 
ftellen^ dat de Brieven van Paulüs, zoo als die in de Schrif» 
ten des Nieuwen Ferbonds voorhanden zijn , door hem zelven 
zfjn vervaardigd , en dus niet moeten worden aangemerkt , als 
alleen de hoofdgedachten van Paulus behelzende , welke door 
anderen^ ons onbekende i zouden uitgebreid en bejehreven 

nijnl drie Verhandelingen zijn ingekomen i.) mee. 

de Spreuk: Si quid novisti reftius istis^ candidus imper- 
tif ' fi non , hls ut er e mecum. - a,} ^ darTx(rfi&g ry 

ifiy xufiï HaCT^u k* t. A. 2 Thesf, III: 17. ^.')Homi'^ 

nibus oratio 9 qualis vita. Sencca £p. IlL -^ — dat alleen 
door den. Schrijver der eerstgenoemde Verbèndeling he^' 
doel der vrage is gevat, en dat dezelve, offchoon niet 
iiï dier voege uitgewerkt, dat zy dea Gouden Eereprija 
beeiï kunnen wegdra|,^n, echter.. de uitgave is, waardig 
gekeurd, en aan den Schrijver ééne Zilveren Modzili^ is. 
toegewezen, indien dezelve goedvindt zich bekend tQ 
maken* 

V. Dat eindelijk op de Vraag: h Vr in de Hijiorifche 
en Profetifche Schriften des Ouden Fêrbonds zoodanige zamen^ 
hang te ontdekken 9 dat daaruit eene bijzondere Goddelijke 
leiding 9 waardoor derzelv er verfchillende Schrijvers bejluurd 
zijn , klaarblijkelijk kan aangewezen en bevestigd worden ? 
geene Antivoorden zijn Ingekomen. ■■ ■■ Waarom dezelve 
op nieuw word: uitgefchreven, om beantwoord te wor* 
den voor den lilen April 1820. , . 

Het Genootfchap noodlgt op nieuw alle kundige Voor. 
ftanders van Waarheid en Godsvrucht uit, met aanbieding 
eener Gouden Medaille, of twee honderd vijftig Guldens, 

I. Om inteieveren,'Voor den iflen November- 1819, 
t^n^' Beknopte en met uitlegkandige 'gronden 'geflaafde opgave 
van de Christelijke Gefoofs- en Zedeleer ^ volgens het Evangelie 
yan Joannes. • / 

II. Eene beantwoording der iTavoigende Vragen: 

I.. Kan en mag de redelijke qyertuiging van de ïVaarheid 

en 






I 

{ 



m:GoédeiijkheidvankePCkristtfrdQm^ en vanden zin en za^ 
menhans der onder f c heidene ui^Jp raken van Jezui en de iipos<m 
Uien afhangen van een inwendig Godsdienaig en Zedelijk Ge^ 
hei? zoo ja, hoedanig vermogen kan men dan zoodanig Gevoel 
toejlaari op die oyerïuiging? 

Voor den iften Febniarij 1820* 

%. JFfike middelen moeten meest 'gefckikt gerekend worden , 
om den Christelijken Godsdienst toegang tot de aanhangers van 
MühAmmed te doen verkrfjgen , dè voor oor deelen en tegenwer» 
king tegen deszelfi grondlceringen en vooffchriften te overwin» 
éen^ en alzoo de aannemtng%an het-'C^'i}téndo'm ^ met de heil* 
rijkjle gevolgen , bij dezelve te bev ónderen f . 

Terwijl niet alleen in de afgelegenheid en.regering- 
Vijze'der Yerfchillende Lande:), in welke nog fleeds ee.a, 
"verbazend gródt aantal ' Mühammeddnen gevonden w<)rdc^* 
cri in' de talen, gewooiitéa èn zeden van derzelver be- 
woners, maar bovendien in de verregaande onbefchaafd- 
lieid, onwetendheid, èn zeer heftige vobrborcfee^én <ier 
jnieéSte aanhangers van Müh/wtmed tegen den Chrlêteftj- 
ken Godsdienst, en in cenige dex vooruawnfte grondfteU. 
liugeq van het Muhanimedani^aie zelve, groote hioderpa^ 
len aap den toegang der Christelijke Leer in diegevees- 
ten in den weg ftaan, en ook dé aanneming derzelve vao. 
meer "dan eenen kant dadelijk wordt tegengewerkt,' zoo- 
qat hier' ei^ daar zelfs dé Miihammedaanfche Godsdienst: 
meer veld wint; zoo ' verlangt men eene» inzonderheid 
naar de behoeften van den tegenwoórdigen tijd, iugerlgtci' 
opgave der ^efchiktfte middelen, ót»,' me:- overwitining 
van dien tegen'llahd en alle beletfelen, de aanpHJziiig vaii 
ware verlichting en hartelijke omhelzing der Goddelijke' 
en Zaligmakende Leer van Jezus Christus, boven die 
va/i den gewaanden Profeet,, meer ingang te dotfd' ver* 
Krijgen. ;t^ 

Voor den illen Maart 1820, - , 

Voorts verwacht bec Genootfchap, Ij.ehnive op de voor- 
eenen 'onbepaalden tijd openftaande Vragen, nog, volgens 
het Programma des vorigen jaars; , 

Voor den iften December 1818. 

Eene handhaving van de Leer eener bijzondere , m het be* 
ftnur der wereld ^ en der onderfcheidene lotgevallen der men*^ 
fchen zigtbare Qoddeiijke Voorzienigheid. ^ opgehelderd door] 
voorbeelden van vroeger en later tijd, irtzonderheid uit de 
Neder land fche Gefchi^deni^. ' .^ 

Voor den iften Januarij i5ip. > ^ / 

Eene beknopte , en naar de algemeene vatbaarheid ingerigte 
verklaring der uit fpr aak van P^iuLUS 2 Tim. III; )(5, zoo 
Veel betreft den hoogen oor fp rong d f r, Heilige Schriften^ en 
eene yin overeenjt^mmivg van de algemeens Bijbdfche Leer^ 

R 5 daar* 



X 



daarop gegronde êphildering ysn de wij»e 9 waarop men zich 
de ingeving der Ifeilige Sciiriften moet yoorfieilen. en . 

Eene vergflijklng der fVbnderwerksn van £lia rm Eliza, 
met die y welke de ffeer ]ezvs verrigt heeft ^ ter beveitiging 
van de waarheid der eerjie , en de meerdere voortreffelijkheid 

der laat Si genoemde. * ' 

Voor den iften Februarij 1819, antwoord op de Vragen: 

Of* er algemeene en zekere , gronden der If^ijsbegeerte zfjn^ 
die ons verpiigten zouden , om zoodanige onmiddellijke en hoven» 
Ttatuurlijke tusfchenk<kniftefi^ der FpQrzienfgheid te- ontkennen ^ 
als *er , volgens de Letterijjke verki^ing der Hèifu Sckrifien , 
in vroegere eeuwen hebben plaats gehad f en 

Of men in de verklaring der Heilige Schriften , over het aU 
gemeen , op dezelfde wijze moet te werk gaan , ah bij andere 
Schrijvers y en of Vr , des niet te min p nog bijzondere degels 
bij dezelve zijn in acht te nemen T . 

£n voof den iftea Maart 1819» op de Vrasgs 

tn hoe ver kaneen moet men zich^ in de uitlegging der HeiU 
Schrift <i en in dè verklaring en verdediging van Christelijk» 
iééerjiellingen 9 bedienen van iVijsgeerige Grondbeginfelenf 

De Schrijvers, die naar den Prijs dingen, worden -ver* 
2ochc, hunne Namen niet bij de Verhandelingen te (lellen « 
jnaar étz^lsQ met eene Spreuk te onderfchrijven, en '-« 
bij te voegen een verzegeld Briefje ^ dezelfde Spreuk m 
opfchrift hebbende» waarin hunne Nimen en Woonplaats 
feu gemeld zijn;. voQit 8 zich der kortheiden klaarheid \J^ 
bevlijtigen, en hunne' Verhandelingen, xn leesbaar fc&rtft\ 
Wcïst in de ^ederduitfobc en LaciJnCcbCf en des .noöi» 
in de Hoogdnitfche Taal, met Roraeinfche Letters, (ni- 
dien het met Hpogduitfche karakters en onduidelijk g^ 
ichrcv'ene niet In aanmerking gebragt wordt,) vrachtvtijt 
en, zooveel mogelijk, met eene bij het Gcnootfcbap 
onbekende hand gefchreven, te zenden aan den Secretarie 
des Genoot fchaps Thomas Hoog, Predikant te Rotterdam ^ 
en zicli.te fchikken i^aar de voorwaarden, in vorige Pra# 
graminata opgegeven. ~ . 

Het Genootfchap herirftiert de meermalen lierliaaldè 
waarfchuwing in vorige* Programraata gedaan, dat men 
zijite bekroonde Verhandelingen, noch afzonderlijk, noch 
in een ander werk zal mogen uitgeven , zonder htwlU' 
liging* dezer Maatfchappij. 
>Het Genootfchap bf^Vioudt aan zich het regt, om, natf' / 
goedvinden, en ten ^Jfgegsieenen nutte, gebruik te müken 
van aiie de ingckomefté Verhandelingen, en dezelve t 
fchoQtt 'er de Prijs piet aan Is toegewezen, geheel of ten 
deele gemeen te maken, bet z^ alleen met bijvoegiflg 
iier ^nfpreuken, door de Schrövers gebruikt, bet z^ 
ook met uitdrukking van hunne Namen, indien zijydaar^ 
toe verzocht wordende, dezelve gelieven, te openbaren. 

^ KUN- 



-« 



\ 



K U N S T E N. 

'Londen. Een onzer beroemdde Schilders, de Riddeï* 
Lawrencb, iSy op last van den Prins Rejq:ent, nuar Akeii 
vertrokken, om de portraiten te vervaardigen van alle de 
Heldéo Yan Waterloo, die zich * gedurende het Congres 
«Maar zuüen bevinden 'Deze beetdtenisfen zullen bif 
elkander in eene der -zaien van Garltonboufe geplaatst- 
worden > die den naam vin Z aat^'^i^t^ Waterloo zz\ voeren* 



Amsterdam den a^en Öctober, De Tentoonstelling^. 

y^N KUNSTWERKEW VAN NOa IN LEVEN ZIJNDE NeDER^ 

LANDSCHE MEESTERS werd alhier op den 22 September 
J,* 1. :geppend en federt dien tijd reeds door eenen grootei» 
toevloed vap aanfchouwers, zoo' uit deze fladals elders» 
200 Kunftenaars als. Liefhebbers, met de ©rootlle deel* 
neming bezigtigd. Niet. alleen . het aantal Q op de Lijst 
itaan 305 N^ aapgeteekend, maar buitendien zijn 'er eeni- 
ig^e nagekomeue en daaronder een zeer groot f!uk van: 
d^n Heer Picneman^ verbeeldende den, Veldflag bij QuU'^ 
trebras^ maar ook de hoedanigheid der (lukken bevredigt 
©ver het algemeen den meer oppervlakltigen en den meer. 
Bdauwbetifigen waarnemer; en geen wonder: daar, met 
uitzondering van enkele, alle Kunftenaars der Noordelijke 
PrQvincien medewerkten , om aan deze TentoontleJling 
luister bljteaetten eii fommige dec Zuidelijke zich niet 
daaraan omtrokken. On voorloopig eenig denkbeeld vaa 
de talenten te geven, die hiertoe werkzaam waren, volgt 
liler eene Lijst der Kunllenaars en Kundenaresfen, wier 
pdnfeei bijdragen tot deze Tentoonfteliing leverde: dé: 
Heeren ff^, Aiewijn\, J. en C. Andrieifen , P. Barbiers , J» 
f. Berkman^ P, C. Bertichen^ J./l.R. Besfp J.A. Brandt^ 
/i* Brandgeest^ J. de Brui jn^ H* Croackewit^ J, A. Daiwaiü 
ky J. Dasveldy J. DijkhofJz.^P. de Qoeje^W. Grebner^ 
f. C. de Haan, J. van tiall^ J. J. Teyler van Halls C. L. 
^ianfen^ IT. Hekhing, W. J. Hooft , D. de Hoop, N.^ Hop* 
TJfan, % Hulswity J. N. Huhwit , J. Jelgerhuijs Rz., D. 
Joostuighy J, Kamphü\jzen\,J. A. Knlpf E. F. Kruger, C. 
JCru/eman^ C* de KruijK A.,C. Krrjrteer , A. en J. de Lelie ^ 
J. van Limmen , J. va% Meurs , G^jSMlchaëlis , G* Muller^ 
J. Nepveu, IV. Nieuwhiff, A. Oberman ^ G. J\ J. van Os, 
F. E. H. Praetorim^ F. J. Pfeiffer Jr.^B. M. Prins, A J. 
kuitenfQkild^J.deKuljter^ Qft.. Sataini ^ J. A, Schmetter^ 

liH% 



ling^ Dl. ScholtZy j1. G. van Sehof^ne^ J. P. Simon^ C. 
Steffdaar. tl. Stokvisch^ J. A. Töpferjr. , J UiienbQgaart ^ 
J Durand de nileneuveyÜ. Batavus f^oorman^J, Fcs,^ G. 
yo$Jz.^ :f. P fVaterho, J. J. M. IVatrin , P. G. fFetten^ 
berg.B. ll^olff en Mej. M. C. A. Biom, M. M. Dutilh^ 
Knip^ iVievr. A* Mdritz^ geb. ^eyehnam^ Mevr, Mulder^ 
gcbs flinke les ^ en Mtj. £. rihkelesy te Amfterdam; de Hn« 
n. Bakhtdjzen , C.Ceh, J. H:iri^ C. H. Iiodges,[J. H^. Pie^ 
neman^A. Schelfiout^ te 's Gravenha^'e; P. Barbiers Bz,^ 
i>. Barbiers Jutiior JV Hendriks^ iV. Mol^ A. Serné en C. 
J. van Badr van Slatig^hurgh, te Haarlem ; d^e Heer N* 
Maur^ te Harlingen ; de Ho. Jacob Bon;;a ^ÏV. B, van der Kopij 
y. M, Nicolay ^ en Jonkvr. iV. van Idftnga^ te Leeuwarden; 
de Heeren Boihamer ae Jonge ^ J. //, Boihamer , P. Fonfijri^ 
C Smak Gngoor ^ L de Koning , A ■ Meulemans , J. Schoenm 
maker Pz.^ J, C, Schotel , M. Schouwany te Dordrecht ; de Hr. 
A Bouman^it Heemftede; de Heeren 5^ Davifon^ A* van 
Winter en Mqj\ H.J.'C. J. Kleijnhoffvan Ens'pijk en M. P. 
van Starkenbnr^y te Leyden; de Heeren J. Schoenmaker 
Dojer en L. B. Omnteganck , te Antwerpen; E» J, Eelk0n:a\ 
©e Parijs., gepcnf. van Z. M. ; C. van Geelen Jr.^fF.A. Haa* 
nebrink , F. J.van Heèckeren van Brantzenburg ,L»Jonxis , G. ' 
X. Keultjes^ J, C- Métrtens , ^, v/7» O^r/ , 5. v<ar;» Straat en , y. 
Verhei jen en Z'. C Wonder^ te Utrecht; G. Hulfeboom ^ te 
Vaafen; D. 3^. y<i« tf^r it^^f/, te ZwoHe; />, G. v/?» Os , te 
'sGiaveland; J. Paelinck ^ A. de la Tour en "Mevr. de la 
Töur^ te Ikusfel; J. van Ravenswaaij ^ te Hilverfum; Mevr. 
A. Roefffema^ geb. ten Oever ^ te Groningen ; Mevr. i>/. C 
Scharff- , geb. v<»« Roifum , te Amerongen ; de Heeren G van 
Spaerdofick^ te Ti f burg; H» van de Velde ^ te Sn eek en Hm 
Z'. /AVW75, te Nymegen. 

Behafve de Schilderijen en Miniaturen, aan deze onder- 
fcheiden Kunstbekwaamheden verfchuldigd, liet men in 
het vak der Beeldhouwkunst vielr Borstbeelden, twee 
marmeren en twee pleisteren, van den tierr P J, Ga^ 
ihriel; en voorts eenige groepen in was geboetfeerd door 
den Heer 7. Hagbolt; — drie in het 7,ilver gedreven por- 
traiten Hoor den lieer /tT Lantin^'^ — en behalve onderfcbci. 
dene Teekcningen van verfchillende beoefenaars en beoe- 
fciiareFfen der Teeken- en Bouwkunde , ook het model 
van een dubbel opgaanden Wenteltrap in hout door den 
Heer A. Kruijf^ zoowel als de drie vorig genoemde te 
Amflcrdam woonachtig. • 

Z, M. de Koning, Prins Frederik en-H. H. K. K. de 
Vorstinnen Douairieres van Oranje Nasfau en Brunswijk 
vereerden reeds de ZaaJ der Tentoonftelllng met hoogst* 
dorzeJver tegenwoordigheid, en betuigden zeer veel goed- 
keuring en genoegen, zoo in het- algemeen over de keu- 
rige Verzameling der (lukken ^ 9ls over de verdiensten 
van fommige dcr^elve in bet bijzonder* 

OÜD- 



\ 



\ 



O ÜDHEDEN. 

I E t S 

« • 

OVER HET VOORNAAMST GEBRUIK DER 

L. A M PE TT E N 

Ai? . 

OOK VOORMAALS IN G£LD£R]:,AND. 

QFervolg en Slot yan Bladz^ ^SS*^ 

Nog eens, maar op lö December voor den maaltijd', 
wegens 't af hoor en van de Land Rentm^CiJter Gene- 
raal Rekening 9 voor van Tin gehuurde 

3a Schotels . . . • ƒ I - ia - 
30 Afjetten . ^ • . ƒ l • 10 •- 

ia Lhfijn Telyoren . . • ƒ i - 16 • , 

V 10 Kandelacn ^ • • . ƒ o • 10 - 

a Kommen ia Lepels • . . / o - 6 • 

JEtffj Lampet met de Kan . . • ƒ o - 3 • 

Maar nu moet ik mtt het jaar 1713 befluiten ; toen 

^aten op den 19 Januarij Hof en Rekenkamer te za- 

men des middags en 's avonds op de gropte Zaal« 

aan en het voor die maaltijden gehuurd Tin be« 

ftond in: 

8 Schotels van lo pond • ' • ƒ o • i5 • - 

ü^ Schotels van ^ pond « . • ƒ ï • 3 • 

38 Schotels van 4 pond • * . ƒ o*- 18 - , 

30 Afzetten . . • • ƒ o - 10 - 

\o' Dofyn Telyoren • . ƒ l - 10 - 

a Lampetten met Kannen . • f ó •^ 6 -^ 

a Groote Platen . . . , jfo-a*- 

4 Koppen 24 Lepels • . • • / o - 10 - 

l6 Kandelaers • • > . • ƒ o • 16 - 

En zie daar met deze voorbeelden bewezen , dat 9 
ua Let gemis van eencn Stadhouder» die gebruiken 9 

wd- 



^elke alleen ter zijner eere plaat» badden ♦ in Geldef- 
lanp nitt verzaakt werdtn. Maar wat was nu de 
eerfte oürfprpng van dat handen wasfchen, vooj dat 
men «ich in de -eetkamer aaiï den disch zette? Ik 
gaf bewijzen, dat lang^ en zeer. lang na de oudfte 
tijden n het eten fcet ipène vork ongewoon was, dat 
een man van de dagen van Brantoine de verftandige 
Montagne verhaalde, dat hij zich door Èfjn fchie- 
lijk eten dikwijls in tong en vingeren beetCO» en wat 
kan ons uit alle "die boven -Saaroni g^eel uTtge- 
fchrëvene Rekeningèn^^ welke wel van Lepels maaf 
niet van Vorken gewagen, wat kan ons daaruit eene 
meening beletten, dat in ons Gelderland tot óp den 
19 Januarij 171 3, en wie weet hoeveel langer, het 
eten mét vorken iets vreemds was ? En dus in re» 
hus antiquis fi qua fimilia ycri enz. Maar nu nog 
iets over twee gezegden hier boVen. * 

Over mijn twijfelmoedig neerzien op het talent der 
Gelderfche, zelfs HoUahdfche Koks van 't jaar 1626 
en over mijii ophef van het pêtjen Geneverwater vart 
1646. En voor het eerfte, wij beroepen ons op éeti ge* 
zegde van Dr. S. Cösteir Tysken van der Schil* 
den, op zijn * 

Tut 3 tut. Hh of V mlck hier noch 4oo eenveut is: 
HaS fe felver niet p^loff^feren » maer nMeeke» oHe idinek Haer # 
lek loof niet of dê*Kocks fyn hUr n^h'hitt boven half]^&erf 
Altjt met naemaeeken in de weet , en dan ii V maer V ouwefatfoen^ 
Maer in Brabant weten fe haer dingen ferdigher te doen , 
Cf V is heel wat nienws of *jr oud is ép èeH aer manier. 

Èn dan daarbij tot roem der vroegerp Voorvade» 
ren van onze nieuwe broederen rondborftig bele- 
den, dat reeds ]n 1469 in .ons Gelderland van Wouter 
dyc Cock^ bygheheyt des Hoef meister s van den Hcriogc^ 
iloe hy te Bruesfel fooch endt fouie p asteyen leren ta^en, 
gegeven wierden VI. Jiyns q. fac. UIL fc. (f). 

Ên, wat bet bijzondere van het potje Geneverwater 
< vani647 betreft, is bet niet zeldzaam, dat dit de eerfte 

Ge* 

(*) Bij mijn Schilderij van Kir el van Egmond iJ. 

(t) Rek* Jordcns van den Hawiek, Remoi. va# 
£ei{/sKehem ov« d. j. aan de Ch. K» voorm. 



( »7ï ) ' 

Gtfever is» welke volgens mijtte 4)ntdekking in Gelcfef * 
land vsrtapt werd? niet vreemd» dat die drank eerst 
negen jaren daarna .voor den tweeden keer en wel ia 
deze Rekening in 't oog viel. 

• 

1655 dm 18 , so eu ai Reccmbcr in 
ArrAcm D* Heer e van V Jppellatioens 
gerichte doen halen 19 K» Wjns a 16 
ftv, He Km comt . . ^ . ƒ Ï5 • 4 • 

TJoch I fintgen Rynfche Brandewyti neffem 
\ pint gen Geneverwater cQtnf^.j^Jaimn / i • 8 - 



*««. 



Somma /" i6 • ia 
V. E. D. W. Dienaer 

Adriaen Hêrberts, (♦) 

Niet ttog vreemder, dat tien jaren daarna op den 4 
May 1666 de E. Kerckefïraedt aen ds Ed. en Actab. 
Magiftraet der Stadt Arnhem onder andere bij eene 
Remonffrantie voordroeg. 

99. Dat onder andere zonden 9 die in onfe (ladt re« 
99 geren» niet de minfte was de profanatie ofte ont- 
^ neiliginge van den dach des Heeren, ofte des Sab- 
99 bats 9 fo door rotfen en ryden, inbrengen ertde uyt* 
^ VQtrfn van boy ende diergelycfee dihgen, kopen 
,9 ende verkopen, barbieren , backen ende andere 4a- 
,9 gelickfe neeringen; f<Midej: eenige npotfaeekelick- 
99 neyt ; als infonderheyt door brandewyn driucken 
,9 enz. enz. (f) terwijl nergens verder van bet driri . 
ken van Geneverwater , een woord ook bij K i 1 i ^a n 

êeheel Verzwegen daar dat van Geneyer in dien tijd 
ij niemand als drank maar 'alleen voor^ een boom \%) 
bekend was gerept wordt. •; . 

G. V. H. 
(♦) Rekening ia Ch. K. vopnk 
(t> Oiig. ojider G. v. H. 
<S) Verg. J o H i u s in Nmend. \\ê. 



MAN- 



i 



C 57i > 

HANDEL EN ZEEVAART, UANPBOÜW, 
HÜISHOÜDKUNDli , BEVOLKING ek 

WAT DAAR TOE BETREKKING HEEFT. 

Voorbetld ran Vruchihaarheid in dit jaar* 

In <?en tuin van A. S. Prins te Heereveen bevond zicli 
eene boekweitpJnnt op den 3iflen Auguscus 1. I., welker 
fteng de hoo^jte van %\ voet Vrjefche Maat' bereiktei hec 
getal der bloeijende fcengels of fpruireu beliep 235. 

WEERKUNDIOE WAARNEMINGEN, 



rp.ARO- 1 TKCT' 
.lf{|8 < ME- I MOftfC* 
Sepc. 1 TER. ' TEIU 



WIND- 
STREEK 



•I 



LUCHT9- 

CESTELÜ» 
HEin. 



30 <29. o| 




bewolkt; zeer windri^ /n rfe 
namidd. een weinig regen. 



Occ. 

I 



(99 64 

)t9 6| 



5^i 

5!4 



o. z. o, j bewoUct ; oincrent betrokken ; 
z. z. o. 1 *s avonds omcrenc hcdder* 



rag 6« 

^29.7 
(a^ 7I 



554 

65 

534 



Z« 2. O» 



f bewoikt; ineeiK omtrent héldal'' 



<a9 74 I 56 
» <a9 741 M 

/a9' ö I 54 



"*'*' #29' tf| / ^«ï i iï.z »e. ' h 
4 <29' ^1 I ^5 I «• w^' / 'fl 

^— —■— i»- »— .^^— — I I I ■ H I ■ ■ I I I II ■ 



voonnidd. b^wdkc , 'Veidfer bê 
UoWk.^*» avonds rqgcn na wil 

z,z w^ [ beivofScT; h^irde wind 9 nftmiMti 
"'s avonds biigi;»; *s ra^hts ' 



z* z* o* 



z. o. 



met een wdoig donder 

zware re^nbugen; met Imgei «. 



f39. 5 1 534 f '^ t.w. I zware re^nbugen; met Imgei «. 

5 %a9» 4i I 59 1; z. w. ren wind; even na den midcbg 

lag. 3 t l _5i _ I -— -^ . | met een weinig donder. ^ 

f 29 9| I 484 I w.t, N, ; zware regenbuien; mct^agel;*» 

' < 29 3 I 57 T w. »• } --- --*"»- ^' -»- 

l«P 4 I 454 1 w.N.w. A 



een wefaii» donder. 



Waarnemingen op den Huize Zwanenburg , omtrent 



181 8. 



het gevallen én vifg^^afemd Water. 



Maand 



September 



gevallen regen 



lijn. 



% <■! 



25i 



uitgewafemd 



lijn. 



25 



T£ Haarlem bij de Wbd. A. Loosjss Pa 



A t C B M E E N B 



K O N S T- 



EU 



f%i 







LETTER-BODE, 

VOOR HEt jAaR i^i8. 



*»*T- 



' N<>. 48. f^njcfag den \6den Ociober. 



^ ,i • « . • ■ •« 



: 




\.\ 



B E R I G T È N. 

ARYS. Twee Ledeh vah het In^itliut en van fiël 

, — reau van Lengte, de Hn. Biox en Arago, beldö 

éooT viföegete met roem volbragte werkzaamheden 

bekend, zijn «aar Oüinkerken vertrokken, om geza* 

jaenlijk met vericheiden EngeJfcbe Geleerdew door 

Sterrekündige bewerkingen pogingen aahtewcndeb - 

ter juistere bepaling van de grootte van den omtFefc 

der Aarde- Men heeft de noodige fchikkingen be» 

raamd, om hun, bij dien belangrijken arbeid, alle halo* 

welke zij kunnen begeeren , te doen ondervinden. £! 

De opengevallen plaats bij djC Akademie dei- Opfehrif: 

ten en fraai je Letteren, door* den dood des Heeren 

Visconti, is vervuld door de benoeming van den 

Heer JüMARD, Commisfaris van het Gouvernement 

tot de uitgave van het groote Werk over Egypte^ 

. lïctw^k op kosten van de Koninklijke Schatkist se' 

dtukt wordt. ^ • 

j ^^^^K y^ ^^ ^^^^^'"S van den a; Aiigüstus ll., doof 
de Franfche Akademie gehouden, werd de prijs der 
Welfprekendhcid , ten onderwerpé hebbende : cent Lq/^ 
rede op Rollin toegewezen aan den Heer BfiRViLLè 
II. Deel. S ^^ 



c m > 



X X 



DB Sr Alèw, Vdfi Amiens, Advokdat alhier» & hef 
vorig jaar htd deze jonge beoefenaar der Letterenr 
het Accesfit van den prijs der Dlchlfeunst verworven i 
en werd voor verfchelden' ft ukken reeds vroeger, on-» 
der andere voor eene Lof redt op Dblille, bij de 
Akademie te Amiens bekroond. —— 

Gelijk reeds vroeger is aangekofidigd 9 (telt de 
Akademie tls i'rijsiftotfe der Dichtkunst de Inri^Ung 
der Jurj in frankrijk voort zullende Jiierover in de 
Vergadering v^ 15 Augustus 181 9 Uitfp^aak wordend 
gedaan « en da prij» als naar gewoonte tn eeue gou* 
den Mcdaifle, ter Waarde van 1500 Francs^ beftaan. 

Een beminnaar der Letteren ^ie zijnen naam .wil 
Verzwegen hebben , bezorgde der. Akademie eene Me* 
daille vaa looo F'rafics* xun die als prijs uittelavett 
voor een Dicbtftuk «^ wcr de voordeden van hef weér"^ 
keerig Ondertijs. " Ook hierover zal in die Vergade- 
ring uitfi)ratk gedaan worden 9 moetende op beide de 
ftukken 9 in het Pransch gefteld 9 inkomen voof de* 15^ 
Mei 1.S199 vraehtvrij en tnet in achtncming van alle 
de gewone voorwaarden der Akademie. Als Prijson* 
derwerp voor de Welfprekendheid tegen i8rto zal de 
Akademie. in bet volgend jaar opgeven : De bcpay 
iing en de vergelijking van de foort van Wcïfprekifidheia , 
on de zedelijke hoedanigheid aan den Redenam ^f deti' 
Predékjioel en di$n voor de BaUe eigen. [ 

' Luie. Tot Hoogfeeraar in de Natuurlijke Histori© 
aan de Hoogefchool alhier is 5 bij Koninklijk befluit, 
Vt^kozen de Heer Gaede, Doctor in de Wijsbegeer- 
te te ïüei. ^ 

LüiKi De kRw5tóf(^ Ubre d^Emulation et d^encourago* 
v»ent pêur les Sciences^ et les Arts alhier gevestigd y 
tieeft in hare haifte Vergadering de volgende prijzen 
uitgeloofd: 

l^. Eene gouden Medallte ter baarde van aocy 
Francs voor de beste beatitwoording dezer vraag: 
99 Hoe bepaalt men beter dan 'tot hier gefthiedde en 
5^ op grond van^.na'auwkeurige wgarnemingen , het 
9, beftann van rhumatismtfs der ïpieren , die niet bif 
99 ttitfluiting tot het dierlijke leven behooren , eir 
^ welke zijn de geneesmiddelen y cKe deze kwaal ver* 
5, eiacht^ ** Men verlangt bovenal eene juiste onder- 



|^{)ei£ng .4é ki^riimèrtei) tbt deze foort van rhüinatii- 

tfius Ix^booffióde *yaa die 9 welk^ d^ andere ontfte-i 
kiogziekten vertellen > die desselve kunnen vétmom^ 
toen. of iage)vikkdld maken* 

sP. Een' zöveTert LaüriertaH tct waarde Van 16C( 
Francs , voor het beste ftuM ki Franfóhc Vetten 9 ter. 
keuze van de Mededingers , die aHeen aideten in adit 
feerten \ ^t lietz^lve fiiet minder dan 100 en niei 
tneer dan i§0 regels mag bevattem - 

' 3°. Eene gouderi Médaille ter waarde Vaft 100 Ftznci 
iroor de beste Ir(7;?^dfe 0/ Gketry. 

• 4"". Ejeöe dergelijke Medaille voor ^.besie beant* 
li^oording van ied^ def volgende vragen :^ \ ' 

; L Welke dekten en ioevaUeu tasten de Graaii|>latt« 
ten en vöoribtengkls , zoowel te velde als ingezameld 
'ftBnt Wplk'e bedefven of vemielen dezelve ? Welke 
ti>iddeleö lieeft. men,; om ét verwoestingen daarvad 
te voofko^neti te ^ermièd^ïen , ên de noiDdlot^e ge» 
Volgen te veiè^èten9 

\ II. Welke . ïiinderf^alen , heblien ih oftó kliiiiaat dè 

i' oortteUng der Merino - fthapen tegengèüoüden? Wel- 
^ e itóddelen djtf *ër, om die te boven te komen ende2j6. 
^dieren , zbowq als de gekruiste rasfen 9 dit ^ uk 

, ^oortkottien, aïnt^fokken? 

III. Wèïke planten zijn verderfeBjk voof Wfatütif* 
«lijke of Kunstweilanden p en ivelke middelen het ge** 
fchi^tst, öni di^ uitteroèijèti of derzeïvei" vqrfchijfung 

te voorkomen. 

^ ' • " . . '• * .1 

.5^. Eene Medaille aaA defr iuletffaar, van liet best«l 

£'an van een Oedenkteeken voor GREl'Rlr 'm dè ftad( 
uilt opterigten op de markt 9 >die zijnen naam draagt^ 
Deze markt is ieen fKtrallelogram , waarvan èén d^ 
. .zijden 34 en de andiere 48 métres inhoudt. De plah¥ 
moeten op eéne fchaal Van 5 centim. op den ipetre 
Vervaardigd worden 9 . weinig beeldhouwwerk verei* 
^ fcben en, eenvoudig Van bouW^orde zijn. Het alge* 
tieene plan zal één eentim. op den ftetre bevatten. 

Alle 9 dlè naar, /deze prij^n dingen 9 móeten bunne 
^tukken óf Verhandeltogen of Gedichten in de Pratf* 
fehe ta^l vrachtvrij yöor den ifteü Februarij. 1819 in* 
.zenden bfj het Secretariaat der Maatfbhappij , zullende 
fcij. dezelve- biljetten en fpreukea .als 'iiaisir gewoonte^ 
inoeten gevoegd worden. 

Sa DoorV 



ÜooflNiK. t)e Schilder Pierub SaüVac^^, dse iit 
deze ftad ten jare 1744 geboren was, overleed dezei' 
4agen alhier/ Zijn vader, een Glazemaker, wilde bent 
in zijn beroep opbrengen, maar weldra door een^ 
izucht voor de kunften bezield, gaf zich de jongeling 
aan de beoefening der Teekenkunst over, en de Schooi 
van Doornik y toen in hare geboorte, mogt zich be* 
roemeti hem ouder hare kweekeliugcn te tellen. Hij 
verliet dief na de eerfte prijzen bij dezelve behaald 
te hebben en werd bij de Aqtwerpfche Akademie 
■siangenomen. De fnelheid zijner, vorderingen deed, 
hein de vriencïfchap varf den vermaarden Gmerars^ 
verwerven;* en in de werkplaats van dezen Meestér 
kreeg hij fmaak voor het basreHef. Van Amwerpea 
begaf hij zich naar Parijs, bezQcht de Akademie van. 
St. Lukas, behaalde de Ëeremedaille ea werd weldra 
tot Lid en Hoogleeraar bij deze School aangenomen» 
Hij arbeidde onder toezigt van den.Hr. PiERaE) toen 
eerften Sjchüder. des Koningfl. De deufea der Fran*^ 
iche Akademie (tonden voor htat c^en , en zijne 
Schilderij bij de ontvangst., die men nog te Verfailles 
iiet, is een Meésterftuk van fmaak en uitvoering, 
Schilder van den Koning geworden» in de Louvra 
gehuisvest, van eerbewijzen omgeven wist hij aaa 
^ijne kunst een* hoogen graad van volkomenheid bi}«* 
tezettei^». Zoovele welgffli^agde- pogingen jen onder* 
icheidingèn deden hem noch zijne familie noch zijnea 
vroegeren ftaat vergeten. Zijn meésterftuk van Glaze- 
artakerij en het portrait zijns vaders waren , [te mid- 
den van de voortbrengfelen van zijn kunsttalent, m 
^ne werkphats Jiigtbaar. Nooit verax^cht een onge- 
lukkig landgenoot hem vergeefs om raad of onderfteu^ 
Tiing. Te Doornik in 1806 teruggekeerd, nam hij ' 
•den post yan Hoogleeraar* bij de Akademie * Schole 
dier ftad aan. Op denzelfden tijd werd hi|. Lid van 
de Koninklijke Maatfchappij van Schoone Kunften te 
Gend en in 18 16 Lid Korrespond ent van het Konink/* 
lijk Inftituut der Nederlanden. Peze Sclülder heeft 
voor alle Hoven van Europa gewerkt; zijne voo^ 
«laamfte ftukken bevinden zich te Parijs of in de Pa- 
leizen en Kasteelen in deszelfs omftreken. Het pla'- 
fond van de Kapel van St. Cloud en de groote Zaal 
van helt . Paleis van het Legioen van eer , beide van 
zijne hand^.zij|i.uitftekend fraai. Een Grafeeeken, in 
ctö' antieken ftijl, is ter zijner eere door de Leden 

va» 



'1 

I 

1 

r 

'■■ r 



« 



Van de Maatfchappij van Schobnc Kunftcn « waarvan 
tij Voorzitter was, opgerigt; ccne Lijkrede ter zijner 
^ereeriiig werd dcfbr den Hn Renard, Bouwkunde* 
naar, zijn' vriend en waardigen Ambtgenoot, iiitge* 
]5)rokcn. 

's Hertogenbosch den i October. De • Illustre 
Lieve Vrouwe Broederfchap , in den jare 1318 door 
Jonkheer Gj&rard van Uden , binnen deze ftad 9 tot 
een ^odsdienftig en weldadig oogmerk geftkrht, heeft 
^ gisteren haar Vijfde Eeuwfeest gevierd. Aanvan- 
kelijk geheel uit Roomsch Katholijke Leden beftaan». 
de, heeft die Broederfchap eene bijzondere belang- 
ftelling' tot zich getrokken, door den geeSt van ver- 
draagzaamheid , welke in het vervolg van tijd ook de 
ingezetenen der Gereformeerde religie , tot op de helft 
van het getal Leden , in hetzelve heeft poen toe- 
laten. '- , 

Het edel doel dezer ^ereeniging , ter bevordering 

van Christelijke liefde , verdraagzaamheid en alge- 

meene weldadigheid, heeft dan ook zeer vele edele 

en hoogwaardige geestelijke en wereldlijke perfonet» 

^m^ het hoogde aanzien bewogeii, otn het lidmaatfcbap 

el^er Orde niet alleen aantenemeir 9 masr zelfs te 

1)ejagen. Zeldzaam en bijna voorbeeldeloos in de 

* gefchiedenis van ons Vaderland is, het vijf honderdja*: 

mg beftaari van een dergeli|ke confraterniteit, en het 

is^ om het jubjlé daarvan te vereeuwigen , dat men 

eenen Gedenkpenning heeft doen flaan 9 vertoonen- 

de aan de eene zijde het wapen of ordeteeken der 

broederfchap , zijnde eene u$tbloeij0nde Lelie tusfcheti 

h dotmeny op een veld van zilver, befchermd door 

een ter vlugt wiekende Zwpan, voerende in den bek 

de ziufpreuk der orde: Sicut Liliurn Inttr Spinas^ eii 

net het omfchrift: ConfruUrnitas Beatae Mariae Vir" 

ginis, Syhae Duci$ ^ en houdende aan de keerzijde: 

^nm Secuhri Quinto mdcccxviu. 

Geen tijdftip kon «ich voor het tegenwoordige gun- 
fttger ojpdoen 9 om die broederfchap weder onder de 
befcherming van een der aanzienlijken dezer landen te 
plaatit^; het doel van hetzelve, zoo natuurlijk in aanraking; 
■ ftasnde met de bekende gevoelens van Z. K. H. den 
Prins van Oranje, Kfoonpiins der Nederlanden ^ zoo 
is tusfchen de Broeders algemeen en ccDpariglijk 

3 3 goed- 



\ 



• C a?» > 

ipedgevonden^f TJm het H<H!or*fr et Timhlt Lid- 
^laa^hap) van de aloude Zwanen BroederfcViap aan 
^joe Koüinkli}ke Hoogbeid aantebieden , hetwelk 
Hoogftdezelve met zijne gewone minzaamheid gratieu^ 
felijk heeft gelieven aanteDènaen^ met toezegging van 
het EeuWfeest met zijne tegenwoordigheid te zulleti 
irereeren: in het vooniitzigt van dit voorrtgt té zixU 
Un genieten, waè elks hoop en verkrachting gefpan- 
oen» wanneer ipen tot aller leedwezen de (ijding heeft 
ontvangen s dat onze verdienftelijke Vorsten Landzaat 
idoor andere belangen vap de ycrvulliug zijns voorne- 
mens vfptd teruggehouden. Intu^fcben hebben zich 
de Leden van deze lUustre Broeder(cIift|> ter viering \ 
yïïo, dit behmgnjk en door zijne oudlieid, oogm&H 
en inzigt e^rpiedwaafdig Feest « op gisteren ver« 
(BCnigd. 

Nadat ^ }n eene Ats motgens gehoudene Vergadienng i 
de voor net Feest ^eftemdé Gedenkpenningen aan dé ^ 
.lüfidiD van de Broederfcbap.<ydQQr den Heere Prooisc 
Mr. A«>yAN Hanswyi^< met. eene gepaste Redevoe** 
ïing waren uitgedeeld » en wijders gpedgevonden was 
den in goud geflagen Gedenkpenning aan Z. K. H. 
4en Prins van Oranje ^ KroorlpHns der Nederlanden « 
als Zwanen* Broeder éri Bêfchermer van deze Broeder^^ 
&hap9 door (eene Conimisfie te doen overbrengen; 
«oo heeft men, zich tep Vijf ü^ des avondp^ aan het 
Feestmaal vereenigd* waartoe niedé genoodlgd wareq, 
de Heer Staatsraad 5 Gojivemcur der Provipcie » ea 
een aantal andere notabele en aanzienlijke Heeren^ 

De Gedenkpenning door het voortreffelijk talent 
Iran den Heer van Beugen te Antwerpen daarge^ 
fteld, is p|ede uitgedeeld en ter hand gefteld aan den 
Teer Staatsraad Gouverneur dezer Provincie , den 

teer Burgemeester Verheven en aaii den Heer MT4 
VAN Wesele ScHOLTJfN» Prcfident der Asfifes, uit ; 

bijzondere erkentenis voor zijne belangftelhng in^ezci j 
Broederfchap, terwijl de ftempeï overigens is verbro* 
ken 9 en de nog voorbanden zijnde penningen gefuppri- 
Éieerd zijn. 

,0p heden is dit Eeuwfeeat met eene gpdsdienftigo 
^pkgdgheid beüotea* ' 



• • 



PRIJ^' 



\ > 



V 



C Jkl9 > 



, ■ y R S O N D ER. WE. R^ E N ; 

• ft 

PÖOE »E 

OÈ'NDSCHB AKAD8MÏE 

Vitgefihreveu in i%tim 

boar ie Qèneeskttndigt , Faculteit f De ziekten. v«n de 

miif 2ich zoo fpoedig aan de overige cfaylnuilteiide i&ge- 

wandeu en zelfs aan de geheele Dierlijke hulahpuciipg 

mededeelende, dat hei nvoey^iyk valt 4c zeeplaats der 

> kwaal te herkehnen, vraagt men. i"* eeiie OntieedkuQdtg» 

en Phyfiologifche naauwkenrige befchrQving van dit in- 

: :ge\vand (de lijlIO; a** ^^^e ontvouwing van derzeiver 

, petfekkingen tot dè overige bewerking van het groeijend 

leven; i* aan welke ziekten Is dit ingewand uit hoofde 

van Atsz^Xfs bijzonder zaïhendél en Avijze van beweging 

blootgelleld en welke wanarden kunnen ^a^uic in de ove* 

'x\gt natuurlijke bewerk4ngeii ppt^aan? 

^ Door de Regttgeleerde Faeuiteit. Welke zijn de grond- 
beginfelea betrekkelijk de iegitime portie zoowel in he(. 

, 'Rome^fnsch aU Uedendaagscb Regt? 

De Faculteit vef|9{igt» dac men» In een algemeen over* 

2ig^»fB dagteekénen van de wet der tti^aalf Tafelen to| 

>an.de loSfle in(telling van TuiTiMiAivirs , het gefchied. 

' kundige leveren van alle beiphikkingen osntrefst de Ifgi» 
time portier en de noodzakelijkheid van een erfgenaam 
te (tellen; Voèfts, dat men bepale i*^ degene, die regt op 
'dt iegitinfe portie hebircn , en welk verfchil 'er beftatc 

A tusfchen het regt» om die portie te eifchen en dat van ab 

'intestaro' 10 erven; a^ welk gedeelte deze portie zijn 
koet» op welke manier vastgeileld eii hoe op dé erfge« 

^ liamen overgaan; 3^ welke punten van overeenkomst 'er 
tusfchen de beginfelen van het Hedendaagsch en de viast- 
Hellingen van het Romelusch ^f( over de- iegitime por^ 
tie beftaan; eindeiyk de ontJjÉkltelIng der beweegrede- 
nen, die den-wetgever hebben ofêrgehaald,omlnxiit Qp7.igc 
van dè beginfelen des Romeinfchen Regts aftewöken. 

Door ie Faculteit der "Natuurt en fFi^kunÜge fFeten^ 
fchappen wordt verlangd : ' ' \ '" '■ ' 

!• Kortbondige ontvomvfng , vén zekere beginfelen 
fiit^aande en op voorbeelden rustende 9 eetier algemeene 

• S 4 the* 



C aap > 

Cbtforie der zamenllelling ea oncbindlag der krairhten eg 
bewe^ingeo. 

II. De ondervinding vati de eene zijde aapgecoon^ 
hebbende, dat bet extract van den Öptum van Baumé ^ 
na zes maanden uittrekking, de der gezondheid nadeelige' 
beltanddeelen verliest, cq in dien ft»K bij uitflek gefchike* 
wordt, om verouderde en de werking vun a*!Ie andere 
Opiaten tegenwerkende kwalen te gonezen; en van dei| 
^ anderen kant eene geheel nieuwe ontleding bewezen heb* 
* bende, dat de gewone Qpium geene werkdadige bëfland* 
deel en bezit, dzn de morpAin e en het act'cle mecotiffue ^ 
pver welker kracht men i\og pnzeker is , vraagt men eene 
. naauwkeurige ontleding Ber gewone Opium en die vaa 
Baumé na tt$ maanden uittrekking, waardoor volkomen 
wordt opgelost het gefchilpunt, of een dezer krachtige 
deelen aan de Opium van Beaumé ontbrèkc, zoo ja, we(» 
ke verdwijnt door de uitwerking van de u|ctrikking. 

Door de Fact^lteit der fFijibegetrU ^n Letteren \?ordt 
begeerd: 

L Dat men de geheele Theorie der Sluitredenen bg 
berekening voordraagt, derwijze, dat a dooreene zamen- 
gefielde toerekening alle de foorten en verfcheidenheden of 
alle de figuren en mogeiyke wijzen van (luitredenen be-' 
paald worden; è in het algemeen getoond worde, hoer 
twee (lellingen gegeren zijnde, van welke figuur of wijze 
dan ook, men door middel van redeneerkyndige berekening 
het befluit kan opmaken^ c deze tht^prie toegepast worde > 
op de ontwikkeling van de g^beele Weks dér r^uévin- 
gen, waaruit de zamenfpraak van P^ajo is zam«iigefleld » 
Phaedo getiteld. 

II. Worden de Studenten van de FacuUeii der Lette* 
ren uitgenoodigd , om zoo door redenering als voorbeel- 
den, getrokken uit de oude en hedenda'agfche gefchiede- 
nisfen, de waarheid aantetopnen van hetgeen Cicero tot 
lof der Fraaije Letteren in een deel zijner rede pr.o Ar^ 
chia Poeta zegt; haec fludia adoletccntiam alunt^ lenec* 
tütem eblecti^nt^ fecundai res ornant,, /idverjls perfugium et 
folatium praebent; deleet ant domi^ non impediunt foris^^ pcr^ 
noctant ncbiscuf^^ peregrJmptur ^ rusricantur^ 

■^ 
IIL Een door voorbeelden bevestigd betoog, hoe uu;;» 

Cig het in de Regtsgeieerdhéld , bjij de Romeinen en de 

.(aterep ge^ees( >« en nog is, om de taal des lands te be« 

oefenen; en de ontvouwing van de belangrijkheid dez^ 

beoefening, met aanwijzing van de voordeelen, die daar- 

x^lt tot btertoe voortvloeiden «n welke men mag verm»oe* 

4en, dat *ef no^ uit ftuUen voortvlopyen. 



1.^ 



C ^i > 

.^ Lgtilnfehi Am woorden op eene dezer Vragen met'eene 
luidere hand dan dfe dQS opHellers- gefchreven, moeten 
-vr?chtvrij voor den iften Augustus i8ip aan den Secfe- 
carls der Akademie bezor^^d worden, voorzien van eené 
fpreuk ene^i) verzegeld biljet, met dezelfde fpreuk ge» 
' leetLend» waarin de naam des Schrijvers vervat is. 



NIEUW;UITGEK0MÉN BOEKEN, 

ARABEMISCHE £N ANDERE SCHRIFTEN* 



4 



Akademcschê REDEvoeRiNGfiN* Wesseui Albcrti vau 
Hengel Oratio: De Relighnis christianae disciplina^ vera^ 
XV nativae eloquenti$€ uberrima nutric^: publice habita die 

yni Tunii CIDIDCCCXVIII, cumtheologiae et historiae 

ecQleuasjticae profesfionein,. nee non concionatori^ facrj 

.Inunus in iliuscri Athenaeo Amdelaedamenn folenni rim 

auspicabatur. Amd. ex typographia civitatis publica* 

gWDCCCXVIII. 4to. pp. 4(5. 

Wanneer wij deze Redevoering : Over het Christelijk 
Onderwijs y de vruchtbare voedfler van ware en natuurlijk^ 
Welfprekendheid ^ badden hooren uicfpreken» hebben wij 
ons genoegen, onze aandoening en opgetogenheid, zor> 
wel over den inhoud etf des^elfs behandeling, als over 
de voordragt en uftvo«'ing,'lh ^^n. Letterbode van den 19 
'Junij 1; J. N®. sy. medegedeeld. Thans , daar die Rede- 
voering in het licht verfchenen is, hébben wij dezelve 
met alle aandacht gelezen, en ons genoegen over dezelve 
Is nog eerder toegenomen, dan verminderd, hoe zeer.an-. 
.ders de uitlpraak en gepaste voordragt doorgaans meer. 
der luister aan eene wel ingerlgte voorfteliing toebrengr. 
D| Inleiding Is kort en zakelijk; de doffe wordt in korte 
Kinfneden, duidelijk en klaar behandeld^ en -In zuiver 
Latijnfche taai; zuiverder dan men wel In het alge^jneen 
van Godgeleerden Verwacht; die niet alle van Voor- 
ften» Heringa's, en Clarlsfens enz* z\fm Men ont- 
moet eene grondige kennis aan de uitilekende GrIekArhe 
redenaars; en de kunst van den redenaar Aefchlnes, 
en de nog hoogere bekwaamheid en kracht van Demos, 
cheires, In vergelijking van die van den wel())rekenden 
Aefchines^ worden bl. 5—10 fraai en mannelijk voor- 
gedragen, vooraf van den laaiden in zijn q Olynthifche en 
PhIHppifchè Redevoeringen « en dat eigecilijke opgemerkt^ 
-waardoor Demos thenes zoo groot was; te weten, hij 
yolgde de .natuur en verwierp al het gezochte* 

S 5 Hier- 



I 



» 



( «Ba > 

' HlenM wctiên de grooce verdiensten vta C teef o bl; 

13» voorgeièeldy en aangejperkt, dat de Redekundigen 
niet in ütftt waren ,i door hunne lesfen de - welfprekend- 
heid te handhaven, waarin zij ook door hec.oilgeluk der 
tijden verhinderd werden. bU i3« Aile weifprekendheid 
mbest dus te loor giiant indien zij niet door de Chrlsce» 
lijke leer door haar. belang, en hare voortreffelijke aan« 
hangers nog werd in fland gehouden, bl. .14^ Eene 
tegenwerping wordt gemaakt, mtar opgelost, bL I5enid. 
De J^tere Christelijke Redenaars Orlgenes,. Bafilius, 
Gregorius Nazianzpnui^ Lact.antius, Chry'sosto* 
mus en Augustinns, (lelden pri{s op de geteerde 
Oudheid» met verachting van het tegengefchreeuw van 
het onkundig Christen- volkje, en fpöorden de jeugd tot 
weifprekendheid aan: vooral Augustiniis de Afrikaan, 
die de invallende I)arbarén fn de vijfde eeuw niet Hechts 
^egengeftaan, maar den Christelijken Godsdienst hun mede* 
gedeeld, en, zoo niet de woeste Volken befchaafd, al- 
thans de woestheid vertraagd heeft* bl, 17 en i8, 
'£r waren onder de Christenen niet alleen onderwijl* 

Ïers In de weifprekendheid, nraar dadelijke redenaarst 
;afiUus, Qregorius NazianzenuSi in Griekenland | 
Cyprianus, Ambrofius,..Lactantliis in Italië en 
Lybiis; en. Au gust i nu s, het ,Geraad van Hippon in 
Afrika* bl. i$>. Maar boven allen b}bnk Chryfostp- 
xnus, zoo w;:! door pefi?uing als natuurleken aanleg ulu 
bh ip en so. Zijqe redevoeringen tot óïq vaq Antiochfef 
over de (tandbcelden; tegen de dolheid der onzinnige 
lDproerèn« z^n uitmuntende*. H^^ dondert, hij blikfemc, 
hij verfchrikt ne menigte f vardr^ ft de bÜgelópvighctti; 
lirengt hen tot berpuw pv^r hun voorheen; pngeregein 
leven; doet traneii llorten en verlost v^len vaoï de doddv 
ilraf. In der daadi dit ai, tot lof van de welfprekeod* 
heid van Chryfostomiis» wordt niet minder, wélfpre- 
kend door deii Hoogleeraar Van Hbngeï. voorgedragen, 
en krachtig aangedrongen. 

Bi. as* gaat de Redenaar over tot andere bewezen Ynn 
Bijne ftelling, doch niet verder uit de gefchiedenis. Set 
uit voorbeelden, maar uit den aard en eigenfch^p i^ 
Christelijke leer zelve. • Rec^nfent kan hem \n alle die 
betoogingen niet volgen. Dit alleen merkt hij met dea 
Hoogleeraar op^- dat de'groote, de verhevene ondcrwer* 
pen-, den christelijken redenaar wel moeten verbeffeo» 
om hen, die njet. tegenfpoéden dezes levens wor(lelén, 
jtnet den opbeurenden troosten vporuitzigten^, pet de zapbï 
vloeijende taal der- Godge w^de. redenen ^ te troosten en 
jbunne fmarten te lenigen» 

Het is bekend» welke berispingen de ilijl van het N* 
Testament heeft ondergaan. Daaruit z^n dan ook tegen* 
werpingen tcgco de Christelijke leer, als voedfler d^ 






~J .•* 



. -f 



C a$3 ) 

jji^erfprelcwdiièld, te opperen; nwar tfó HoogfWè^rdf ft«« 
ienaar wederlegt die kort, boirdig, krachtlij, bl. ap ei| 
|o* Hij haalt voorbeelden bij niet alleen van de welfpre- 
:endheid der .Ouden, yan Mozejs, David» Jez»jaSt 

*']p!iaar ook vati Jezus.-bl, 30, 31 ^n 32- 

Fraai is opk hoe aangevoerde tegen hen, éi^ |n «aken 
Iran godsdieiist geenè welfprekendbeid willen dulden. H^s 
ytto (zegt de Redenaar, bl- S'^» Ppdat wij ook een (laaltje 
llran 2ijnea eigenen (tij! te berde brengen) Am vero fimnlit 

" ƒ»/! reUnquimus. Horum fit orath , y? iV in dtliciH est , ^ir» 

/para et iutuhnta. Perfuadeont jibi^ptr nai Iket ^ takm 
'ftdêsfe Üeumit disctplinae ekristimae^ adjuterem ^ itt parim 

/referat^ pufiUu% et inapis feriho fit ^ on kcuples et nervefuu 
Jffos /i» yf . kaee tenet fpntentia , providentiam Dei quemadniQ» 

^ fium calore foHi floret et ftgetes , ex terrae gremip proferat » 
^c Eloquentiae lumine mentes ttiam hutn^nas ^d frugem et 
tnaturitatem perdueere» - ' 

Het üot dezer Redevoerfag,^» de gewone wendingen 
rot regeerders en bezorgers dpr* icholen rain onderwijs 
enz.» zijn even gepast, en wij kupnen niet anders ,. dan 
^an derzelver kortheid en zakelijkheid den verdienden tof 
toekennen. Wij wenfchen dus het Amderdainfche Athe- 
naenm geluk met he^ verkri[)gen vnn een* zoo kundigen en 
ï^ekwamen Leeraar, en wenfchen hem Gods zt^tn op 2\j« 
pen arbeid! 



\ VADERLAHpscRE QooHEDEtf. Gommentariug Perpetu»! 

:• ft. d. i. Hoorhbpend' 9érjla§ V4m 'het geen JuHus Cdfar^ 
fyraH^ Aula^ PHnius^ Tacitus^ Dio^ Pt^entéeus^ Zofimus^ 
'/Immianus 9 Eupienius f Sid^nius ApelHnaris ^ Eutroffius^ 
GregoPiUSj Turonenfis, Aimtnnus en andere Cefchiedfehrij * 
yerz^ jiardrijkskundigen^ Redenaars en Dichter$^ verhalen 
^yer de Belgen^ Batavieren ^ Friezen, Sieambriers en e^nige 
andere Volken^ opgemaakt van de eudfte tijden af tot het 
jaar na C G. 1 140e ■>' ". ■ met inachtneming van de daar- 
lOver in het Neder auittch en andere talen gsfchrevene aan* 
merkingen f door G» Bruining. Leid. bij S. en J« Lucht- 
SfANs. MDCCCXVIII. VUL si9 bU Octavo. 

Een aangenaam gefebenk voor de liefhebbers der Va- 
. derlandfche Oudheden, in herw«tk zij bijna> alles. veree* 
iiigd vinden, hetwelk anders met groote moeite uit zoq^ 
^ele én zoo verfchlilendei bronnen moest bifeengezocbt 
worden* Wst zij In dit gefcbrii^ ^te wachten hebben, 
, . gullen wij uit den intioud, door B, op* bet einde opge* 
inaakt, h^rbirlen. !n de Voorrede Worde door onderlinge 
vergelijkios opgehelderd^ het géén de oude Gefehled* 
^cbrj[}V etj etf AardrijJukuQdtge over deckbija eit iii^u« 



C «84 > 

Hf e rivieren en eenige weinige vbiken , welke wn_defzeK 
ver oevers woonden, verbalen. — *Er héerscht by de 
ouden een groot verfchii in liec bepalen van de woon* 
plaatfen dier volken, het geen men opmaken kan uic de 
iiiceenloopende gevoelens der later« Schrijvers. ^— — Ini 
het eerde boek wordt de vroegfte oorfprong der Belgen» 
Batavieren enz* opgehaald , en derzelver gefchiedenis 
vermeld, zoowel in betrekking tot elkander, als tot ]u« 
liusCaefar en diens opvolgers, tot aan den opdand 
vén Civilis en andere. In het tweede boek ver- 
volgt B. die gefchiedenis tot de verdeeling van het Ro- 
sfieinfcbe Rijk tusfchen Arc^dius en Honorius. ■■ 
In het derde, van Honorius tot den laatften oorlog , 
ju welken Kar el de Groote de Vriezen en Sax ers aan zich 
<)nderworpen heeft./ ■ In Ijct vierde en laatlle, van 
den eerden inval der Noormannen in Vriesland, tot dnc 
Zutphen en Gelderland en kort daarop in 1140 Namur en 
Lüxeralnirg onder één bedunr kwamen. Eindelyk volgen 
nog eenige belangrijke nalezingen ter daving en uitbrei* 
ding van het betoogde. - — De Heer Bruining legt in 
de behandeling van deze onderwerpen eene' groote ge« 
Jeerdheid en belefzenheld aan den, dag. Indien hij eenen 
gelijken fmaak met beide deugden vereenigd had, zoude 
hij zich veel verdienstelijker btj een aantal lezers ge» 
maakt hebben, hoe' verdienstelijk hij zich uu. ook reeds 
gemaakt heeft. Het komt ons v.oor, dat, zoo eenige 
onderwerpen eene bevalligheid In manier en voordragt 
vereifchen, het boven alle de zulke zijn, welke hier 
behandeld worden, •*~*- Het ontbr^t ons niet aan aan* 
xnerkingen eer uitbreiding ^'bevesrig:ing en enkel ook tet 
cegenbedcnkfng » ' doch, wilden wij «dezelve geven ^ 
waar vonden wij het begin, waar het einde. De doffe, 
door den Heer Bruinings behandeld , i^ door zoovele 
Geleerden, bet zij met opzet, bet zij ook hier of daar 
ter loops, waar men het dikwijls nies zoeken zoude, in 
verfchiüeade werken aangeroerd, dat de algemeene vér- 
eeniging vafi dat alles het geheugen van een mensch te 
bovengaat. — — Wij voor ons z^n hartelijk verheugd 
over h-et bezit van eenen Commentarius, in welken wij 
en het geen wij reeds verzameld en opgemerkt hebben^ 
en. het geen ons in den verderen loop onzer dudien ver- 
der voor mo^e komen, voegzaam bij een kunnen bren» 

'sjen. De Heer B. vatte het woord tegenbedenking 

niet op als bediUucht. Immers weet hij best by onder- 
vinding « aan hoe vele bedenkingen dit zoo duister en 
moêijelijk vak van dlidie onderhevig is. Bij gebrek aaii 
zekere berigten, bij zoo groote hervorming der oorfpron^ 
kelijke namen, verfchll van taal, verloop van rivieren, 
bederving der handfchriften, en wat dies meer zij, zal 
het nimmer aan bedenkingen htp^^reiu 

KUN- 



C 485 ) 

r 

k 

KUN S T fi N. 

BEREIDE WATERVERWEN 

vA>i DEN Hr. HUE Junior. 

t)e Schilders kennen de Vocff- en nadeelen van dtf 
Olieverw ; de Hr. Hüe Junior bereidt Waterverwen v 
die alle de voordeelen der Olieverw in zich vereeni- 
gen» zonder aan derzelver nadeelen onderhevig te 
2ijn» en naar men verncemr, gebruikt hij de kleuren^ 
Olco •facfices geheeten , iniet goeden uitdag in zijne 
werkplaats, tot Lanflfchappen , welke in het Konink- 
lijk CoIIegie van Verf^tUles kunnen . gezien worden. 
Het zou van belang zijn, deze ontdekking nader te 
/onderzoekeu, daar dezielve den toets doorftaande aan 
de Kunftenaars groot gemak in de uitoefening bun* 
ner. kunst zou opleveren. 



Antwerven. Behllve tot het uitloven der' recrf* 
vw^melde Prijzen, herft de Koniwklijke Maatfchapjpij 
ter aanmoediging yan Schoone Kunftcn alhiCT, in hare 
laatfte Vergadering balloten , in de maand Augustus 
van 1819 eene TentoonfteMing van SchiMer-, Beeld- 
houw-, Bouw-^, Snij- tnTeekenkuBSt d(K)rfio|^ in leven 
zijnde Meesters te openen , en noodigt dus alle 
Kunftenaren uit, om bijdragen tot dezelve, te zenden^ 
zullende alleen kopijen (meo verftaat door kopijen. 
Schilderij naar Schilderij, Beeldhouwwerk naarBeeldl^ 
houwwerk enz., maar geen Schilderij naar Beekthouw» 
werkenzO en ftukken, die de orde, zeden of betamel ijk- 
heid kwetfen, niet aangenomen worden. De- uiterlijke 
tijd van inzending is te Antwerpen op den 22 Julij 
bepaald, maar ter meerdere gemjkkel ijkheid voor de 
Kunftenaars zijn deze vier verzamelplaatfen aangewe^ 
zen : i°. te Brusfel in het Koninklijk Mufeum, ^. te 
Gend in de Koninklijke Akademie , waar zij ten 
laatfte op den 17 Julij moeten aankomen % 3°. te Brug- 
ge in de Teeken - Akademie , op deu 15 Julij , en 4° te 

' AQ4. 



C ö8& ) 

Amfterdam bij den Heef F. H Gosch Coj> de Héé'^ 
fengrachtbijde Wolvenftraat TS''.^?^) densjulij. Allé 
jukken moeten vracbtviij ingezonden worden niet bij* 
voeging vaii naani^ voornaam» v^öonplaats enz. des' 
Kunftenaar^, en tevchf opgave* van den prijs, waar- 
^ voor hij zijne Hukken ivil verjcoc^en; zijnde deze 
herinnering van te meer belang, omdat de Maatic^ap^' 
pij eèn gedeelte harer penningen gefchikt heeft tot 
aankoop der ten toon geftelde fti^kken. Den ifteii 
September wordt de Tentoonftellifig gefloten/, .waarn^ 
men op dezelfde verzamelplaatfen de ftukken «gil 
terugbekomtn. 



1^ 



II i II 



OUDHEDEN. 

Kleine jfanmerking op fiet Iets ovet het yoornaarn^ ' 
gebruik der Lampetten , ook vóormaals in Gel*' 
der land door G, v, H. , te y inden in den 
Alg. Konst- en Letterb^ N®. 4$ en 47. 

' ï>e geleetde G. v. Ü., na verfcUeïiden\fiekeniiTge# 
'^n gehuurd Tin^ bi} gelegenheid van onderfcheideir 
plegtige óelderfche Maaltijden 'tot op den jare 1713» 
te hebben rttedcgedeeld, befluit met deze woorden: 
9, en' wat Inai ons uit- alle diit boven daarom g^heef 
^ ftitgefdireVcne Rekeningen , wike. wel van Lepeh 
t) maar niet van V&rken geiwagen • wat kan ons daar- 
9, uit eene meening. belenteii^ ^at in ons Celderland 
,, tot op 4en 19 Januarij 17139 en wie weet hoeveel, 
M langer, het eten met horken, iets vreemd* was.** 
Maar is deze gevolgtrekking wel juist? Had de 
HeerG. V. H., dewiji op de Rekening van Tinnegieters 
geene melding van Verhuurde Vorken gemaakt worde 
£et befluit getrokken, dat des tijdo geen tipncnVêrkcfi 
an gebruik waren ,^ dan ware zijne {gevolgtrekking 
Juist geweest: maar wat kan ons verhinderen, .om te 
gelooven , dat destijds ijzeren of ftalen Vorken in ge* 
bruik zijn geweest, ev©n gelijk dezelve onder die 



\ 



Iclisftn van inwoners onsses Vaderlands, die zichthafle 
ttog van tirineu Lcpth bedienen » uog in beftèndig ge« 
bru|k aijn* . . » ; 



ïiATÜÜRKÜNpIGB MJZONDERÖEDEN. 

Op de Buitenplaat» Daa&ulzeh bij Velp, werd iri 
feze dagen onder de grove Denneffeeii ontdekt, #aarvan 
G<»£NRAArr £yo&LBROO0, Bosthwachter van Rozen* 
daaU welke dagelijks de grootfte bosfehen Van dié 
boon^n betreedt, betuigt nooit de weerga gezien te 
bebbcn. Men ayet diaraan de zoogenoenide Foptk of 
Denkppel» ; vlak tegen' den ftam « niet van de tafckea 
tiederhangende* t^ 



'dmtmm 



mém 



f 



STEJPRE- EN WEERKUNDIGB 
WAARNEMINGEN. 

%V££KKUNDIO£ W A ARNE MI VOEN^ 
&U1TBN UAAl^<.£M. 



Mft- J MOME- I APTREEI^ 



rf iT iiti 



f 



li.^ 




Hr-*i 



Lucirrs» 

0£STBLt»» 



W. t. N* 



■Éüiii^ 



8 



(2ï>' 74 i 48i I H.t.0. É 
<S9 8 I 5f ft. N. 4>. I ««Ikeii; 



'HMnNtb 



*•»■ 



lo 




•s ^iiorgtiis pn '3 avoflds helder; j 
voor *t overige bewolkt. 



voormldd, lielder ;-faf dör betrokfc, ^ 
in don fmpil^id. ftófregenachtig. 






^ 









59 



Ca9 7i 57 

f2 <29. SI 6ï 

130 1 I 52 



«•«■ 



S« tf W. J 

Z. Z»W* I 



voormidd. ue^roklcea ; Damkldag 
bewolkt; *s avonds omtrent 



'fm 



Wi 
5oi 

501 



betrokken^ wfndrig. 



f<^«Z.w* I 's morgens betrokken; verdef 
bewolkt; 'a avonds belder. 



"p^avaiiaaüal 



2« 

2* t. o. 

Z. Z, Q# 



cmitreot beider* 



G&* 



% 



/■ 



C d88 ) 



GEBOORTE.* TROUW- Ei# 
STERFLIjSTEN. 

yoorbeelden ran h$agen Ouderdomm 

Frankrijk, Te Möiit-Lii9on overleed dezer dajea e«né 
Vrouw, dte den ouderdom van tii jaren bereikte , en niet 
eene Dochter van 8;^ jaren zamenwoonde; maar te Sinf 
Genöain-en-L»ye kan men nog vreemdet voorbeeld van 
lanolevtfndheid befchouwcn in eene Weduwe, JVIadelains. 
DuRi£ genaamd, die^ fchoon iio jaren oud, nog in le« 
^en is, eens gehuwd was, maar in dat huwelijk 23 Ie* 
Yendige kinderen ter wereld bragc, en wel bet laatfte, coeit 
zij reeds 59 jaren bereikt bad. Z^dzaam is het boven* 
dien, dat zij aan 92 jongens achter elkandec het Jeveix 
gaf en het jong(tc glieen een meisje geweest hi maar 
treurig is het te moeten vermelden, dat ^er 29 van dcaxt 
jongen» in den krijgsdienst omkwamen. 



Êe^lking van het Eiland Bourbon. 

Volgen» eeóe dit jaar gedane teUing bedroeg het aannA 
Bianken 14,75)0» der ^r^je Negers 4,343» dat der Siaven 
49,759. Eene eeiiw vroeger In 1717 teide men 'er fledhctf 
5)oo Blanken en iioo Slaven* 



BEKENDMAKINGEN. 

%%♦ Door Aankoop der Z^s Eerfte Dealen van IJPEirS 
• KERKELIJKE GESCHIEDENIS IN DE XVllI 
EEUW, is de Boekverkooper O. J. van Paooenburg te 
Utrecht, in ftaat^gefteld, een klein getal Exemplaren vaa 
dat alom geachte werk, in XII Deélen en Register, KoiHm 
pleet afteieveren , welke bij hem en bij ieder Boekverkoo- 
per te bekomen 2ijn. Het 6, 7 en 8 Deel is uifyerkóchf^ 
Van het 9 tot 12 Deel en Register, zijn *er voor 00 
eer&tvragende nog eepigc weinige, te bekomes* 

'■■II ' ■ I ■ , I ■!! 

Te Haarlem sij x>£ Wed* A. Leosjsa tt^ 






A I. G B: M P E N E 

KÓN S t- 



EN 




LETTER-BODE, 

VOOR HET JAAR ifliB. 



^»~»^i^>>-rfi«4*>W 



N®. 49» Frijdag den^ti^ftcn October. 



I l f ■ ' ^ 



)-X^ 



B E R I G TE N. 



\ 






OSTON ikn:s 'Septemben V^ot cetdgi^ dagen liep 
hier het geracbtVdat Kapitein Rica, op zijnen fónis- 
%ö^i tet bemagtigkig van de groote Zeeflang O^ 
éie. zldi bt] tifd en ' wijlen in Onze wateren vertoon* 
de , dezelve I met het harpoen jgevangen had. Men 
t^crhaalde zelfs bijzonderheden iM>pens die vangst en 
verwachtte met pngedgijd deszelfs. aankomst alhier^ 
De nieuwsgierigheid is teleurgefteld geworden : Ka- 
ï>Itenf.RacH heeft >ï^ef een' visch, in enzeyaterenmindef 
algemeen , te weten eenc foort- van MakrieeU Tonijn < 
fit Hruinvisch gevangen , maar tiiet de bedoeld? Zeeflang , 
welker aanwezien en grootte door te oaloochenbare 
g4!tuigenisfe;i:is;geftaafd, dan dat men zich zou kunr 
sen diets ma£en» da): op eenige wijze ^ene m^^jfgta 
dieren dezer geyangf^n vischfoprt het gezigt dprmate 
kon misleiden, om haar voor zulk een monftêr^aau» 
tezien. 

?•*• • i ' •• , . ... 

f fjGEND dcfi ^^ Óctöbcr. Hf^den cïro0g> de Hoogleeiaaif 
J* C. VAN KoüXERDA»! het Rectoraat der hier ge- 
c vea. 

(*) Zie /lig, Konst' e» LttttrMde 18^18, D^ I. bh 289^ 
II. J>e£i.. T 






C 290 o 

vestigde Akademie over aan den HMgléeraar F. P« 
Cassbl met eene plegtige Redevoenng: de fatis^ 
euibui artis Medicae dUcipHnu fub üallorum impcrio in 
m fMridionalibtis regni partUfus obnoxta fu^^ d» u 
,9 over de lotgevallen 9 waaraan het onderwijs der 
,, Geneeskunst in deze Zuideiijke deelen des rijks « 
„ onder het beftuur der Pranfeben* wasblootgefteld^ 
De Hoogleeraar JüIiiHNB werd als Secretaris van den 
Senaat aangeftel(Pen de Prijs vragfen (*> aan de (bide* 
rende jeugd en tevens baar de orde der Lesfen 
bekend gemaakt. 

Okonikgew. Tot Secretaris van den Senaat der 
Univeriitek voor bet volgend jaar is benoenul de 
Hoogleeraar J. R. VAirEEit»E, 

Franerek den 7 OctoUr. Op heden amntrdde 
de Hooglepraar J. Amersfoordt aan het hier geves- 
tigd Atbenaeum het 'hem opgedrageti Hoogleeraarambt 
in de Godgeleerdheid 9 met eene Redevoering de reti* 
gsofiis Christianae popularüate ^ d'i« 99 over de gefefaikt* 
held van den Cbristelijken Godsdienst voor de behoef" 
tèn des Volks". Voortsdroeg de Hoogleenuur de Wal 
hèt liectoraat over aan den Hooglteiur S* ÈKSf 
hopdande, na vermelding van de lo^evallen desAtbe^ 
liaeüms gedurende 2ijn Rectoraat eene Redevoering: 

ée' claris Frifiae yuf^ëconfuitis ^ d. I. «^ o«er dé SieeSt 

bjg^mde Vrieiche Regtsgeleerdea. '* 



Utrecht den 14 Octobcr. Heden aanvaardde de 
Hoc^gel. Heer Jacob Vosmasr , onlangs Pi^ofesfor 
a^ net AtHenneum te Harderwijk ^ openlijk zijnen 
gost X als Pfofkifór extf'aordinarius in de Medifche 
Faculteit alhier, met eene Redevoering: de Medicina 
rtcentiüri cum antiqua comparata^ d. i. behelzende 
éene vergelijking van de hedendaagfche met de oude 
Geneeskunde. 

Amsterdam. Naar men verneemt, heeft 2^ M«9 
ha de bezigtiging van het fraaije Schildehhik , dat de 
'perdèdiging 'yan de ftelling bij Qjiotre • Brói voor* 

ftclt, 

<♦) ^ie dezelve fn ons vorig N\ W. tJT^ 



C Ö9t > 

ftett, téh btijke van Hoogstdeszetfe jg;entiegei! dMf- 
ovejPi den vèrdienftelijk^ vervaardiger van netzelvt^ 
den Heer Pieneman, tot Ridder Van de Orde vaö 
den Ned^rlatidfchen Leeuw benoemd. Een dergelijk 
eerbewijs wedervoer den Heer Mr. P« A. ËRUGMAtrs 
Advokaat alhier <» van de zijde van 2. M« den Koning 
Van Sijxen, die hem, wegens Verrigtingai voor Hoogst- 
densélven de Saxifche Ridderorde Van Burgerlijke 
verdieiiften gefcbonken hééft, 

HAARtEli*. Wij ontvingeti den ohderftaaliden firief^ 
en aarzelden niet, oin aaii denzelven eene plaats interui* 
tuitnen, daar^ vafi wat zijde dok beurhouwd des 
Schrijvers oogmerk goed is ^ en blijft, het verlangde 
dan nog lang onder óe pia vota bebooren 9 wij wilden 
oiis niet onttrek'ken 9 om het te bevorderené Te meei* 
hellen wij daartoe over » na in de inlei^fitig tot eed 
Overzigt vak de Ncderduitfdic Ltitcrkundisc Tijdfchrif' 
'ten in de Mercure Beige ^ deze regelen gelezen te heb- 
ben % die volkomen met des BriefTchrijvers toon.over- 
eenflemmen: 

Saks veufoit^ enirer dans cette discufftoH ipiheuji 9 
wordt daar ^zegd^ over de noodzakelijkheid eener 
Icherpe kritiek^ heus nóus permettrons cependant de 
tefnari^Uer que tem park en fofeur de la critique^ füt 
'jtUt méme quelquefois un peu trep féyère dans uH pajs « 
-oü. la .manie de traduire est pfesque généraky et oÜ 
Pcsprit fpéculatif des imprimeurs et des éditeurs a fi 
peu de bornes^ qu* è pcine un Ouyrage est -il annonce 
en France^ en Alktnagne ou en Angltttrre^ que ks 
Gaxestes ^An^rdam 9 de Haarkm etc. en aimoHceni 
ptesque ftmultanément la traduction Hollandaife 9 queh 
ique én puisfe Stre Ie centenu^ quikphiffouyentwsi^ 
iou$ d fait igneré* 
» . 

Aan den R£BACT£üR--v&n den 

Algcmtentn Korist- en Leterbódés 
Mijn Heer! 



Schoon in de duidelijke ftovincien vaö dit kijk 
geboren en opgevoed 9 boezemden mij langdurige erf 
veelvuldige betrekkingen met de Noordelijke Proviii- 

T a cien 



( apa ) 

ciiti xekere mate van liefde voor de HoUand&he 
Letterkunde in^ en deze drong mij altiid, om nevens 
6t beoefening der Franfche Letteren die der Neder- 
duitfche te voegen. Ik wil gaarne bekennen 9 dat ik 
de laatfte in de jaren van overheerfching fchier uit 
het oog verloor >j bf^ewel ik Mderhand overtuigd 
werd , dat ook gedurende dezelve 'er werken zija 
uitgekomen ^ die mijne aandacht verdienden ^te vSfsti* 
gen ; maar federt onze vereeniging ontbrandde die 
oude liefde met nieuwe kracht, en roet het grootfte 
genoegen werden door mij de pogingen aanfcfaouwd» 
door zoovelen met den besten uitflag aangewend, om 
de Hollandfcbe Taal- en Dichtkunde tot ecne. hoogte 
optevoeren, waarop het, geloof ik, vrij wat in zal 
hebben, liaar op den duur te houden. Maar hoe dit 
zij, hoe glansrijk het tijdperk ,. dat wij beleven , moge- 
wezen , 'er groeit een onkruid op Neêrlandsch Let* 
terveld^ dat wel altijd 'er Velig tierde* maar than» 
200 ruig opllaat en dermatehet goede zaad verftikt,dathet 
naar. mijne gedachten tijd wordt, aan wieden te den- 
ken, daar uitroeijen onmogelijk en ook niet raadzaam is. 
Men wil zoo gaarne h^t, Nederlandsch. karakter 
zellïiandigheid bijzetten , den aiouden oorfpron^kelijkea 
landaard, zeden en gewoonten terugzien bij nakome- 
lingen, die dit alles in de voorvaderen bewonderen; 
en hiervoor acht ik dat onkruid ieen vermogend be- 
letfeU Gij zult klaar hegriipen, wat ik bedoel, het is 
die Vertaling -razernij, welke nog dagelijks toeneemt : 
telkens 9 als ik eene reeks, aankondigingen iu de 
iSsaats. Courant zie, waarbij vertolkingen van onder- 
icheidene werken uit het Franschi» Ëngelsch of Ho(^ 
4uit5ch beloofd worden , l^g ik met zekeren Ichrik * 
4§t blad neder, fchaam mij bijna tot een .volk te be« 
hooreri , dat zooveel van vreemde ontkenen meet of 
ohtleenen wil, en peins op middelen, om dit gedurig 
tocïnemend kwaad tegentegaan. Dit gebeurt te .meer- 
malen, omdat mijne medebroeders, die niet allezoa- 
,veel met het Nederduitsch én wat daarin gefchreven 
is pp hebben, als ik, mij die zucht voor het uitheem- 
fchè in de Noordelijke broeders dikwijls vrij farcas- 
tisch onder 'den neus wrijven, en zich niet weinig met * 
de door mij aanüeprezene. Holjandfche Literatuur, uit 
jJat oogpunt 'befchöüwd, vermaken • 
. Ik heb dan wel wapenen in overvloed , om hen tè 
beftrijden, al neem ik mijne toevlugt niet tor het de . 
; " V , vraag: 



( m ) 

vraag : of de 'ïpeculatiegeest van eenige Boekverïfoo- 
pers iets ten nadeelé der H|oIIandfche Letterkunde 
kan bewijzen ? tna^r 'er valt tot flotfom van alles geenr 
ontljennen aan; alles, rijp en 'groeh, ja wat men in de 
l&nden zelve voor afval houdt, geen oprapenswaardig 
groen , fchijnt welkom te zijn ; bet wordt op Hol- 
landfche fchotels opgedischt, en moet ook nutti gers 
Vinden,' daar anders niet zoovele handen om ftrijd 
zouden gereed blijven ftaan , om elke vreemde vrucht 
optévangeu, en voor HoUandfche tongen en gehemel- 
ten te bereiden, die, allengs meer en meer daaraan 
gtwoon, eindelijk echten Vaderlandfchen kost niet 
meer zullen kunnen verdragen. 
- Dit wilde ik gaarne voorkomen en waag het u de 
middelen medetedeelen, die mij gefchikt toefchenen» 
öfn dit Kwaad wat te temperen: het geheel te (luiten , 
daartoe zie ik geene kans , en<lit zou vedligt niet goed zijn- 
want ik betwist onzen naburen volftrekt niet ^ 
dat z\] uitmuntende schrijvers bezitten, wi^r voort- 
brengfelen de 'overbrenging waardig zija , maar 
ik zag h'ever een enkel daarvan niet overge- 
bragt, dan di^irf^ringvloed van Vertalingen , welke 
ons dagelijks bedreigt,.. en ook op zijn' gezetten tijd^ 
overftrbomt. Vergunt gij ze cene plaats in uw Blad» 
dat xal mij aangenaam zijn , niet om de waarde , die ik* 
aan* dezelve hecht, maar omdat zij dezen of génei» 
op ^ betere kunnen bedacht nfaken en verhinderen , 
van' niet 'onverfchiilig dit alles aantezien. 

'Misfchien zijt gij-beducht, dat ik hi^r de hulp van 
het Gouvernement wil inroepen; maar al, wat naar 

. CQnfuur of beperking van de drukpers gelijkt, is mij 
hatelijk, en zoo mojgelijk onder de overheerfching 
nog hatelijker geworden: neen Mijn Heer! maar dit 
neemt niét wOg, dat ook het Gouvernement in dezen 
nuttig werkzaam kan ?ijn. Ik bedoel niet door de 
uitgave van Vertalingen te belemmeren op eeniger- 
hande wijze, maar door net opzettelijk aanmoedfgen 
en uitlokken van alle oorfpronkelijke Nederlandfche 
werken, Hoe dit het voegzaamst kan gefchieden , durf 

, ik niet beoordeelen , maar geef in bedenking , of 
daartoe niet bevorderlijk zou zijn, eene meer onder-» 
fcheidende en vereerender aankondiging van Oorfpron* 
kcUjke in vergelijking van Vertaalde werken in ^e 
'Staats ^Courant; de uitloving Van premien aan do 
Boekvcrkoopers , die het grootst aantal Oorfpronke- 

T3 lÜ- 



( S94 > 

lyka werken van eenige uitgebreidheid blnioêfi ze!ter 
' tqdsbeftek in het licht gaven enz. Misfchf£n vindt 
men die laatfte middel te omflagtig of te kostbaar i 
maar ik vraagt zou het Gouvernement, dat zoo web 
dadig langs denzelfden weg zorg poogt te dragen 
voor de verbreiding der Koepokinenting, en de .(lui« 
tk)g* van de vernielende woede der Kinderziekte , ook 
niet eenige penningen mogen afzonderen >» om de be« 
fnetting met vreemde zeden , ja het gif der onzedelijk* 
beid, dat uit fommige uitheemfche gefchrifcen doo9 
de vertaling tot ons overwaait, te beperken en tegen • 
tegaan? 

Maar het Gouvernement kan; gelijk in vete geval- 
len, Qok hier alleen voorgaan, de ingezetenen fiaoe* 
ten volgen, anders komt 'ér niets v^n. 

Hierin geloof ik» dat de recenferende Journalen van 
oneindigen dienst zouden kunnen zijn; te weten door 
•er zich op toeteleggen om Vooreerst alU-oorfpr$nHHjk^ 
Wertoen aantekondjgen en te* beoordeelen , en ten 
tndere flechts zeer enkele Vertalingen die eerwaardig 
' te keuren; en zoo dat al gefchledde , toch inzonderheid 
Uj de oorfpronkelijke te vertoeven, en de vertaalde 
< gij gevoelt 'er is geen regel zonder uitzondering) 
als ter loops te behandelen. *--* Ik zie dikwijls met 
zekeren wrevel, boe in die Tijdfchriften juist op 
eene tegenovergeftelde wijze wordt te werk gegaan n 
boe TOO doende de Vertalingsziekte allengs moet toe^ 
nemen , en hoe elk oorfpronkeKjk Schrijver wordt 
a^gefchrikt en, ontmoedigd. Ik ben het volko- 
men met de zulken eens, die beweren, dat de aan^ 
wijzing der gebreken zoowel het vereischte eenet 

1[eede boekbeoordeeling is , als de ontleding der ' 
choonheden , maar ik keur bet af, dat men oorfpron^ 
kelijke Schrijvers ftrenger behandelt, dan de vreemde « 
al gefchiedt het dan ook onder de fchooafdiijnendo 
mom, van zooveel te meer blijken te geven, van voof 
hunne befchavlng zorg te willen dragen. In allen ge^ 
valle behoorde men de originele Nederduitiche werken 
van welk een- aard ook» niet uit het oog. te verlie» 
yen 9 om fomwijlen de olijkfte prullen der vreemden 
met ophef aantekondigen, gelijk belaas! te dikwijls 

Sfchiedt. Maar ik wil i\\tm middels tot waring 
r Vertalings - manie opgeven en zal 'er Uever geien 
bitter ondermengen. '•^— 
De 0Q4erfcbeiden Letterkundige Mastfcbappijeu ia 

on- 



J 



( 195 ) 

moe Provindeo gevestigd, konden ook het hoie to<* 
brengen , om oorfpronkelijfee gefchriften boven vertaal- 
de de achting van het. algemeen te doen verwerven; 
door bet Lidroaatfcbap vooral den zulken aantebieden y 
die door oorfpronkelijke Nederlandfche Gtfchtifién 
zkrh bij faunnl medeburgers verdienftelijk maakteil; 
of door, met het Gouvernement medewerkende t prïj« 
zen üittelpven aan allen» die zich bijzonder in dit 
cpzigt onderfcheidden. 

De Leesgezelfchappen zouden voorts , indien hét 
ernst ware, deze kwaal eene felle neep kuonen toe- 
brengen, indien ^erzelver Leden eenparig befloten , 
een paar jaren zich met een klein ^etal boeken ter 
le^ng te vergenoegen , en alleen oorfpronkelijke Nd 
derduitfche gefchriften toetelaten: daardoor zou de 
Vertaling *fpeculatie ophouden, en alleen zulk&vrecm* 
de werken tot die eere geraken, van wier innerlijke 
waarde men zich een voortdurend yertiej: mogt belo-- 
ven. £n hiermede zou mijn oogmerk bereidt zijn, 
dat volftrekt uit geene bekrompenheid van geest of 
jaloezij op vreemoen rpem ontftaat: maar enkel \iit 
de zucht, oni de waardij onzer Letterkunde door 
Qoriproqkelijkheid in het opg van Vreemdelingen en ook 
van nieuwe Landgenoot^n te handhavep. 
. Eindelijk ieder in het bijzonder, kan daartoe me^^ 
werken, -^ deze, doof in plaats vaa de peii géréëd te 
bouden ten diende der Vertaling -fpeculateurs; dJQ 
lot oorfpronkelijke werkep te. , bezigen , — gene,hebbea 
zij vermogen en tijd daartoe, door de originele Ne- 
derlandfche werken zich boven alle andere aantefchaffen 
en te doorlezen, — die . . . . maar genoeg, 'ik zou 
anders de Boekverkoopcrs of UitMvers zelve moeteii 
noemen, en jlk wil mij in hunnen handel , die even al$ 
elke andere onbei)erkt^ naar . mijn^ gevoelen moet ge« 
dreven worden , niet mengen : zij moeten zelve we- 
ten ^ wat zij doen 4 en wat zij verantwoorden kunnen, 
en zullen,. helt de fmaak van bet publiek meer tot 
oorfpronkelijk Nederlandfchen kost dan uitfaeemfcfae 
poespas over , van zelf mijn plan beguViftigem. 

Ziedaar , Mijn ïjeer I wat mij* al 200 ingeirallén 1^'. 
l)ij de overdenking van dit onderwerp ^: of die ipvallfeh 
eenige waardij hebben, laat ik gaarne andere beoof- 
'deelen, maar het onderwerp vond ik van belang, ea 
dit zuilen alle met mij erkennen» die ooit ia de ge- 

9 • , « 



/ 



C fl9Ö ) 

legeiifaeid waVen ^* om vreemdelingen- over onee 
Letterkunde te hooren oordcelen. Ik weet zeer ivel> 
dat bun vonnis op weinig kennis van zaken rust , maar 
het Is maar al te waar, dat zij in dit opzi^ gelijk 
hebben 9 en dat wij hunnen waan , als of het ons aan oor- 
fpronkelijkheid en zeffftandigheid van karakter man« 
geit , in de hand werken « door de Vertalings - koores 
onbelemmerd te laten voortwoeden. 

Mogt dit gefchrijf misfcbien daartegen iets bateos 
ik zal mij gelukkig rekenen eu^ blijf met verfcbuldjg« 
de hoogachting 

Uw Dw. Dienaar 

G* • » . R» ' N, • G. • 



UITTREKSELS 

UIT r • 

B E . R I G T E N 

VAN. 

LEDEN CORRESPONDENTEN 
* E N D E P A R T E ]<I E N T È N 

D E It 

NEDERLANDSCHE HUISHOUDELIJKE 
M A A T S C H A P P IJ, 

IN I 8 I 7. (•>. 

Behalve de onderfcheidéne berigcen vnn dè Led^n de- 
zer MaatfchappiJ, kwamen *er berigcen in der Leden Car« 
respondenten de Heerea van der Borch tot Verr 
wolde, Lambrechtfen , Ermerins» Slabber, 
Scheitema, Floh» Rusburg, yan Logbem, Mar« 
tini, Hetterfchy» van de Wall en Adriani , als 
mede hèc model, teekening en befchrijving van een Roi^ 

bhk^ 

(O ' Reeds voor èen*. geniünen tijd oncHftgeo «v deze. \}ixr 
trekfelSy ten einde die door middel van ons Weekblad meer en meer 
bekend te maken. Gaarne haddéi vH aan die uitnoodiging vrocirer voh 
.i.aan» maar bij den overvloed aan lloffe was dit ons oumo^elijtc* Bjsd^ 



**ÜM, beneveiir twee (lukken over eéntgé Grasfoörttn ^ 
'Schapenfokkerij ^rf Ziekte^ eu de behandeling van bet 
Rundvee^ door bet Departement» H^eifelijk deel van Sfaats. 
y/aandejten 9 ingezonden. Uit alle deze Ingekomen ftnk* 
ken onrwaare men bet ongelukkige faiioen van het afgö- 
loopen jaar en* deszelfs droevige gevolgen in den oogsc 

In de Provincie Zeeland^ was de oogst van zomer- en 
winterg^rst , van taAve en van haver, niettegenfUande de 
droevige uitzlgten, zeer goed; het bragt wel minder op 
dan andere jarién, doch de hooge prijzen waren meer dan 
geëvenredigd aan het verlies, der mindere opbrefcgöen, 
caar aliés roet graagte verkocht werd. Aangaande de 
tarwe heeft de Natuur daar wonderen gedaan, zij is 'niéc 
bedorven, maar heeft over bet algemeen eene góéde, 
blanke en wel gevoede ^korrel ' opgeleverd. De tarwe • 
|)lanten- hebben in den afgeloopen zomer eene onbegrij- 
pelijke inwendige kracht gehad, zoodat de halmen, door 
de zwaarte van den regen nedergedrukt, kort daarna 'we- 
derom oprezen» Behalve den regen was- 'er nog iets, dat 
'cénigen tijd ongerustheid baarde, men ontdekte In de ar c-fi 
Tan de tarwe kleine witte maden of wormpjes; deze heb' 
ben ook waarfcfiijnlijk eénig nadeel toegebragt. Immer*, 
'toen de^ tarwe rijp was, 'zag men op de eene plaatS' wfpt 
minder en op de andere wat meerder, dat eenige krapjes 
'ïeifiig waren, eti verfcheiden tarwe-korrels waren mis- 
lukt; fommigen hebben ook opgemerkt, dat hier en dam: 
'witte maden waren voorafgegaan van zwarte beestjes , 
veel gelijkende naar luizen, die zich op paardeboonen êii 
"^ander groen kruid vestig;en, zonder'dat men evenwel kaa 
<^l5^'alen, of de eerstgemelde maden 'door deze laatstg^^r* 
«noemde infekten zijn voortgeteeld, — ^ Het vlas is zeer 
'goeé en zeer (lecht uitgevallen-, naar mate het op landen 
*llbnd, die het meeste regen konden verdragen. — ^^-^^De 
-Vlasteelt begint aldaar, federt het vertrek dei: Franfchen, 
2lch niet alleen te hervatten, maar ook het roten eu 
zwingelen begint In de Erlanden van Schouwen en Tholcn 
meer opgang te maken, waardoor vele arme nienfchea 

werk hebben 'gekregen. De zoo voorname oogst van de 

Meekrap |s mislukt , men rekent deszelfs opbrengst naau- 
'weiijks J gedeelte van vorige jaren; niet alleen, dat de 
oude vee^ geleden heeft, maar ook dé jonge U ve^elftl 

^dorven en verrot. Met de Aardappelen liep het 

'Insgelijks tegen, dezelfde uitgellrektheid lands bragt |^ 
minder op, dan In gewone tijden. ■ ■ Van het nieuw 
gezaaide was nog niet veel te zeggen; het I^oolzaad floud 
in Februari) 1817^, in het algemeen goed; de Tarwe was 
op' vele'plaatfe'n door de flakken weggegeten en op fom- 
mige loóperige landen, dat zijn dezulke, welke het wa^. 
•ter niet goed doorlaten, maar als toedrijven, is de: laat 
gezaaide Tarwe in den grond vertor. : •- . 

T 5 Teu 



/ 



C 2^ > 

Ten aanzfeo éer flikken faebbeii de bo^tM Cf T^eiill#. 
lende piaatfen deze belangrijke waarneming gedaan : dat 
die ongedierte hec meeste nadeel heeft veroorzaakt ia 
zulke landen, die in het afgeloopen jaar met ps^rdeboQ- 
nen z\fn bezaaid geweest, doch dit nadeel niet befpeurd 
il in landen • waar men de .fioppels der paardeboonen 
beeft uitgetrokken. — Men weet, dat de behoefdge 
xncnTchen, na bet fniyden van de pkardeboonen , de ia 
den grond blijvende ftoppeis uittrekken om te branden; 
doorgaans ziet.de boer dit niet gaarne, omdat het land, 
omgeploegd, op die (loppels luchclg ligt, en aldus vac« 
baar is voor de Invloeden van den dampkring en gemal;*. 
kei^k het hemelwater doorlaat; maar gedurende dezep 
winter hebben die (loppels, welke hol zjyn, gediend toe 
fchuilplaatfen voor de flakken^ zoo dat men *er t|en. .4. 
twaalf en meer In Comoiige enkelde (loppels vond, waaf*' 
om hier bet verbranden dier (loppels vooideelig geweest 
ware. Het eiland fV^Uheren lijdt onbegrijpelijk veel door 
bet overtollig binnenwater; van.de vier zeefluizen, dijS. 
VQor S5 jaren niet toereikend geoordeeld werden» zijn 
'er twee door flikken verdopt , waardoor veroorzaakt 
wordt, dat menige wei. en zaadianden onder het water 
bedolven zijn: de it<té^ bezaaide kwijnen en de .vrucb|« 
baarheid der landerijen wordt merkelijk vermindercl. 

Ijet Koolzaad is vrij wel gelukt, van de witte booaen 
is weinig te regc gekomen; de meeste zijn op het veld 
•verrot, als ook de verdere peulvruchten , welke eentreu"» 
tig tafereel opleveren* 

0e Veeteelt was ook nadeellg uitgevaUeM; vele r^ndo* 
ren, bijzonder kalveren, zijn in den Herfst geilorven« 
ook vele. fchapen, 2üj zonder ,op het eiland Zuidbevelani^ 
Men heeft atdaar de proef genomen^ om de fcbapezi van 
het water te ontlast-en (waaraim de meeste gedory en z^n) 
door middel van een mes, In het onderlijf van het zleki»^ 
. fchaap en wel aan deszelfs linkerzijde, tusfcben de dij^' 
en achterde rib, eene infnijdlng of optnijDg te makeii. «-r* 
*£r waren '*er, die een emmer water loosden, maar ook 
jtevens korten tiifd na de bewerking (lierven, dus bee^ 
men dit middel moeten (laken. — — - Volgens de bedgtj^ 
«ijn de fchapen op de fcborren geweid, minder aan di^ 
ziekte onderhevig, n)en gist de oorzaaJc daarvan te zün^ 
dat zfj zich voeden. met kruiden, die min of meer met 
zoutachtlge "deeltjes bezwangerd zijn; zoo dit de oorzaav 
is, zegt men, zoude men aan de fchapen, die op geene 
fcborren grazei^, nu en dan een gedeelte keukenzout kun- 
nen geven. — - Behalve dat men dezelve in regenachtig 
weder zooveel mogelijk op (lal hield, en als^ dan drqbg 
.voedfel gaf met water, waarin, keukenzout ontbonden 
was , befprengd. , 

Ten aanzien van de Commercie en Zeevaart hadsipe» 
/ •. igeè" 



C 299 ) 

^eeitQ klagt«n$ ide mar f time werken werden .te FlHfingen 
mee ijver voorcgezec, zoo dac die (lad zich wac begon cé 
herdellen. -— — Middelburg leed veel door het als toeii 
pog niec voltooide nieuwe havenlcanaaK waardoor de ge» 
veenfcbap mee de buicenf!roomen afgefloten was. 

In A>/«/<7»</ leverde het Koolzaad, dat eerst 11 echt en 
dun ftoudy.wel uit; de wintergarst, rogge en tacwe wa- 
ren niet voordeelig, dan bragten door de hooge prijzen 
vrij wat op: de Haver flond voordeelig te veld, doch 
werd flecht ingeoogst, de onderfcheidene Erwten kwa- 
men flecht binnen, de Paardeboouen Honden voordeelij;: 
(ommigen bloeiden in November en flonden den i6deti 
FebruarlJ \%\j nog te veld; 'er zijn *er bijna geen ge^» 

wonncnt om te zaaijen. Daar. men in Friesland de 

lauden, waar boonen op gedaan hebben, het best gefchikt 
voor de tarweteelt ootdeek, is 'er een vierde uiinder 
gezaaid dap voorheen, omdat de boonen ce lang op het 

veld bleven ftaan. ^ De Aardappelenteelt was voor* 

de^lj^:; de Vlasteelt was vr^ goed, fchioon bet vlas (o 
broos was; de Chicoreiteelt was niet meer dan inati<r«<- 
I>e Boekweit was gelijk overal zeer flecht. — De 
Bijemeelt was zonder voorbeeld ongunflig; zy konden 
voor zich zelve den kost niet winnen^ door dat gebrek 
san zonnefchijn en daarbij komende regen en wind, de 
bijen belette om uit de bloemen des velds honig aan- 
cebrengen^ vele bijenhouders,, die in het voorjaar een 
fiai met bijen hadden van loo korven, hebben in éevi 
herfst geen as opgezet, die den kost hadden voor den 
winter; zoo dat bet gewin van 1815, hetwelk men voor 
eentdobbeld rekende, in 1816 meer dan verloren is* 

De Schapenteeit was voordeelig door de hooge prr^^zeti 

der wol, die op twintig Aulvers het pond kwam. 

Men hoorde v^n de ziekte onder de fcbapen, die men in 
Friesland galligheid en in Holland ongans uoemc, weinig, 
waarvoor men anders in natte zomers zeer beducht is. Men 
beeft éei^ ziekte ook wel onder het rundvee, dat in lage 
en waterachtige welden graast: de;;elve wordt veroor* 
zaakt, geUJk de Heer Scheltema aanmerkt, als het vee 
4en ginfchen zomer in het water heeft gegaan, en onge« 
zond Voedfel gebruikt, waardoor de gal geenc genoeg* 
^me uitwerking beeft op de fpijsvertering» Het bloed 
#ordc met water gemengd, dit veroorzaakt waterzucht, 
uitcering en daarna den dood. ^--^ Bij zoodanig vee 
vindt men doorgaans wormen op de lever, geheel aan 
een bot^ gelijk* en door de dagers botten genaamd, welke 
bec vee uit het water Isflorpen, en éïQ dan uit de maag 
door den galleider op de lever komen en van de gal Ie» 
ven, ter benndeeliqg van de gezondheid der beesten: 
evenwel kan het yee zonder étzQ botten waterzuchtiüj 
jrijn, en ook botten hebbeen zonder watnzucbt» hetwelk 

ook 



( 



300 ) 



ook met het gevoelen van velen omtrent deze ziekte 
overeenkomt. 

Ook in het Kwartier van Zutphevt was de fterk heer. 
fchende gal of gelligheid, bij gebrek aan kundige vcear^- 
fen, voor de veeteelt zeer treurig: verfcheidene koebees-' 
ten waren *er reeds geftorven; den isden Maart 1817 
waren 'er in de Gemeente van Laren reeds 339 ftuks 
dood, als mede een zeer groot aantal fchapen. 

In de Provincie Overiiifel was de oogst over het alge- 
meen vrij goed uitgevallen, bijzonder de Rogge, Garst 
en Haver, welke zeer weinig mét andere jaren verfcbü- 
de: de laatfte alleen kon niet droog ingezameld worden; 
'de Boekweit was zeer flecht; de Vlasteelt is ook redelijk 
wel geflaagd, dan met het droogen had men veel moeite, 
iien befpeurde aldaar in de verbeterde hoedanigheid van 
vlas en garen de heilzame vruchten van onze gezegende 
omwenteling, in den onbelemmerden toevoer van lijnzaad 
uit de üouzee en wel bijzónder van Riga. Aangaan- 
de de Fabrijken bleek, dat dezelve meest alle in fenea 
vrij werkzsmen (laat zijn, alleenlijk te Hengelo niet, waar 
zij flapper zijn, dan het vorig jaar. Men fchrijfi dit teh 
deele toe aan de verhoogde prij'zen der ruwe katoenen, 
en aan de nog ftceds opgevulde magazijnerf van Engelfche 
en Franfche dimetten en andere katoenen lijnwaden; ver- 
der was met genoegen uit eene tabellarifche opgave der 
Fabrijken en Tmüiken, in de Had Deventer^ dé vrij 'alge- 
mecnc bloei derzeive optemaken. Bijzonder werd de aan. ■ 
dacht gevestigd op de vier Koufen-Fabrijken aldaar, waar- 
in meer dnn 350 pe^rfonen' gebruikt werden, 9\s ook in 
die van T.opijt eii^VJoerkleeden, waarin 15a tot 200 |>er» 
fonen arbeiden, naar gelang van het vertier, als mede op 
de acht Leerlooijerijen en Touwerijen. — — 'Onder de 
bedrij veil aan Dsventer eigen, is dè Koekbakkerij van 
bijzonder belang; de verzending van koeken beloopt jaar. 
lijks 300,000 rtuks, van ijgg elk, of meer dan een half 
milliöeri ponden. 

Met leedwezen bleek -iiet, dat ook de oo*rst !n de 

pr'ovincfe Noord- Br ahand niet gunstig was geweest. 

Men waande in fommige flreken, bijzonder in" hèe zui- 
deliüce gedeelte, even als fn Zeeland aangemerkt is, dat 
het Vlas aldaar niet kon geroot en bewerkt worden, om- 
dat het water niet gótd was, waarom men het naar" Hoh 
land'toiïd. In den jare 1811, bij de inlijVitig van dat 
gedeelte in Frankrijk^ Werd men 'er door den nood toe 
gedrongen, waardoor dat vooroordeel zoodanig overwon* * 
nen is, 'dat die 'bewerking zich ten fnelfte aldaar uitbreidt. 
Door de hoogte <l«r rivier^. werden *cr vele landen óver- 
ftroomd, waardoor men de vruchten' van dezelve niet 
kon inzamelen y' zoodat verfcheidene landlieden zich van 
hun vee voor èen' fpotprijs möesteno'ntdoen, terwijl an- 

de» . 



C 3QI ) " 

^ere het grootdfi gedeeke in den winter door hong:er^ 
reeds geleden gebrek of flecht voeder, hebben verloren^ 
Inzonderheid langs de boorden der Maas^ waar naauwe- 
lijks een derde gedeelte zal zijn overgebleven. Ook 
,j[lierven 'er hier en daar onder hec rundvee eenige in de 
ommeftreken van Breda ^ aan eene foort van fllirtand in 
bet bloed. - — • Behalve deze llerfte nu is de veeteelt ia 
lA^ Meijer ij van den Bosch ^ bijzonder in de Gemeente 
langs de rivier de Maas^.vizTX men overvloedig van goe« 
de en gezonde wei- en hboilanden voorzien is, zeer ann- 
xnerkelifk en neemt jaarlijks toe» zoo ais uit den hierbij 
gevoegden flaat,. van het aantal hoornvee, paarden en 
fchapen, blijkt. 

Opgave van het getal der Runderen, Paarden ew 
Schapen,, welke in de Provingie Noord- 
Brabani), in D£ onderscheiden Jaren 
* gevonden zijn. 



In het Jaar 1814. 



Runderen. 



Boven de 

2 Jaren. 

>■■ ■ "— — 

■ 1 • 




85118. 



8633^ 



50148/ 



3PP2I 



IN 



l^ 




Paarden.' 

w\. 



HET Jaar 

18^46. 
HET Jaar 

19514- 



Beneden de 
3 Jaren; 



333«. 



181 5. 

422^. 
Ill<^. 

3774- 



mam 



Schapen* 



IMIMM» 



58r35- 



757^7* 



71103 



» 



Aangaande den t o eiland der Hout. en Boomgewasfen In 
êe Meijerij van den Bosch ^ vernam men, dat 'alle der- 
zelver foorten zeer goed voortkomen,' en de daaraan bje- 
llede kosten en arbeid, rijkelijk beloond worden; inzon- 
derheid de Eiken», 'wier deugdzame arbeid re^ds vanouds 
her beroemd was. De beuken , populieren en denne Cp^yre 

... _^ bos» ^ 



txisfcticn, vni) wetke föcnen raetl aldaif tiog v^tréheldett 
zware bosfchen en vele nieuw Aangelegde pTantaadjea 
vindt, als voornamelijk te Boxtel ^ te yucht ^ te Helvaori^ 
te Oosierwijk, te Udenkout^ te Tilburg % te HUvarenbeek ^ 
te Oirfchot^ te Bergeik^ te £^^^*?, te Eindhoven y te Stip-- 
hotit^ te Nunen, te Helmond ^ te Liethout ^ te' Aarle ^ te 
JJ^e'/^, te »y/. Oedenrode .tt SchijHdel , te 5"/. Miekieli*,Ges* 
tel 9 te Heeiwijk en té Èerükum^ onder wellte bijzondere 
opmerking verdienen de federt 15 t 16 Jaren ia de frefde 
nieuw aangelegde dennebosfchen, van de Héereo Wes- 
felman van Helmond, te Helmond en te ^arle^ die 
vrrn den Heere vfin Thnyl Van Serooskerken vaö 
Heeze en Leende te Heeze^ en die van den Heere 
van Ryckevorfel onder Etch eti Fucht , terwijl de Heet 
Martini in ^s Bosch ^ mede, gedurende dat tijdperk, meeif 
dan 40 morgens van de belde afgegraven etlln welwasfetide 
dennebosfchen, vrnchtbare korenakkers en maifcbe wei« 
den herfchaped heeft. 

( Ha Fepüölg &f^ 6ht hierna.'^ 



STERRE. Elf WEERKUNDIGE 

WAARNEMINGEN. T- 

Smolensko. Op den stiften Jfuli) O. S. k op eene 
Boerenhofllede in hét dor^ Slobodka van dit Goü» 
VemenéDt een Luchrfteen met zulk eene hevigheid 
nedergevallen 9 dat hij verfchéiden voeten diep in óé 
aarde drong. Die fteen weegt 7 pond, heeft, ecne 
ruwe oppervlakte en door den donkerbruinen kloinp^ 
die het buitenfte vormt., is de eigenlijke zelfftandig- 
heid des Iteens zigtbaar, zijnde grijskleurig en 'met 
metaal * fprenkels doormengd. ^ 



WEEJaKUNDIOE W A AaWEllIIKOEN^ 
BUIT£N HAARLEM» 



rCARO- I THER* 1 «JVIND- | LUCHT9* 

tttZ < MB- I MOME- I STREEK. J GCS1^ELO« 

OCt. l TER, f Ter* I ( HE2Ü. 

I '■■ ■ ■ " 1— w^*»"^*— »W»l> n iiiwi I . H u 



U <y^ ïi ^3i J I belder. 



c m o 



fcM»»»^ ■ ■■» ■ »■! ^11. III. 



& z«o» 



I 



omtrent bcSdcf^ 



*-r^ !»•• » 1 5il ( 2. a. o. I 

ƒ./ JLo <SO- z 1 049 I i. t. o. I bewolkte 

CSO> x| I f»o 2.0»t»Z« 

«t <30. if I éoi 

^- I30> tl I 51 f X. o» 



omttciBt lieldet. 



"UB 



J30. of I 471 

<30. o§ 1.58 

ISPw ö| I 45I 



■&•*> 



hddef* 




•i II t 



BEKENDMAKINGEN. 






**^it^ B9 J. NoMAW». Boekfaaiidelaar te Zalc-Bommef^ 
.0 is heden van de Pers; gekomen en mede te beko** 
Wby A. VAN DEE Wervb te Amfterdam en alom. 

!• Het kleine Rijk der Natutir, of nktrekfelen der 
atunri^ke Historie» voor de Jeugd, met 48 Afbeeidin- 
n van G* Oortman, in isvo» groot dft5 pag* in nette 
nonne band, è ƒ. s ii« 
[^. Dito best r(phrijfpapier, nette cartonne band, k f- : 16 
Vfiio papier en mei^ fraaUe naar het leven gekleurde' 
nette cartonne band , 4 ƒ i : 5. 

leine Spookvertelllngen » voor Kinderen. (^Dg 
é^erniiging lost dt dytaling op: Socrates.) Met gekleur« 
de Platen, i ƒ - : it. 

UI. Kleine Bibliotheek voof Kinderen, met gekleurde 
Platen» in !»•., è ƒ i : • 

, IV. T. M. Sa il er, het gebed des Heeren, voor Kin- 
deren , in hunne taal ^en naar hunne bevattingen. Uit bee 
hoogduitsch vertaald door J. M. Schrant, tweede druk 
ia ift*'.^ nette kartonne band, met een Plaatje, ü/*. ; 11 

V. De Kleéren maken den Man, In 16 onderfcbelden 
naar het leven gekleurde voordellen, voor Kinderen. Op 
ijn kaarteblad in een kokertje, ir ƒ - : ia. 

VI. De verbannen Zoon of de verblijfplaats der Struik» 
;toovers$ naar het Fransch van Mad« Regina MarU 

R#- 



\« 



C 3<^4 ) 

Roche, Schriffder der Abdij -Kinderen, s defijen., groot 
hvo, met een Vignet van van Senus, ^fs niö. ..! 

-Bij deuzeiven £ijn eenaantal andere fopftenvkn Kinder« 
boekjes tol vcrfchilleade prijzen met zw^ne en gekleurde 
phten te bekomen, ' • , 

*// Bi) de Wed, A. Loosjss Pz., te Haarlem, w^t 

♦ uitgegeven en zijn bij hare Correspondeuten^te 
bikomen l oe twee volgende nieuwe Artikelen : 

I. FT. D. KAT, Dagboek eener-^Reize ter fFalvl$ch'9n Rok» 
h^n-vangst^ gedaan in de Jaren 1777 en 1778;. meic eene 
Kaiirt van Groenland en h«t Porcrait van den KommM* 
dsur Kat op den titel, gr. 8vo. tl ƒ i ': 4. 

ir. ]• KONING, Bijdragen tot de Gefchiedenis derBóek^ 
drukkümt; met eene Afbeelding van L; Jansz. Koster en 
eene Houtfnede eenige oude Papiermerken voorfliellendèy 
gr. 8vo,-^ ƒ I ; 16. - . - . 

W* Op den loden en uden November aanflaaade is 

♦ de Boekverkooper. Vincent Lóósjés .te 'Haarlem» 
voornemens, in het Lekaal der Publieke Verkoopingen voor 
ónr^ferende Góéderen aldiiar ,' door. een daartoe bevoegd 
l>eambte te doen verkoopen : 

Een« zeer goede Verzameling Lati^nsché,'' FftAifócHEr 
Eng^lscöe, Hoog- en Nederdüitscre BOEKEN, be« 
Aaande, behalve eenige Godgeleerde ^' Kef kètiike Historie^ 
Je hr ijver iy Natuur^ Wiskundige en Regtigeïeerde H^erken^ 
in de ^"Nituwfi^ " Rêisbtfchrijvhg^ ,' Rómant\' Mengelwerk 
ken f Dicht' ^ Taalkundige en Toanéeifpeleni^ -— . Waaronder', 
yóortreffeiijke Werken inet P/aten y vïïsL^bovcd^ Tableau x. de 
la Suisfe , HüMtfOLDT ön Bt}iiVLAViD Vues deCórdilleres^ Hentzt 
VtiesdeiGlaciers^HooFTs enCaTs Werkenin Mio^fEf^ci^^ 
d:e, ÏJüFfON NatuufL Hiji^ LEDERMUtLER Mikroskópifche ^. 
mfikelijkhiden , in quano, LhmwJnnales du Müfée^STVAKT 
en Kuiper de Mensch^ Luikens beste Uitgaven enr», uït^ 
BTunten; voorts eenige zeer fraaij e OpTiucHi,- PHYsiscgi: 
CT^ Mi>zijK- Instrumenten , waaronder Brand fpiegel^. miu 
kroskopen. met voorvyerpen , van IJpelaar eji apcJeren, 
Tocftellen vóór Prisma, Chambreobfvur ^ alte inet hun tge^ 
héhooren ; Violoncel van Kuiper enz., gevonden worden j 
ep eiridelijk eenige Rariteiten en Boekenkassen.** 

Zullende eerstdaags de Catalogus bij bóvengemeldéif 
Boekverkooper te bekomen zijn. •" ' 



rt 



Te Haarlem bij de Wed.A. Lqosje^ Px, 



i 



A I. G E M E E N E 



K O NS T 



É « 



•■.*. ' 









EN . Vl'^fer//- 



I, E TT E R - B O D Ë , 



r 



VOOR HET JAAKiSiS. 



r 



N^ 50. Vrijdag ien "ppkti ^Octaber: 



••iM)iMM»*MMi^aM*ü*M*MMM«I^M*«Ü«iM^ÉMl 



f ' 



*, y ' • ' ■'■■ ■ ■ '- ' ' 



B È R 1 O TE N. 






I-»-- ,1* » '• !••'•• *»•-* 

^0Ni>EN. ^m Cairo heeft mön \,hicr met groot: 

leedwezen het overlijden van den-Keer Rp.tjco»it ver-^ 

tkomen» e^n.roan beroemd door zijQie belangrijke out»- 
dekkingen . in ije bouwvallen van het aloude Egypte- 
gedaan , ^cfe uerdlpnlielijk rbijzonder bij, :het Briticfae i 
Mufeunj% ,dopr ^t ..i?verzenden vatl. ue fhaifte ea* 
jB.erkwaardigfte Oudbeden uit die. ftréken. Sedert! . 
ver^beideh jaren had hij zich 9 met buitepgemeene drift., 
en iivi^rt op dc.naauwkeuri^e jia^poring der Gedcnfc** 
fii&ken van de Qudlieid in Egypte toegelegd. Hij 
bevond zich aldaar onderde onmiddellijke befcherming 
van het Ëngelsch Gouvernement, en zijn arbeid ia met., 
den fchitterendften iiitflag bekroond goorden. Hij* 
waa het, die het allereerst het terrein voor den groo^. 
ten Sphyox deed ontginnep en zuiveren l aldaar deed 
hij belangrijke ontdekkingen ♦ welke in ,der tijd awi/ 
het publiek zijn medegedeeld. Ook .deod hij; met verr^ 
-wonderingwaardig beleid en (landvastigbeid , den grooteo 
Teinoei te IpfanU^iul opdelven: een overheerlijk ge- 
denkttuk, docii hetwelk» opfommigcplfatfen, tot op 
iJL Deel. V . een^ 



C 300 -) 



\i ... 



D^tTT de fi t4 October. Heden overleed hier de 
Heer Jacöb vaK &ie^a^ Medi Dn» it den ouderdom 






atnt hoogte V:in meer 'dan vijftiet voeten 9 met tOié 
bedekt was. Te T^ieben deed hij insgelijks verwon* 
derlijke (MdekkingeQ % en van daar zond hil het over- 
heerlijke hoofd van het Standbeeld van Mem nou 9 
dat thans het fieraad van^jpi^ Ifufaum uitnaakt, naar 
Engeland. 

. De* bepaaldheid van een voorloopig berigt duldt tiiee J 

den geleerde Bepzq»^ in ^Ile, ziine talrj|fce nafpoiiki*' 1 

'gen te volgen c^ alje 4ijne ontdekijngeid öptegevem 
wi) zullen fleclits nog de kostbare ontdekking oseU 
den van eene buitengewone, begraaf kist», die hij in de 
Egyptifchê Kiatakbmbèn gevonden, heeft' Deze aller-' 
fraaiste begraaf kist is negeti voet en vjjf duim lang« 
van het fchoonfte albast, doorfchijnend als glaa en 
helklinkend als ^eene klok; dezelve is bedekt met / 
}iieroglyphèn.èa,i)5i/tf^//>j.Van den kostbaarden. arbeid* " 
Men had gehoopt 9 dit onfchatbaar Gedenkftuk in 
Engeland te zien aankomen, doch thans vreest* men, 
dat die dood van Belzqm deze hoop in rool^ ztJ doen 
verdwijnen. \ \' 

De Koutde en belangrijkfle onderneming van dezen 
geleerde,. ïff otgetv^ïfeld die get^^est » . om 'de Pira- 
ttide van Chiza of Cefren van buiten opentebreken 
en te doorboren. Hij begon dezen Kfcrculifchen ar* 
Hbid op den löden Februari j aan het hoofd Van zestig 
muti; ftipn* nioest eene masfa van de hatdfte, fteenen, 
met^ een niet ifainder hard cement aan elkander ge- 
voeg^» die hét voorkomen van eené volkömene Gra- 
niet ^ rots opleverden ^ doorboren. ïi(m ti^aiAtl van 
eenen ailerzwaarflen arbeid en dict dmi^ende zwarig- 
heden ^n perroohlijke gevaren ,. gelukte li^t ev^eüjk 
aah/B£LZOMi, om, q) dèn isden Maart, eénen weg 
naar èerie der onderaardichè kamers van de Piramide 
té vinden. Wij zijn, van oordeel, dat hetBiitsch 

: Mufeum 'geènl moeite of kosten Q>aren zal , om dèn 

, arbeid viaft Belzoni te doeii voortzetten, door een of 
tvée perfonen'naar Egypte .te zenden, welke, van 
2^e^ ontdekkingen gebruik makende, dezelve, zullen 
ntódcdeeien, en het genot daarvan^ tot grodten roem 

. van Ehgehml, en tot bevordeting der wetenfchappen » 
lian de geleerd^ ^rel4 zullen ver:^êren« - 



\ 



I * 



( S6? ) 

Vjlti' >5 jjiferti fiij was fmds 1^96 tid Vah de ifc/- 

Undjche Maaffchappif der ffèfen/siappèn tc Haarlem eö 
van meer geleerde Gepóbtfcn^pen. . 

' AMStEliDAM. • Bij'' J^onitifelijk bfefltiit i$ tot buftctt- 

6^ woon Hpogleetaar ty.h^t Lüthersch., Senuoariuli 
enoerad, de Wel Eerwaarde Uéét C. H. EteRS- 
Aach, Pftdikatit der Evingelifcbe Li^therfcbe, Ge? 
lïieenté alhier. ' 

• • •- ▼• 

W ' m ~ 

% 

; BEVtftTmt /i{r/i if öctöhèf. tltétn övjirleéd tféf 
iti den ouderdom vatt 68 jaren , de Wei .Éerwaatdd 
Heer Joannes Wioeri J. Z, At &, FA. Dr.^jÜt^ 

Ïa cenen veelfaf igcn getroywen Ev^^ngeliedienst bil 4c 
tervonfidén hier ter ftedcj onlaugs/ uithoofde zijqer 
iigphaams xll^akTieid ÈmeritUs was gelvordeii. .Hii 
^erd ift 1^93 tot Lid van de Hollühd(cht,M(i^^oha^pu. 
dér Wtmlfchapptn te Hddfhm bepoeaid ea behaalde 
teedi vroeger bij .dé Maatfcha|5pi) Titf Nü% Van. U AU 
gtmccn eene gouden en zilveren Medaille ; déze voor 
de beSntWöordiüg dèr vraag: Zijn de bewijzen cH *f«^ 
tnerken eéncr Gbddelijh Openbaringe U iindcn in dé 
Bbtkeh des O. tri ti.Vtrbondsf gene voor eiene Verhan- 
deling over. d^ Zedelijke i^Vê^ing der Kieren. (^> 
Hoezeer hij de nuttige lerfen ♦ in het laatfte ftuk mede-' 
gedeeld 9 Wist optevolgcii ca In praKil^' te t^iengen^ 
5 véle jaren gebleken üft de opvoeding, het oqderwijéi 
eti de' opléfding tot de Akademifche* iludiea 9 dooif 
bent 'inet «boveel ijver afs kunde aan een aantal jon« 
gglieden gpgeven » waarvan verifcheiden hunnen braven 
^rmeester nog tot eere verftrekken. In den jar0 
1798 wees het Haagsdi Genootfchap Tot iurdedigini, 
ian den Chrisielijken 'Öodsdiemt aan een door hem ini 
gezonden ftuk, behelzende Bedenkingen tyer de geboor^ 
te van Jezus uit e^ne Maagd ^^ haren zilveren Êer* 

iDenDiiig toe. In alle nuttige inrigtingen^ ^ureitde d<ei 
aren zijns verblijfs hier gevestigd, nam bij me« 
geestdriit aandeel, en laat bij sdlen eene gezegehoQ 
nagedachtenis achter^ 

Haarlem. TkYUit^ Godgeleerd Gtnó^tMap htèfu 

(») Men uliift beMe deze :Prtjsyeffc. fn iet Ifto. 014 
m iie PrysTerBiDdeitofen dier Maacrchapp)|. 



i tan . 

* Va 



C 308 5 

fn deszeJfs laatstgehoudene bijeenkow«t, l?.efloten, de 
'volgende Prijsvr;?ag üitt(^fchrijven : „Welken invloed 
• ^ heeft het beflaari van Gelaofsformulieren of dusge- 
' ,9 noemde Symbolifchc Boeken, van den tijd der /tugi* 
,9 burgfche confc}fip af, Qp de Godgeleerde ftudien 
9» gehad? in 'hoeverre .geeft de nafporirig van dien in- 
\h vloed grond, pf orti het v^oortdurènü beftaan van 
,^ 'dergelijke. Boeken in 't gemeen aftèkeuiïïn., of om 
9, èeöe andere inrigting van dezelve als wenfchelijk 
„ te doen befchouwen"? en hoedanig i:ou, in het 
„ laatfte geval* iler^elver jnrigung behooren te 

'De prijs yoór Het Antwoord, dat der bekrooning 
tvaafrdi^ "gekeurd wordt, is eene gouden Medaille 5 
op 'den Stempel van het Genootfchap geflagen, ter 
Jnneriijke waarde van vierhondfcrd.Guldéns. 
.' De 'Verhandelinge;!, tot antwoord. dienende, moe- 
ten, ^of in het Nèderdüit^ci, Latijn, Fransch* of En- 
^elscH, goed en IfeWbaar, door ctne andere hand y dan 
dif '^an dcn-Authèur^ gefthref ven zijn , en, zonder 
mam, allecii met;-eent Spreuk óniiértèekend, en ver- 
gezeld- met 'een daarbij verzegeld briefje, dezelfde 
Spreuk ten opfchrift voerende» .en van binnen des 
Schrijvers naam èn adres bevattende, yrachtvrij ge- 
2ónden worden aan het Fundatie -Huis van Wijlen 
"den Heere Piet er Teyler van der Hulst, bij 
het Sleeperspootd te riaarlem, en ,wel vóór den iflen 
Januarij id;20, <ym heooidt^ld te kxxvmtn woxdm, VÓór 

of op dfen iften'Decetóber deszelfdén jaars* 

' HAARLEMé Tot een proefje, hoe onie Döitfcbe 
ndbiireo* zelfs die gene, die het nog wel met ons 
meenen^ over onze Ta'al- en Letterkunde oordeelen j 
tóöge bet vdlgende dienen. '\ ; 1 

:,^ Ih de Hciddhefger Jahrhucher der Literatur Voor 
róiS. (f;<565en yerv.> ftsat eeneRecenfie dèrRedevoe- 
tUig vön Prof. VAN Capelle, die, bij eenige vrij 
féédê'-öMinerkingen övfer onze Taal- en Letterkunde 
(van wjlke de Schrijver toont, niet geheel onkundig 
te zijn) nogtans het volgende als redenen opgfceft, 
yvtoönt.dc i:)///</2-//(?f\f dezelve volftrekt nietbeoefenèr, 
ja: eene fchoone en edele voordragt daarin naauwelijks 
yoor mogelijk Imdcn. „ De., taal op, zich zelve heeft 
^*" ... »> voor 



1$ 



j 



*»>c. 



C 3<*9 



^ 



^,' voor i^^Buitfchcr in'hèrén troon .en klank, 'in dé 
,^ vorming van woorden en zinfiiédph iets terugdöó- 
;, tendi, tënnfiinsté niet yéèi' bektforliiks ; wij 'rieii 



^ 



^ ^ tgefchlügi , . , . , ^ 

„ woorden, die bi}.öhs>uiten.^ie^rüik zfjn, of eene 
„ onedele beteekeiriV hebben i 'daar' vnn de, fcUoonfte 
„ én waardigfte dingen gebruikt, én ons dus op eérié 
ii dikwerf vreemde' wijze geftoord bij de vergelijking^ 
,v met onze taal , die zich hier elk oogenblik aan on» 
„ opdringt. Dé kturkündé der Hollanders draagt y 
'99 gelijk dé %amenftellin^\ (^conJlrüciU^ der iaaU Jinds 

\ *» geruimen tijd dé boeijen yan den Franfchen fmaak; 

1 ,", de fóezij is groóténdeeh redekunst (*^, het proza. der 
5, meeste Schrijvers wij.dloopig, en de vorming der 
^, zinfneden toont eene flafenigte Gallicismen: van dé 
,, fraijdigheid, en den ' rijkdom aan wendingen en 
,, vormen harer Duttfche zustér Ifchijnt deze taal- ei> 
,, letterkunde» niet zeer veel te bezitten enz/' 

.Ro^ het mogelijl^ is, dat een man „als deze béobt: 
deelaar, die in hét ' v^eryoljg toont, met HooET^ent 
VA>r DER /Palm bekend, en' onzer tale gansch- niet 
brigène|en te zijn, zulk efene' menigte vtlfche' be- 
fchuldigingen in één zoo kort beftek heeft kunne» 
bijeenbrengen, is ons onbegrljpelJjK:. ; 

•• Dat de. Hollandfche taal in de eerile oogenblikèen 
(Jen- Duitfchw vreemd, en 'moeijelijk moet voorkomen^ 
\ Vooral in de uitfpraak, is onbetwistbaar j doch is dit 
ft!et ook, in eetie dubbele mate, het geval met het 
Zngelsch? En hoè denkt.de beoordeelaar wel, dat het 
Hollanders g^^x^ die' eerst. beginn]5n Hoogduitsch te lee- 
ren. Gelooft hij misfchïên, dat de welluidende woor- 
den Pfrepfi'Pfufcher^ Z^^ffchcnzeit ^ enz., veel bekoor^ 
lijks vóór hem hebben zullen? Maar is de Hollander i^ 
wiens geduld hem daarbij niiet begeeft, eenmaal aaa 
dit Gezifche en Gezwitfcher^ gewoon , zoo leest hij met 
bewondering en genoegeVdè vele meestcrftukken vaa 
dé taal zijner naburen.' En waarom kan de Duitfcher. 
zich daii niet aan ^e keelklanken gewennen? Ligt 

•-,':- .bet 



! 



•' ' 



JC*) W het lïoogd; volgens een harbaaruh^tsxzv^iL^tx^is 
'motd^rhétofifirend^''^ *■'■'-' "^ > 

*: V 3 



f 



bet nlsfirhieti daaraan 9 dat zyn orgaaii' niet genoef 
fhtMehkft Cm] zullen niet zeggen yerminkO is V Wij 
zouden dit bijna vernjoeden , .Wanneer wij eencn DuiP^ 
Jkhcf en Hollander te zamen ÏV^/ïj^A hoor^n ipreken. 
Maar juist dit is het mi^rchiefi ; dé H^landcr leert te 
fpoedtg Franscby en leest het te veel, oin 3e oor- 
fpronkelijkhéid ' zijner taal te behouden. Van vele 
willen wij dit, niet ontkennen, maar dat 16 de vor« 
ming der zinfneden zoovele GalHchmen zijn zouden 9 
ontkennen wij ftellig, of bet moest ook een Gallicis* 
me zijn* dat onze godde Schrijvers thans de ellen- 
lange, onverftaanbare Perioden dtr Dttitfchers^ üie in 
elkander zitten als uijen (volgens Wjêiand* uit- 
drukking) niet gebruiken, maar denkeu, dat men det| 
trezér lïcyer . Ipoedi^é rustpunten gunnen, dan hem 
door volzinne^ pijnigen moet, die bij de Jkiitfch^n 
vaak halve kolommen eener bladzijde beflaan, eti 
waarvan de geheele verpletterende last op één armhar- 
tig woordje van ^4ne lettergieep neerkomt. Is dit 
mislf^hien de rijkdom aan wendingen en normen ? Of is 
het misfchien de humur van Jean Paul, waarop meu 
een eigen woordenboek heeft? *t Is waar? wij heb- 
|>en zulk eenen Schrijver niet , dan of bet gevaar der 
navolging van zulk een hraftg^nie ijiet te^en zijne 
verdiensten overftaat, zou nog al d^ vraag zijn» Hoo 
kan iemand, dte vaw nitu Palm's Gedenkfcbrift gele* 
^en heeft Ten dat heeft de Ree. en zegt, dat het eeno 
Hoogd, Vertaling verdiwt) nog twijfeten aan de fmij- 
digheid en den rijkdom der HoIIandfche t^^'l aafi 
wendingen en vormen? Wij wilden wel eens den 
|>roza- Schrijver 2ien, dii| DuitspMand thans daarti^H 
óver kan ftellen. Waar i^ toch oojc die menigte onedeh 
woorden, die bij ons eene edele beteekenis hebben? 
Heeft de Buitfcher dan de Frmifche y\t^€\^ aangenor 
inen? Of weet hij niet, dat de Frapjbhen ztlyt het 
bejammeren, dat sslj uit kwalijk begrepene zupbt to| 
;sui vering en veredeling hunner taal alle de ^aiyiPei$ 
van MoNTAiQNE en AWVÖtj verbannen hebben* Be- 
gint dit zelfde teginïel nu ook bij de Duitf^hers xxï 

Heerfd^n? Maar is de Tjefthwldiging zc^ve wej 

waar? Of duidt niet hopfi^ hp én ko^f co verfghei- 
dene gndere juist bet tegendeel aan ? 

, ^n nu ^»dcUjk 'bet n^/hhmfiigiey hn^t tMoriutond^ 

WSfX Po«Kijt' «00 booig vUegt u\:Z^^ jm in ^ 

• ^ ^'- ■ '^ « ■• . •' -' ' 'I ^A wqI« 



% 



/ 



( 3or > 

bolken, iat rij met Icarus neértüimelt, ipWr .toc^^ . 
hoQg genoeg» ohi zelfs eenen Klopstock, eenën 
Schiller» eenen Göth« op zijde te ftreyen. Wij 
t wijfeiep zeer, of de Ree. BiLDERMjK wel. gelejien ' 

heeft « en» a^o ja, of hij hem verftaat, anders koa' 
'hij bij geene mogelijkheaid zoo fi^rekeQ. ^Maar ^ge- 
noeg! Hij Icomt zelf op het flot zijner Receiifie terug» 
en iriöjgt de PalimdU voor oüzè beste Prozafcnrij- 
vér» en Dichters, onder, welke l^atfte hij eeriige de^ 
voornaamfte opnoemt, do<|i pijd^r deze HuijDÈco^ké. 
geplaatst, en Feith vergeten be^t. , , ^ -s " J 
EeM befchuldiging echtei? vap oen beaoraeèlaar 
moeten wij al zuchtende erkennen» Zij is deze, d^ 
ver{ch«»denQ.der eerfte vemuften onder de übllati- 
ders g€^tn reig$l HQllandich. fekrijven» Hier moeten 
-wi] fcbuld belijden : doch mogen op verbetering hq * 
{)ea , die toch ook al begint»** 



< • 



. P R. o G R A M. M. A 

yf A N BET 

GEN O O T S C H A Ps 

Tb» BEVORDERING DER HEELKUNDE» 

TB AMSTERDAM) 

Fier den Jat'e itii, 

'Het Genootschap ter bcvordering der HzatKuirDi?^ 
TE. Amstjbroam» heefc op den /den September dez^s jaars 
wèderojn deszelfs }a«rlijkf(:he Aig^oi^ne Vergadorüpg in 
de grooce Gehaorzaaj van. ^ec Atkené^tu» lüuttn ^ezeic 
Stad gehonden. Wegens Ip^t oyeriyden van haren Voor* 
Ellter, 'den Hodgleeraar A. Bonn, en de afwezigheid 
vèi den Hoogleeraar G. Vrolik, werd deze Vergadering 
door den Medebefttthrder P« jas geopend met eene ge- 
pote Aanfpraak »- daarin kennu gevénder ^an bi^t gföOt 
Vttlles, dat dic Genoocfchaiif Uëeft gftroftb, tijotd^ dez<i 
f . Mfhtigjarlge ér^turd federt een c^ dvak van «ebt - ep.- 1 win« 
(i^ jaren Vootzlcter^ en de. If aefter dv^rg^bleveftc Scicbcer 
vaa bethel ve# l^g werd aan de Vergadering foorgedra. 

V4 gen 



I 



C 3ia ) , 

feu het overladen van vi)f verdienftemice Leden, als d# 
[eer M. van Geuns, Hoogleeraar te Utrecht, de Heer 
}. Velt kamp. Stads Heelmeester te Zwol, J. Janfea 
ansz. Stads Heel- 'en Vroedmeester in deNeder-Be- 
tuw, H# Bezoet, Medlc, Doctor en Vroedmeester to 
Jlocterdam en C. H. Brink, Heelraeettcr ce Amderdam^ 
net bQvoeging eene« herinnering van derzelver onderfchei* 
dene verdienden. 

Voorts .werd door den Secretaris J. N. Engel er um 
een volledig verflag gedaan van de handelingen des Ge- 
npotfchaps gedurende het afgéloopene jaar, waaruit bleek, 
dat bU hetzelve op den bepaalden tijd waren ingekomen 
twee Antwoorden op ^e nitgefbhrevene Prijsvragen, als 
één ondef de Zinfpreiik : Le défaut de fuccès èst quelque* 
fiiU pim ut ik aux frogrèt de Part qttt let réusfites. L e* 
vret., ter beilntwoordiog der Vraag: Wat 2ijn In hec 
«Igemegen .Vieescbgezweilen , enz. Omtrent welk Ant<> 
woord de:rchriOtelgke adv\)zen van geraadpleegde Mede- 
leden' zijnde voorgelezény de meerderheid zich voor de 
l>ekroonlng verklaarde; en waartoe .de Vergadering, | na 
hierover te hebben gedelibereerd, met eenparige flemmea 
befloot. Het verzegeM «billet geopend zijnde,' bleek dd 
Schrijver daarvan te zijn de Heer Jacobus Logger» 
Stads Heelmeester, enz. te Leyden. ,. 

Betreffend het Antwoord, onder de Zinfpreuk-'DiV Pa^ 
tkfilogifche jtinatomie ist die einzige jickere Führerin in der 
Heiikunde; fie kann ups dif Üunhfheit^ in d$r fie fich oft 
hefiadet^ erhellen^ op de Vraag, wegens eene beknopte, 
doch zooveel, .mogelijk, volledige befchryving van den 
natuurlijken (hiac der gevrrichcen, en ötnringende deelen» 
alsmede van de gebreken daaraan voorkomende, öuz«, 
werden mede de advjjsen van geraadpleegde Medeleden 
▼oorgelezen. Waaruit bleek, dat de meerderheid van 
gevoelen was, du de Schrijver aan het bedoelde der 
Vraag, (beknoptheid en volledigheid) niet had beant- 
woord, en d'us de%e Verhandeling, Koewei, anders vele 
verdienden bezittende, niet konde worden bekroond i- 
waarmede de Vergadering zich vereenigde, en du5 het' 
l^ierbij behoorend bfllet' ongeopend Is verbrand, terwyi 
zij verder befloot, deze Vraag wederom op nieuw vöoi;- 
teflet^len , om beantwoord te worden vóór prinio IVlei 
1819, zijnde dezelve van den volgenden inhoud: 

' „ Daar h?t vopt den. ïïeelmeestér van bplang Is, eene 
* op Ontleedkunde gegr.bncie kennis der ligchaamsgebreken 
te be:?itten , t^r verklaring van vele duistere gevallen, die 
^icb fktt iijne ^a4eli)Ice kunstbetiaudefing km^nen voor* 
dpen^ vooral ook omtrent ^e Gewrichten en. derzelver 
omringende, dè'elèpKTTH'wenscht het Qenootfchap , dac 
^e Mttd^^v ep :;ervw;?pÖe vaii desz?irsj*ed?n, «u^verderQ 
• * -••',.• ; ■• \ u » We?. 



C 3^3 ) 

flederUodfche Kfinstbroederen^ door deirzel ver ondervind!»* 
gen, andere mingeoefencrenhieromcrenc willenvoorlicrhten.*' 

•, Om ïit doel 'des* te beter te bereiken , zal bet Ge* 
«ootfchap die j^^r daartoe den fli^emeenen grond leggen, 
ilellénde diep. ten gevolge voor, en verlangende hetzelve» 
.onder uitlöving van den gewonen Gouden Ëerepennin^» 
aan den Schrijver, welke voor den eerften Mei i8ip hec 
meest voldoend Antwoord » en een' Zilveren als een 
flcceiGt vjcfor dengenen» die het naast daaraan bijkomend 
zal Rebben. ingezonden, , ^ 

„ !•. Ê ene beknopte ^ doch zooveel mogelijk, voUedi- 
„ ge befchrijving van den natuurlijken ftaat en .te za« 
,, menftelUng der geledingen c^ derzelver naast orarin- 
^,-gende deeleti, zoo in het nlgeöieea, als'^ten aanz^iea 
9,/v4B» derzelver voorname oiiderfcheidende bijzonderhe- 
V, den en wijzigingen," 

■' ',, 2\ Een dergelijke opgave der gebreken, welkp ia 
Y, het algemeen de zamenllellende en oniringende deeleti 
^', der geledingen van den gezonden flaat doen afwijten» 
», en'dti/S tégenhntuurlijk, hetzij aangeboren bf toevallig 
'it aaogebragt, voorkomen. 

„ 3**, Eene 'aigemeene fchety van de oorzaken dier ge* 
y, breken, en van de verfchijnfelen, door welke zij onder- 
„Jiqg te onderkennen zijn. 

;» 4'. Een€ opgave der beste Schrijvers, welke over 
t» den ziekeiijken ^s^at der gewrichten verdienen gerand" 
J, pleegd te worden: -^ inzonderheid die, welke de 
,1 waarnemiugen. der beroemdfte Heelkundigen bevatten — 
^ of welke op eigene ondervindingen gegrond, (hardoor 
9, bijgebragt lq|pnen vvordeu en tot ilaving dienen.*' 

Als nieuwe Prijsvragen ftelt het. Genootfchap de vol- 
g^de voor,' om'»- beantwoord te worden voor primo 
Mei i8io. 

1*. Onder de Heelkundige gebreken, die men dikwijls 
aan de toppen der vingec^n, en zeldzaam aan die der 
teenen Waarneemt, en waaraan veelal dé naam van Fijt 
(^ P^arsfium y gtgey en wordt 9 terwijl men de ware Vijt 
miskent, en dezelve, door eene verkeerde behanJeling 
veelmaals hoc verltes van- het nagelbeentje ten gevolge 
heeft, uit hoofde, dat de oórziiak, de aard, en de on* 
derfcheldene kenmerken niet genoeg bekend zijn , zoo 
wordt gevraagd: . « 

„ Wat is eigenlijk y!jt (^Panaritium^f en welke is de 
„ ware oorzaak daarvan? 

^, Hoedanig is derzelver aard? 

„ Welke zij n de kenmerken i om die van andere ontftekingen 

„ aan de toppen der vingeren eii teenen te onderfchefden?" 

^•„' Va: is.tochite reden, dat men^dip gebrek zo© g^é- 

' - V 5 „ meen- 



4 



/ 



\ 



C 314 ) 



o'ttéeitzum taticrefc mh de coppea der vlieren» en Z09' 
^ xelcfzatm «tfi'dte der teenenf* > ^ 

„ Welke is de beste bebandeliog eer genezing? ** 

9^ Daar *er federc de eerde nirvioding vzh de Verlor- 
l^uodige. Taog, bijna met eike fchrede» die men in de 
weténfchap voorwaarct heeft gedaan,^ eene nienwe foart 
yan dit «irerktmg is uicgedacfac» en ook nog beden bijkans 
door eiken beoefenaar der Verloskunde eene eigene tang 
wordt aangenomen en gebruikt, zoo worde 'gevraagd : 

9^0f de grond tot deze verfchi)lehde keuze i$ toeté*. 
^, fchryv^n nan Wezenlijke en onmisbare vereilthtent 
t» die eene goede Verloskundige tana; hebben moet, dan 
,t wei aan eene minder noodzakelQke en wUlekeurige 
Pf reden f Het Genootfchap veriangt biêrby, datuit een^ 
9, oordeelkundige vergelijking van de onderfcheidene tpjE 
,» op heden toe bekende Verloskundige Tangen* en u|i 
9, eigene op waarnen^ng en ondervinding gevestigde re* 
,V deneringen, worde bewezen : Welke vaste en onmfsba* 
„ ie vereischcen eene goede Verloskundige Xang hébt>e'4 
9, mo^t, om.algemeene aanprijzing waardig te z09? 

Onder uitloving yan eene 211 veren Medaille , 4>p deii 
(lempei des üve^ootfchaps gefchroefd^ fiap den Schril] vef 
van het' nieest voldoend antwoord. 

CHct Fervolg en Slot in het yofgcnd ]N^) 

UITTREKSELS üit BERIGTÈN 

p ■ 

VAN''. . ^ 

LEDEN CORRESPONDENTEN 
EN DEPARTEMENTEN 

> 'der 
NEDERLANDSCHE HUISHOUDELIJKE 

M A AT SC H A PPIJ, 

i it I * I /•* 
(Vervolg 'van Bladz. ^%.y 

4* 

Over het algemeen kan m^ö ni^t roemen, dat de tandV 
bouw in de Meijerij van ien Bosch ^ gedurende de laaeftje' ^ 

zes ^ zeven jarea» grooce vorderingea^seniEakc heeft ^ ea ^ .^' 

. dat ^- 



>v 



• \ 



C SIS ) 

tn *er. in dezelve vete nieuwe jonden zi^ ootgomien^ 
lUflD koésterc echter aidsar de hoop» dac bij de wederver ^ 
guni^ing der bevofens bij de wer van den siilen van 
irtAsmaadd.1807, en fnzood^heid bij éie van den ij5de3| 

. vap Grasmaand ed den aden van Qloeimatnd 1B09 , toe^ 
gedane viifdoinnien en .yojorregcen» de Ju&c d^aif^oe ,wc| 
fpóedig weder zoude aanwakkeren; 'welke a^nwakkerin^ 
zeer ce urenfchea hp daar men In die Provincie nog ruim 
I bdbebouwdent tegen } ^bebouwden grond vindt, 

Ove^ de Fabrijken pQtviug men mee veel genoegen 
^ehen ullvaerigen, door den Heer Martini ingezonden, 
fiaat van alle de 'Fabrijken én Trafi}ken in dfe Provincie, 
naar den aard eo benoeming derzelve, mee aanduiding 
4cr Gemeenten, waar die ^ijn gejegen, met vermelding 
van hec getal der ecablisfementen, ^n hec aantal der werk- 
lieden, daarin gebezigd wordende^ Hierin muntte bijzon- 
der ui^, eene l^antfabrijk ce ^sGravenmoer^ waar 150 werk* 
lieden in waren, de tapijt * fabrijken ce Breda^ de weve« 
rfjen it Helmond j de wollen, linnen , katoenen (lofPen -fabrij- 
ken te J^indhêven en te Stratum^ de laken enand^ wol- 
iea fabrykeace Breda ^ te Eind^yen^ te TMurg^ de lin« 
nen danutstfabrijken en weverilen te Eindhoven , Gestel^ 

' Siftaum en te Gemert^^dQ papiiermolen te Boxiel en df 
woUen l^oufen fabrljk in *sBosek^ bedragende hec geheel «^ 
setal der werkUeden in onderfcheidene fabrijken binnen 
ije 'Provincie « zonder de bierbrouwerijen, fiokerijen , 
:oren- en oliemoiéns, en dergelijke mede (e rekeoen, 
al» volgt : 

ElndioveUf S^a^m en JFoenzsl ^ « 31 lo. 

Tilburg. . \ » • • nSirf. 

CeUropf 5f . • . . i2p5. 

Helmond. * r . • . . 769, 

^$tosch. ,9 f r • . ♦ • 528* 

' Jinda. . • 9 • * • • • *3oi. 

Getmert. , , ^^ • ^ • • 252# 

CeUeh . , • 9 f • . 225, / 

Bottel. . ,* •' • . 2T2. . 

Qosierwijk. » v « • • ]04, 

Cr^ve. 9 •f .« » 101. 

bel^al?e vele andere door de geheele Provincie verfprefd, 

Aai^aande de Provincie Groningen bleek, dat de (laat 

dea I^kndbonws in het didrict H^infchoten^ zoo ai op den- 

zelfdèi. voet blQfl en nieta bijzonders oplevert. Men 

vindt Idaar weinigen, die zich op verbetering of op hec 

, semeit van proeven toeleggen. — — Op Westerwolde be« 

' gfnc lien evenwel hier en daar eenig j^eivejd te beboiK 

W^n» fici Z9o|enoemde roffen tn pm in bet alzoo be- 






c 310 y 

• . * ''t 

handelde land koolznad te telen, bégirit fédert de uitgsve 
van het Rnpport van den Heer ,Hora Slccsfma van 
filochteren, ook in de ommeftreken trab de Oude 
Peke^'A toeteneracn. Men aroiide ongetwijfeld op nieuw i 

in 'hei verleden jaar flecfit land daartoe ontgonnen h^b.r i 

ben, zoo het reaenachtige weder 'tiit nfet hadvcrhindord. 

Nopens het Fabrijkwezen valt 'er nfets bijzonders te i 
metden. De fcheepstimmerwerven, wèlkè gedurende de '] 
jaren van druk geheel (lil flonden, en een« ruïne waren } 
van derzelver eigenaars % geven thans weder veel leven- 
digheid in dè Oude' en Nieuwe Pekel- A^ bijzonder in de 
eerde, waar nu weder lo k ii' aan den* gang zijn , en 
waarop groote en kleinere vaartuigen gebonwd worden. 
Een groote hinderpaal voor den Scheepsbotiw te 'dfer '\ 
plaatfe ichijnt de zoogenaamde Nieuwe Staten Zijl tt 
zün, eene (luis aan de uitu^atering van de ^/? 'boven de 
Nieuwe Schans^ welke te naauw en te laag overdekt is,^ 
dan dat 'er groote koffchepen kunnen dootkotnen, welke 
van daar niet anders in zee kunnen komen, dan ctoor ge^ 
zefjdê fluis: ook zijn alle de vallaten tusfchen de Oudt 
Pekel' tl en de Staten Zijl zoo naauw, dat een fchip 
van 18 voeten wijd naanwelijks doorgaan kan. ^ — S6i 
dert vele jaren hebben de Ingezetenen van de bdtde /»>• 
kei' AU te vergeefs verzocht, om de'vallaten en de fluis 
te verwijden *en de laatfte'^an boVen te openeïr; dé 'her* 
flelling, welke nu aan de Staten Sluis moet plaats neb- 
ben', verlevendigt de hoop, dat* aan hunne wenfcben ge- i 
boor gegeven, en die (luis verwijd en geopend' zal iJvoff- 
den. 

Verder werd een Model, Teekenihg en 'Befcjinjving 
van een Rolblók, aan de MaatfcfaappiJ ,^oor Bet H^erk» f 
zame Departenfent vUn het Westelijk ^§d van Staats» 

Vlaanderen^ toegezonden. Hetzeh'le is dienende öm 

in kleiachtige'landeri de kluiten aan ftukkeh te breken; j 
immers is het bek^d, "dat in alle "kleiaclftige fanden fie | 
landbouwer fomtijd^s zeer belemmerd wordtT dfoor de harde • j 
kluiten, van gedroogde' aard^ Qot(!aandé, wanneer 'de •{ 
landen, na ecnigen tijd regefi gehad te hébben, worden 
omi^cplocgd, -en meti dezelve als dan Muitig liggende laat 
optiroogen; zulk ech* grond te flechten efli gelijk te tria- 
ken is .m.oeijelijk.^ ja.zelfs onn^ogelijk. Het land weder- i 
re plocf^tn 2fou bezwaarlijk, gaan en zijn doel misfen ^ 
daar de ploeg in plaats van 'den- grond lós en' mul omte* 
werpen en dus vruchtbaar te 'maken., de fchil flechts zojl . 
omkeerèn., en m<?t eene andere Tbedekken. ■ Van diÈ J 

werktuig, voor zoo veel'^be'kerid. eenig in ^ijn foó/t, ,ial 
m dit g-eval een gefchik.t gebruik gemaakt kunhen ^wor^ 
den: het^elvQ is *niecs dan het gevyone Rolblok, met. 
ijzeren pennen bezet, yolgens de hier bij gevoegde Plaat.' 

•£r- 





\ 



b-» . .« 






i 
K 

] 



r 



C 817 ) 



/ 



"^Er zijn. daar niet weinige -inenfchen , ^ie bedenkingen te* 
^èn 'dic werktuig maken, men btiengt bij, dat het maar te 
weinig ce pas .zonde komen, -dat, bij bet minde vocbtt 
wielaarde, zicli tusftben . dex tanden te zamen pakkende « 
onbruikbaaf zoude wórden, dat hét in.^fch te zwaar en 

tewmoeijeliik te béK?ndeleB is. . Het geen ten voor- 

ci^iye van hetzelve pleit, i^, dat die. geue, welke hec 
naast, bij de. Hof ö ede. wonen» waar het ;zich bevindt, •'er 
ook. over het algemeen het minste tegen fchijoen. Een 
der vorige eigenaars, als ook de- tegenwoordige, fpreken 
"^er inet zeer veel lof van; de laatfle zelfs meent, dat het 
met yeel nut bij vriezend weder zoude kunnen g^ruikt 
ivorden, om het. land te breken en ter bezaaijing gefchikc 
te maken, waarvan evenwel nog nimmer eene proef ge- 
nomen is: hij had het dikwijls na. een?ï ügte regenvlaag 
gebruikt, zouder van de zamenpakkeude aarde hinder te 
hebben; het Iaat zich gemakkelijk door drie. paarden trek- 
ken, doch' het dient aan een' bedaarden en pord^eel . g.«* 
bruikenden landman toevertrouwd te worden , doordi^en 
men 'er groote wendingen 'mede mobt maken. ^ De. verbe> 
tëringen, die 'er pag aan zouden kunnen gemaakt worden^ 
ziJn, eene zameniiechring' der. twee voorde regels in hec 
midden met een Qzex om het raam meer fterkte te- geven^ 
VQO^ts ijze.ren asfen niet metalen busft^n i 0(q hetzelve 
gemakkelyker te- doen werken* 

» lyijders waren 'ex twee (lukken over eenige Grasfoor-* 
f en» Schapenfokkerij en Ziekte^ de behandeling en de 
verbetering van het Rundvee, mede door bovengemeld 
pèpartement, Westelijk. Deel van Staats 'yiaanderen^ in- 
irezondeu» ... — , ,,, . . - 

"tiet e«ne (luk wai e^n Verflag aan de rMaatfchappij, vaii 
Landbouw in Ierland^ van eene daartoe benoemde Com. 
misfie tot het onderzoeken en geven van verflag,. aan. 
gaa^^de den ftaat.des oogsts van de Fimn, enz,, in bet 

Jaar 1812; Het andere was een Verflag van de Hee. 

reu J. Risfecuw, Lid der Commis(i.e' van Landbouw 
ïn Zeeland ^ Vrederegter te Oostburg^ J. Faro., Landman 
ónder Tzendyke^'en H. A. Callenfels, Med. Chir-en 
Art. Obftet* Doctor te Oostèurg , gefproten uit eene 
triefwisfeling met den Heer Thomas R ad cl i ff. Groot 
Aalmoezenier van den Onderkoning; van leriandt Lid der 
Agrononjifche Sociëteit te Dublin^ en door dezelve af* 
gezonden ter opnetping yan den Landbouw, in defZuide. 
lijk e Provinciën dej Nederlanden* 

In de maand Oc^ober. des verleden jaars 1816, vervoegde 
de gemelde Heer T. R adel i ff .zich bij evengenoemde 
Heeren, met yerzoek, bem in . zijn. onderzoek tiaar de 
wijze van Landbouw en VQeteelt^ bijzonder in het bind 
van Kadzand en omraejdrekcn, behulpzaam te zijn. We- 
der- 



C 318 ) 

itTkeetig matkte die Heer hen, zoo üp'iiUn tijd; ité 
Mderhtnd doof de datrop gevolgde briefwisfeüsg isel 
onderfcbeidene zaken, den Landbouw betreffende, be» 
kend, die hun gewigtfff genoeg voorkwamen, 091 ÓÉbm 
van eenig verilag te maken , dat: 

y^réent 0^9t dt Graafoort jfgrostis Stohnifera haa« 
deJde. 

Doctor RlekArdfofi, Keeeof ie Cltmfeek blf Armaek 
in- Ierland^ heeft het eerst de nuttige etgenfchajipen de* A 
zer plant, aldaar fitirin genoemd, derzelver gefcbfktse \ 
gebruiken beste wijze van aankweclelffg., openlijk bekend t 
gemaakt. Zij wor<lt bijna overal gevonden, vooral 0^ f 
vochtige plaatfcn en onder de lotamet, én zoude wcmg< 
\f^ét Duinen bij tiaèrlem^ wtaf deielve vqtgens de Gor» 
ter overvloedig groeit «goed voortkomen, hetwelk even- 
wel door anderen In twijfel wofdtgetrokkén.Dfe pUntbeirt 
volgens getuigenis van ï^u Rfcfatrdfon, hetvlevensbe- -• 
glnfel In eenen hoog^^ren graad, dan eenige undere, iet- 
wetk zij na de afmaaijfng zelfs In dé ruwfte füzoenW 
behoudt. ^— — Gemelde» Heered deelen hiervan de navol» 
gende belangrijke, door hen genomeit pfoef, mede, 

„ Wij kwamen toevstlUg In de.fcttufïr van een* koe. 
tielker te Oosthtrg^ en vonden daar een weinig van dat 
gras In den llaai van hooL Volgens het verkaal der vrouw, 
had haar man dit gras voor iwee jartn \tt een flooc gOi» 
maald , hetwelk mét graagte door de beesten gegeten weri( 
en^ hen overvloedig melk^deed geven. — — Defmaak van 
dat hoof was zoet als van den gewonen ged^oogden gras^ 
wortel (^radix triPki repenth^i doch tot onze verWoode* 
Ting vonden wy hetzelve nog groeo en jeugdig ttn dta 
fteel. Wij namen hiervan, een weinig mede, erf leedetf 
het in den tqin van den Heer Risfeeuw in den grond, 
waw wö voor eenige dogen gevonden hebben , dat hec 
begon te groeijen, en aan de knüfjeü ifi&io^etS worref 
had gefchotcn." , • 

-Dr* Richardfon^s landgoed bevtft een en twintig 
Engelfche gemeten als welde, waarvan zeventien met 
Fiorin ^ om van den eerft en November -tot den. ««• 
ften Mei, dé volgende beesten te voeden, ultgenometf 
die, welke in dien tusfcfaentijd voor het huishouden g€^ 
llagt, of aan de flagters verkogt werden, als: 

Osfen en Koeijen om te fiagteo. <, ~« i'j. 
f Melkkoeijen en Kalveren, . , .ia. 

Koekten en Vaarzen. . , • ♦ • 1 1, 

Paarden cp (laU . , . , ia# 

Paarden , Welke bulten ^znfïorin gevoed worden. 10; 
Schapen. • • # • . * * 4a. 

AU 



Mm mt-m-^-t- 



Ail«4ilFelke biffscen, nicge^nderd de Schapen en^cieti 
IHiórden. federc den eerftea No^mbor, onder hec dak zijn 
geweest» — ^ Aan de beesten, welke geflagt werden, had 
Bietiv behalve het hooi vanF/^r/», mangelwörtels gegeven^ 
ivaarmede men drie Engelfche gemeten bephfnt. bad. «— — 
Aile<Ie;^'beestefi waren in eeneh goedjifi ftaac , de meeste 
Paarden apelfs waren Vet. — De Schapen aten het hooi 
vu f^ofin liever, dan dat vKneeoe andere foorc, ofTchopa 
^aai^v^.eefie sroote hoeveelheid onder htin bereik was. — 
I>oor verfcbeidene proefnen^inges heeft tien alefa verze- 
kerd» dat de Paarden het ook verkozen^ ' 

Te Dublin heeft eene Scheikundige eene goede hoe- 
veelheid Alkêhol vit hetzelve verkregen. 
' l}t,AgrMis StoUnifera levert drie, vléT en meermalen 
290 veel op,Éls ander gras^ niet zoo zeer In masfa als 
Wel in fewigt» doch één ]K>nd van hetzelve Is voedza* 
aser dan :één pmid ander. -^— ^ Behalve hare voedende 
kracht zon deze plant zeer roördeellg wezen, om^et de< 
zelve onder opgaande boomcn tiert, waardoor men eèn 
diiU>eid gewin van den grond. h9e|^« en omdat dezelve 
200 ligt niet verrot, waardoor zij vanj 'groot nut in die 
Provinciën konde zijn, welke Toofoverfllroomingen blooc 
liggen. -*-^ Men kan dezelve niet ander), dan afmaai} en ^ 
dbórdien deze plant langs den grond krnlpt, of zich te 
«annem^lecht, even al» erwten en dergelijke vrachten. — - 
2,]^ SEtoet tyenwei wel, onderfcbeiden. worden van 4e ^^<9s'« 
^$is ffMifgariSf é^tt is teerder^ minder voordeeHg^ en min* 
der tegeirde kotrde belbind. De plant, die in het land 
Mfi ^^rfs^mi^' gevonden wordt, en aldaar door fommigea 
mrekgras genoera^^, i bhj jnt de jigrostis St^lomfera te we- 
zen* 'Oemelde Heeren hoopten nog eenige monsters uit 
i^rAïw// te ontvangen. De Heer Ris fe en w heeft een 
iluk land zoo wel' bulten de lommer als onder :^ware 
opgdTtnde boomen aangel)?gd, om daarmede de proef In 
het groot tenemens de bewerking van het laatstgenoemde 
ihife iands ging met onbegrijpelijk veel moeite ën kosten 
gepaard» — — Vandeszelfa-uitilag hoopte men iu' het ver- 
velg te beilgteiu 

(^Hct Vcrfolg en Slot hierna.^ 



I 

w 






^k^^ 



WEZR' 



( sao^ ) 



BUITBN 1IAARL£M# .... . 



('baro- Jther- I wind- 

'lSr8 < Mfi- { MC^E. I STREEK* 
Octf ItER. f TER. I 



•»-•••••••»•*■••• 



A 



tl ^30' t 

t$(v li 



r3o tl 

. sa <3fl^ i| 

(30 U 



» i»i ■■ iwr III 

42 { d. 

S%i I o. t* N. 

_4i I 0> t. 2. 

46I 1 O» t. 2S» 

5« :I ' O. 



LUtHTS- 
OESTBLD» 
HBtDk 



VüormWd. betrok kert; tiarai(}a» 
bewolkt; *s avonds helder. 



^ 



44 



«_i- 



o. t« X, 



's mollens becrükken; verder 
helder; 's avonds wolkea; 
zeer windrig. 



33 



13a il 



4? 

43i 

4Z 



O. t. 2. 

O» £• O*. 



zeer windrig; voonmdd. en 
,*s avonds betrokken; namidd* 
omtrent heWcTrf» 



. C30' X| I 421 
24 <30. lil 4M 
tSO'ilt 4a 



*s morgens betrekken; 
verder omirent helder* 



39i 
51e 



f 30. li [ 39! 
t5 <30. if f 51 

26 < 



I ■ a i'i 

O» Z> Om 



O. 



.u- 



helder. 



27 



30. 2 

30. 2 

2 
24 

30> 2i 



130 

(30 



S9i 
52 

"36 
4» 

39i 



ï 



o. t* £• 

O«ïk0k 

'O* z* o» 
o. u z. 

O* 



beider* 



helder^ 



BEKENDMAKINGEN- 



. ?^*/ Alexahdér, Keizer a/ler Rusfen^MnAxle zzagm 
* • door A. Simons, Hooirleertar t^llti-êchc, verfiod 
met het Pöfcrec van Zijne MajeHeit, een fegraveerdetijref 
en vignet « zeer zindelijk gedrukt ingrooc octavo, wordb 
thans uUgegeyen bij èe Doekverkoopers^ tenBi^ink en db 
Vkies ie Amfterdara. Van ,des Auteurs werk de waarde 
yan den memch^ zijn nog weinige ii ƒ 2 : • te bekomen. 

.♦♦•De liefhebbers van kostbare Boekwerken/ <iif 
♦ verlangen het. Foiledig. Zamenftel der KEVERS és 
TORREN van den ervareü Natuur -OndBrzoeket J. E" 
VOET tot <len goedkoopen prys van ƒ 36 : - te bezitteOf 
gelieven zich aantemeWeri b^ BLUSSE en VAN BRAAM 
te Dordrecht^ of hunne Correspondenten^ vermits het aan* 
geboden getal ten einde fpoedt, en de eerst daaropvolgende 
Exemplaren niet dan tot ƒ 41 : - te bekomen zullen z9o» 
Van dit Werk, dat in de Latijnfche^ Franfche en N^^^* 
düitfche Talen befchreven ^%\Twee Deelen in 'groot qvifrt9 
bevat en met honderd en vl/f keurig afgezette Platen pxij^^f 
wordt een Berigt met Piaatproeven gratis afgeleverd» 



■•-»• 



Dit No. met': bijgevoegde Plaat kost 5^ Srt lv^K 
X.$ Haarlcm bij jïc W£b. A» Loosjas ?u 



*» 



A-tCBMEENB 



K O N S T- 



EN 



I. ETTER-B O DE, 

VOOR HET JAAR i8|8. 



• N®w 51. yirijdag den- 6dêfk 'Nwtmbêr. 

■ " II I ' i I • Jl i ' f ' "t^ 







«4ê4 



B È ïl 1 G T E N. . 

JtVmerik A. De rots ^ onder den haam vaft Tahté» 
jlock bekend, die in den ^vermaarden Waterval dei? 

hetgeen men aiin de koude van den laatfteh ivintet 
töefchrijft. Hierdoor zijn Kristallifatien ontbloot, die 
liet onderzoek der Natuurkenners zullen ' vctdieiien. 



» s 



Petèrsburö. * De Maatfchappij der Wetenfchap-*' 
pen Hezer Hóofdftad bezorgt tegeiiWoordig de nieu- 
we Uitgave der volledige Verzameling vaii dé Réïzeii 
der Ruslifche Leden der Akademie door het binrienfte 
des rijks, van het jaar 173^ tot op heden. Men vindü 
daarin in zijn geheel dé Werken van Krasschein- 

NIKOU LaÏ^üCHIN , PALLAS , GmeLIN, GÜLDBNST0ED1^ 

enz. Deze uitgave zal uit 30 tot 40 Boekdèelen be-» 
ftaaii. Het éerfte Deel, behelzende eene Befchrijving 
van Kamfchatkl is reeds in het licht verfchenen* 
Het Akademie -Lid WisCHNEWsfcY, in zijne hoedanig- 
heid als Sterrekündige aan de Maatfchappij der Wé- 
tenfchappen verbonden, doorreisde, findseéhige jaren ^ 
IL ü E E U X iheef 



- y 



/ 



C 3«i ) 

meer dan oOfboo werften ^ands iti het Binhenfte v§n 
Rusland) oeea veié Sterrekundige waarnemingen en 
bepaalde de ligging van meer dan 3000 belangrijke 
punten. Hij arbeidt thans aan de uitgave zijner rei* 
2en, die, naar men verzekert» van het gfSotfte be* 
lang zijn. 

Stokholm. In den oitderdoni van 68 jaren ovir* 
leed bier de Staatsraad Baron Aplerheth, Ridder 
der Seraphinen -Orde en Lid van verfcheiden geleer« 
^e Genootfchappen* Zijtv. dood is niet alleen voor 
den ftaat m^ar ook Voor de geleerde wereld een ver- 
lies. Men telt zijne Zweedfche vertolkin|B;en van 
Virgilius en Horafius^ gelijk ook zijne Tragifcbe en 
Lyrifche Schriften» oodeir de Klafifieke Werken v» 
dit Rijk. 

Kopenhagen. Het genis aan een Nationaal* 
of Volkslied deed zich vooral bii het Deensch Con» 
tingent van het bezettingsleger in Frankrijk gevoelen ; 
dit gaf aanleiding «dat de Officieren en Bearootea 
daarbij eene premie van 400 zilveren Rijksdaalders 
liebben uitgeloofd» aan den Vervaardiger en Coxnpo* 
sist van zulk een Lied. Om daartoe medejrewerken 
Keeft het Genootfchap ter bevordering der Weten« 
ifcbappen» bij voorraad eenen prijs van ooo Ri}ksd« 

Voor Act bc«t« Gedicht uitgcIouiKI. 

Londen. Twee der Schepen tot de Noordelijke 
Ontdekkingsreis uitgézeild en bepaaldelijk die» welke 
oostwaarts van Groenland naar de Noordpool moes« 
ten doordringen» zijd, dezer dage£l, teruggekomen. 
I>eze beide Schepen de Dorothea en Trcnt hebben 
^eene hoogere breedte kunnen bereiken dan 80® 30' 
cp loP oosterlengte» en beproefden ook vruchteloos 
in westelijker^ lengte verder, doortedringen. Overal 
'llieten zij op eenen icheidmuur van ijs» welks 
iiadermg ten uiterfte gevaarlijk was; gelijk duidelijk 
bleek uit het beklemd raken van een dezer fchepen 
tusfchen twee vlottende ijébei^en » waardoor het ge- 
heel uit het water geligt werd» een deel der krom* 
houten verbrak en hét ijzerwerk verbogen U* Men ver- 
zekert» dat alleen dé infpanning van alle krachten 
hetzelve nog behouden bec:fr. Vfin het ander gedeel- 
te 



- • 



4 






t 
\ 



» 

fè tfézet Oiitdekkmgfeis weet ineti den uitÖag lid| 
tiiet: volgens d-e laatfte berigten poogt het nog al^ 
fijd door de Baflinsbaai eenen doortogt te viuden. ' 

Aken Z. M* de Ümitig vatt Pmisfen ten .hè^ 
ftendig Gedetikteeken Van zijn gehouden verblijf 
in de Rijn - Provinciën iwllende achterlaten , heeft 
fcéHóten 'tot éé oprlgting eener- Univerfiteit tê 
Bonn. 

*s GhaVenhage //<f/r 30 Octoher. De Maatjchappi} 
*^or Natuur' en Letterkunde , onder . de Zinfpreuk : 
'^ Diligentia Y vierde op heden» b!j giélegenhejd vaü 
den aanvang harer werkzaamheden in dit winterfai- 
zoen, het ^^iffentmntig /srr^g^ 'tijdsverloop , federt de 
eerfte befi:infelen van het Genootfchap: Ttr beoefening 
iler Proefondervindelijke Wijsbegeerte i& het jaar 1793 ; waar- 
uit ten jare 1 805 deze Maatfchappij geboren is. De Be- 
lluyrder Ds. R P, van de Kasteelb handeltie in 
eene doelmatige Redevoering: 'over de nuttigheid suri 
geleerde Maatfchappijen en Genootfchapfen in V alge» 
racen ^ en over het Nut^ dat deze Madtfchappij geftich^ 

heeft in V bijzonder : en boeide de aandacht van 

€ené zeer grbote Vergadering aan eene treffende voor- 
ftelling van het klein becinfel , den.' geftadigen voort* 
gang en de Lotjprevalien dezer Maotfch appij ge durende 
deze 05 jaren ^ welke zicli', niettegehiraanae veierleï 
beletfeien ^ van onderfcheiden aard , heeft ftaande 
gehouden, en tot het tegenwoordig aanzien verheven r 
beftaande thans uit 550 gewone Leden, vereerd met 
de bijzondere b^feherming onzes geliefden Konings: 
hare werkzaamheden uitoefenende 9 in een haar eigen>» 
daartoe geheel ingerigt aanzienlijk gebouw, met be- 
hulp van eene uitgebreide Verzameling der fraaifle 
Werktuigen, en vX)orzien van een fchoón Kabinet 
met Naturalia. De. geheele Vergadering , getroffen 
door de welfprekende voorftelling van het nut aaö 
•dergelijke gemeenfchappelijke werkzaamheden verbon- 
den,^ verliet de fpreekzaal met vernieuwden ijver 
voor de wetenfchappën, en derzelver uitbreiding Hoor 
naarjiigheid^ de Ziolpreuk der Maatfchappij. 

Lkyden den ^i^tn Octohet. Öp heden hield de 
Hooggeleerde Heer C. J- C. Rei^vens, tot buiten- 



^wooti Hoogleeraaj" bij deze Akademïe bijzonder 
voor het vak der Archeologie benoemd, zijne Inwij- 
dings Redevoering: de Laudibus /ircheolugiac ^ dat is: 
ter aanprijzing der Archeologie of de kennis vaa 
Oude Gedenkftukkön- -^ Tot Secretaris dezer Akade- 
mie is bij Koninklijk Befluit nangefteld de Heer 
L. C LuzAC , in plaats van den Heer Mr J. db 
Frem£RY9 die eea eervol ontflag heeft bekomea»r. 



. > 



P R O G R A M M A 

VAN HET, 

GENOOTSCHAP: 

Ter bevordering der HEELKUNDE, 

» T« AMSTERDAM , 

Foor den Jare i 8'l 8. 
(Vervolg en Slot van Bladz. 314O 



\ 



Het Genootfcfaap herinnert hiermede, dat bij hetzelve 
is hangende de volgende Prijsvraag, onder uitloving eenet 
'gouden Medaille, om beantwoord te worden vóór dett 
"iften Mei 1819. 

„ OfTchoon over bet èlgemeen de Hoofdwonden in 
^, deze gewesten niet alleen gelukkig, maar meestal ook 
5, fpoedig genezen worden, gebeurt het echter niet zoö 
„ geheel ZQldtn, dat iigte wonden aan het hoofd, o( 
„ zulke, welke in hevige kwetfingen de beste hoop tot 
„genezing opleveren, na afloop van veertien dagen of 
^, flieercfere weken, plotfelijk eene geweldige veranderiig 
'* ®".,Y, '°^°^*^-''^*"S ondergaan, zoodat zelfs. de beste hulp- 
„ middelen , welke aangewend worden, meestal te vtT- 
,, geefs zijn , en de Lijders het met den dood bekoopen. 

f9 Bij de lijkenopeningen vindt 'men in deze gevallen, 011' 
„ der andere, het haröe Herfcnvlies gewoonlijk over des- 
., zelfs geheele uitgeftrektheid met eerie graauwgeelacbn- 
>» §f ^^^^ bedekt, welke veel overeenkomsr heeft, mcr 
^, die, welke mejD op gangren^fe vetz weringen vindt. 

/ 



\ 



9» 
S» 

J 



( 3^5 ) 

„ Van de panboring tot ontlastiug dezer ftoffen kunnett 
„ wij weiiJig of geen nut verwachten 5 de voornaamfte 
„ hi^lp fcbijnt van de Geneeskundigen aftebangen. Mea 
^, vraagt nu:\ ^ ' ' ' 

„ I. Welke is de oorzaak, dat het uitbarsten dief toe^ 
vallen zoo lang vertraagd wordt, daar men uit de ver-^ 
fchijnfeleu,. die 'er na den dood gevpnden worden ,- 
zeer ligt befluiten kan, dat dezelve al eenigen tijd aan- 
.wezig wareu, eer men die aan den lijder gewaar 
werd? 

„ 2. Zijn 'er eenige keqteekenen^ waaruit men het aan* 
z^n dier toevallen, voor dat zy zich openbaren, raec 
een;ge waarfchijnlijkheid zoude kunnen voorfpeU 
len ? 

„ g^ Zoo dit mogelijk ware , welke geneesmiddelea 
zo-uden dan als voorbehoedende, zoo in- als uitwendig» 
^, kunnen gegeven worden? 

„ 4. De zfekte in hare hevigheid daar zijnde , welke 
,, is de beste, op de óndervinding gegronde genees wij- 
„ ze , om met eenige vrucht voor den iljder werkzaam 
,, te kunnen zijn , in é^ZQ altijd zeer raoeijelijke ge» 
,, vallen?^ 

,, Welke middelen zijn bij voorkeur nuttig bevonden, 
„ en zouden derhalve eene bijzondere opl^ttendheici 
9, verdienen?" 

Het Genootfchap , van gemelde befluiten bij dezen 
kennis gevende, heef: gedacht,, als voormaals, daar te moe- 
ten bfivoeffen -^t -dat ceeue* dan wedetiandrclia. HeelkUo-- 
digen zullen toegelaten worden , te dingen naar eenlgeii 
Èereprijs van hetzelve , hoegenaamd; — dat men geener* 
leije gefchriften zal aannemen, .tenzij geftéld in bet Ne- 
derduitsch, en zeer leesbaar gefchreven; -- dat de Ant* 
woorden op voorgeftelde Prijsvragen', gelyk oak , de 
naar eene Premie dingende bijzondere Verhandelingen ea 
Verzamelingen van Waarnemingen, met eene Zinfpreuk 
inoeteri onderteekeni zijn , en vergezeld gaan van eea 
verzegeld Billet, ten opfchrift hebbende dezelfde Zin» 
i^reuk, en inhoudende den Naam, Titel en, de Woon» 
plaats é^s Schrijvers; i— dal alle Gefchriften, izpnder 
onderfcheid, vrachtvrij mpeten gezonden worden aan dea 

Secretaris des Genootfchaps J. N. Engeltrum; 

dat alle bijzondere Verhandelingen , Waarnemingen , of 
Verzamelingen van Waarnemingen , uiterlijk voor dea 
eerden Junij van ieder jaar, moeten worden Ingeleverd» 
begeert men, dat daarover beflist worde In de eerstvpl» 
gende Algemeene Vergadering , of dezelve geplaétst t© 
zien in het naast uitkomend Deel der Werken van hef} 
Genootfchap i — — . dat alle Stukken, welke èet Genoot^ 

X 3 fcbap 



fthtp worden medegedeeld, bet voldrekt eigendom ztiU. 
Jen zjjn vsin hetzelve, en derzelyer Schrijvers daarvan 
^een afzoaderiljk gebruik zullen mogen maken i bijicen 
deszelfs coedemming ; -" — dac alleen de goedgekeiirdo 
PrUsfcbrifcen in hun geheel door den druk zullen M^or * 
den gemeen gemaakt; en men, van de overige, voor zooveel 
^ulks noodig geoordeeld wordt, bij wijze van Uiccrekfels, of 
Aanmerkingen op hec goedgekeurd Pr^fifghrif^» den meest 
wezeoAiJkeu inhoud zal mededeelen ; — - dfit fnen op 
dezelfde wijze zal handelen, omtrent 'alle Gefcbriften, hee 
Genootfchap ter beoordeelinge en. gemecnm^kinge toege« 
2onden> én niet vallende in den term eèner voldrekte 

^oed- of afkeuring ; dat men echter altoos een* 

legeiyk deszelfs regt zal do«n wedervaren, en ten dien 
einde van niets eenig gebruik maken, dan met melding 
Tin den naam des Schryvers, als deze bekend is, en on- 
bekend zijnde, van deszelfs Zinfpreuk , geplaatst ondev 
z4Jne Verhandeling, Waanieming, Verzameling van Waar* 
aemingen , of hoedanig Gefchnft het ook :^ijn moge; 
dat de verzegelde fillletten der niet voldoende gekeurde 

Prijsfchriften ongeopend zullen verbrand worden; - 

dat Beftuurders des Genootfchaps nie; zitllen mogen din- 
gen naar ecnigen Eereprijs van hetzelve; dat ook geen 

van deszelfs Leden zulks zal geoorloofd zijn, dan onder 
jroorwaafde, dat zijn Prtjsfchrift , en het opfchrfft van 
net daarbijgevoegde verzegeld Billet, een ander dan z^q 
gewoon Cachet drage , en met eene vreemde hand ge* 
fchreven zijn; — — dac» eindelijk j de ttaam eens iegelij- 
lijken, wieh uit welken hoofde ook, eene Prunie g<jfcho»-r 
Iten word(4 ten fpoedTgile, door middel der gewone Tfl 4- 
fcbriiten, zal bekend gen^aakt worden. 

Tqc Leden z^n benoemd de Heerens 

J. F, Kluy&kens, Med. en Chir. Doctor» Riddef 
der Orde van den Nederlandfchen Leeuw, Lid van het 
Koninklijk InlUtuut, Profesfor Chirurg, aan de Akédemie 
ie Gent, enz. enz. 

W. F. Buchner» Medic. Chlr, en Stads Doctor te 
Cöüda. 

H. S. Keuls, Secretaris der Stedelijke Commisfie van 
Geneeskundig Toevoorzigt^ Héél- en Vrdedmeester cc 
Schiedam. 

H. J. van Mens, Lid der Provinciale Commisile van 
Geneeskundig Onderzoek en Toevoorzfgt voor Npord- 
Braband , reüderende in den Bosch , Stads Hecl« en 
Vroedmeester te Breda. 

J. R. L. Kerkhof f s,' Medic. Chir. Doctor, Lid van 
verfcheidene zoo In- als üiElandfche geleerde Genootfchap- 
»en, Eerfte Officier van Gezondheid, en Chef van hec 
^liUcalr^ Hospitaal te Antwerpen* 

Hf 



c 3*r > 

H. T. Logger f Hedlc. Cbir. Doctor eo Vroedmeester 
in *s cravenhage. ^ ' 

A. Leiazon Pynaker, Medic* Doctor, Lid van het 
Provinciaal ^Utr;echtrcbe Genootfchap van 'Kunftfin en Wtm 
tcnfchappen, en heelmeester te Alphen* 



V 



En rot Honoraire Leden de Heeren; 

P* E, IVaucerSi Lid van het Koninklijke Hiftltunc 
yan Wetenfchappen» Letterkunde en SchopneKunften, van 
de Koninklijke Akademie te Brusfel en verfcheidene Uk;* 
}andrcti9 geleerde Genootfchappen , Medic. Doctor te 
Cent, 

H. van den Bosch, Lid der Provinciale 'Commi^fie 
van Geneeskundig Onderaoek en Toevoorzigt, redderen* 
4e te Dordrecht» Stads Med* Doctor te Rotterdam* 

\/imlkrdam den \sden i 

OctQber iSiS. 






UITTREKSELS pit BERIGTEN 



VAN 

LBDSN CORRESPONDENTEM 
ENDEPARTBM ü N TEN 

DER 

NEDERLANDSCHE HÜISHOUDELflKE 

: M A A T S C H A P P IJ> 

I N I 8 I 7# 
(^Fcry^g en Slot van Bladz.' %ig»^ 



Ten fumêde : vond men aldaar over de manier van 'Scha* 
ptnfêkken het navolgende* ' 

De Heer RadcUff verhaalde, dat men in Ierland ^e 
Zweedfcke rapen ^ tóe voeder van allerlei vee, gebruikte, 

doch bijzonder voor de Schapen. » Volgens eené 

grove berekening zoude men op tfen gemeten fvj[jf mor- 
gens) soo Scliapen kunnen vec'makén, wanneer vier 'ge y 
neten met rapen beplant» en de overige xes als'^eno 

X + wel% 



V 



\ 



n 



< 3«8 ) 

weide gebruikt worden. Men zou dus met dele rapen 
de Schapen toe loo, 130, ja 150 ponden kunnen vet nui« 
jcen. -— — In ler/and bleven de Schapen, meest altjijd in 
l)eflotene weiden, die aldaar riijk, gezond en uitgeHrekc 
29». In ftreken 9 .waar men.de Schapen in groote menigta 
aanfokt, perkt men hen' niet af, maar laat hen zelfs in 
den winter den vrijen loop over de uitgedrekcheid der 
weiden; men zorg^ evenwel, dat in dezelve een vgsc^e (laak 
is, rondom welk een grooce hoop hoof worde vnstge* 
maakt, waarvan de Schapen naar wcl/evallen ecen kun* 
nen. , In (Ireken, waar men overvloedig rapen aotacreft» 
vc^i^^l^en deze cot voedfel: ten dien einde trekt men 
In den winter dezelve uit den grond, en Ürooit men ze 

dagelijks op de weilanden. DezQ ^ijze van voeden 

is zoowel gefchikt voor kudden, daar men van wil kwee- 
]Kn« ais voor die gene, welke men tot flagten beflemr, 
In Ierland worden zij weinig op de raaplanden afgeperkt, 
maar in Engeland gefchiedt dit algemeen. 

Ten derde ^ behelsde hetzelve over de ziekte der ^ehm^ 
f en in Kadzand de hot genoemd ^IxQt navolgende 2 

Die ziekte heerschte aldaar in den verleden winter zeer 
llerk; de Schappn daardoor aangetast behouden hunnen eet- 
lust» doch de wol verliest de natuurlijke gezonde krul 
en vetheid; het tandvleesch en de oogfchelen worden '^ 
bleek, en hel beest vermagert en derft bljaa etende. N3 
den dood vindt men in de lever zekere flijmacht^e in* 
fecten, die de gedaante van een botje hebben. Die ziekte 
Is volgens de berigten van den Heer RadcUff ih Iet* 
lakd wel bekend, en heérscht alleen in die kudden, welte 
£>p lage kieigrqnden geweid worden». of op bj^rg^n, waar 
men voor gpene goede ifwar^ring aorgt: *cr fcbi/nen i^ 
die landen zekere nadeelig.e waterplanten te groeljen « die 
deze ziekte voortbrengen* ^£r is aldaar nog geen middel 
tegen dezelve gevonden; óndertusfchen. wijst de Heer 
Radcliff een eenvoudig middelvaan, om h^t kwaad 
voor te komen ;,he; beslaat in ie^etj^, w^ek^aa^ elk Schaap 
omtrent dri^.oncen zout te geven.- Men^ legr het zouc 
op (lukken lei of gehouwen Heen» die men in de welden 
?et, of eene andere gi^fchikte plaats geeft: de Schapen / 
komen dat met graagte oplekken. £en geval in het Graaf» 
fchap Kerryt toont het nut van deze behandeling. 

„ Zeker" Heer Mahony vermoedende, dat het grasvtn 
^enen berg aldaar, waarop hy 200, Schapen had,- oa^e*» 
zond' was, bewaarde hen tegen die piekte, door. hun: opr 
d\e wijze ^out te geven, t..*- Dqpir o;igefteldheid ivan 
woonplaats moetepde veranderen, ^as hij twee jareti eU 
^ers; z^'n Schaap.her.der. veronachtzaamde het geven 'van 
9U>u|:, ien.de ganpche kudde ülerf.'* . . , v 

'Zóodramen bemerkt, dat.de oogen bleek- worden, zou 
beC gP^i^llH, 4e $cl^?f^a."h«£ groieq Iq opthouden^ en. 



( 329 V 

mkt hooi en kltv-er te voeden; misfikien zoude hierdoot 
ie ziekte nog in bare beginfe!en gefluit worden. 

Ten vierde: Over de behandeling van het Rundvee had de 
Heer Radcliff eeni^ vragen gedaan 5 dart daar men te 
Kadaiand en In de oiijUreken daar weirifg werks van maakt, 
raadde men gemelden-Heer, zich ter inwinning der beste 
berigren, aangaande de behandeling van het Rundvee en 
bijzonder der Melkkoeijen, A% Noord. Holland te vervoe» 
gen» — ' Men is daarmede in Ierland zeer ten achteren: 
in het afgelóopen jjrar zijn 'er eenige melkerijen opge*. 

rigt. De Koeijen worden daar bet geheele jaar oj> 

ila! gehouden» en des winters houdt men het best die 
riallen op 60** warmte van Fahrenheii: want eene ver* 
enderlng daarin brengt over de ]oo Koeijen een zeer ^rooc 
verfchil in* de hoeveelheid melk voor dien dag te weeg. 
üet gewone Voedf^i ta des zomers klaver ^n . andere 
groenten, en des winters beetwortel, mét kortgefneden 
£001, dat door middel van ftopm. verwarmd wordt* Men 
hreeft opgemerkt, dat dQ rapen eene» flechc^n fmaak aan 
de melk geven. De g^ouw-en met de floommaehine zijn 
in die 'melkerij régtllre^k» tot hun oogmerk gebouwd ; ^e 
ftal wordt door dampbnizen verwarmd, en bet vloeibaar 
voedfel wordt door middel van andere buizen naar den 
etensbsk van ieder beest geleid, — ^ In llrekeQ ,*yWaar 
men rijke weiden heeft, laat men de 'Kalveren , die mei| 
aanki^eken wil, de moeder 'op de helft uitzuigen. In 
andere ftreken krijgen zij, de eerde' maand, eenige reizen 
dfiags, een' eramer verfche zuivere melk (9 Utres ^: na 
dten tijd voedt men hen met "afgeroomde melk en geefc 
meii fomtijds eene fpoeling van hooi met gekookt hen- 
fiiépzaad» Doch dé Kalveren, die men vet wil maken ^ 
laat men driemaal daagS' zuigen, zoo veel zij willen; 
2ij worden in eene n:^iivve en donkere plaats opgeiloten , 
die echter droog en zeer zuiver is; daar hangt m^ eei% 
bal van krijt, om hen aan te laten lekken^ Wanner zij 
■4, 6 tot 8, weken oud zijn, worden zij als gefchikt ter 
llagting befchouwd, doch 14 dagen voor zij geleverd wor- 
den 9 trekt men ben eene aanmerkelijke hoeveelheid bloeds 
jif. «-.— . In het Graaffchap Hereford^ beroemd om zijn 
kaifsvleescb, geeft men aan Ieder kalf dagelijks anderhalf 
pond bloem fArafterd. gewikt) dat met eene foort van 
jenever tot ballen gekneed wordt, en men het kalf doet 
dóorilikken. 

' Ten vijfde. Over de verbastering van het Rundvee. 
» Fene- Prijsvraag der Maatfchappij gaf aanleiding, dat 
meiii.'ndar de reden daarvan onderroek deed, en' het' vol- 
gende tot antwoord verkreeg, ~— Ik zoude het minder 
tóelchirijven ^aan de oorzaken, die gij vermoedt,' dan wej 
tan gfcbrek van eene goede keus der dieren, die tot de 
toomelteg zijn beflem?^. in Effgciand en Ierland heefc 

X 5 men 






C S3P > 

mw fezteo, int ftMnmige, die tieb Uj ubfinlcfaif i»p d# 
veeteelt toelegden * fchoone kudden bekomen faebt)en^ 
door eene oordeelkundige keus van de voorwerpen t gm 
de.rftsfen te verbeteren* Wtt nu den ouderdom tot be« 
fpringing betreft: zoo kan men van een' Stier^ die eeft 
jaar oud is, twintig of dertig Kalveren trekken» van een 
tweejarige vijftig, en van eenen ouderen honderd Kal* 
▼eren» zonder hunne iigcbaamsgefteldheid hierdoor te 
verzwakken. Men zorge ilechts, hun goed voedfel t^ 
geven 9 doch de Vaarzen dienen niet voor bnar derde jatf 
Bh deo Stier gedaan te worden. 



NIÉtrW-UITGEKOMEN BOEKEN, 

AKADEMI^CHE EN ANDERE SCHRIFTEN. 

Staats -Huishoudkunde. ^QbRAGEN Mde Huiskouiii^ 
van Staat in l^t Koningrijk der Nederlanden» verzameld teti 
dienste der Staten Generaal j door Gtsbbet Kauel » Grav^ 
VAN HocENooap Twc.edeDecl» ^sGravenh^ge ^ bij de Wed» 
JoHANNfs Alalkt en Comp» MDCCCXVIII. gr. 8<>. /3>«3i4* 

*£r verfcheen van dit alleruutcigst werk het eerde Deel 
in bet voorde gedeelte van dit loopende jaai;^ en wij ga« 
vjin van hetzelve met li^st en gehoegem een verflag in die 
Weekblad I. D. N®. 25. bl. 391 en volgg. Nu volgt nog 
in dit;Eelfde jaar het tweede Deel» ^ onder den bovenge« ' 
melden titel. Wat zuilen wij omtrent hetzelve meerder 
;ceggen» dan dat wij in den Letterbode, ter aangehaald^ 
plaacfen» uit grond van ons hare, en de Urt^ahel^Cte over* 
cuiging» ten aanzien van. het eerde Deel van dit allernut- 
tigde werk gezegd hebben? Hier heerfchen dezelfde. 
grondbeginfels, dezelfde juiste aanmerkingen» dezelfdo 
2Ucht».voor het welzijn van het vaderland, hetzelfde door» 
zigt» en dezelfde onvermoeide vlijt en i^ver tot onder* 
zoek» tot nafporinge van daadzaken, zonder welke door* ^ 
gaans in hei wilde wordt gefchermd. 

Dit Deel vangt aan met: Aanteekeningen op eene rei« 
door de Zuidelijke Nederlanden, in den zomer van hee 
jaar 1817» en wel te Gorcum, te Breda» te Antwerpen^ 
Gend en omliggende plaacfen» te Namen en dé omliggen* 
de dreeken, te Luik en ommelanden» te Aken enz. Meii 
ontmoet hier, in ^alie die plaatfien» de naauwkéurigfto 
onderzoeking van de veelvuldige middelen van l>efle«n; 
van de verichillende wijzen» om de fabrjlken té doeq 
bloeijen; van de onderfbheidene behandeling» werktuigen, 
vertier» opbrengst enz., en zulks bij de voorQaamde, da 
bekwaamde y de fchranderde en braafde fabr^ keurs, onder 
welke zeer vele voorkomen» die mee v^l doQi^igt en 

00* 



.^ 



< 53^ ) 

0iiderviDdtii9 eeoe nftgedrekce werkzsamheid vereenigfiis^* 
Dit alles wordt op «enen 2eer gemeenzamen .toon» evea 
als of hec brieven waren, medegedeeld, om te meer ver^ 
ftnanbaar, en ailerwege nuttig te zQn& dusineeneDfchr\)f« 
llijl, voor de onderiverpen gefqhikt, omtrent welke eene 
èooge (lemming zoo ongepast zoude zijn, ais zij de be» 
rigten, in welke het aiie&o op echte waarheid aankomt» 
^ou verdacht maken. ^ 

• Uit deze veelvuldige nafporingen wordt bl« i8i ea 

volgg. een BeJIfiif opgemaakt, vooreerst in het algemeen, 

dat *er geen wezenlijk onderfcheid, ten aanzien der mid* 

^delen van bloei en welvaart, tiisfchen de Zuidelijke ea 

K^^oordelijke Gewesten van dit Koningrijk, te viuaen isi 

namelijk m^n wordt overctiigd van eenen grooccn uitvoci^ 

vit de Zuidelijke Gewesten, waartegen . een fcfaat van uU* 

voer in de Noordelijke, van boter ^n kaas, vün meekrap» 

. zee- en rivier -visch, -met vele andere artikelen van min» 

Aet belang, gelijk 'haver, vlas enz.^ stegen ovcrdaat* 

Huiden» hoornen, wol en verdere vruchten van yeeceeit* 

werpen de Noordelijke Gewesten niet milder afi Wat 

4e fabrijken betreft, opk is in die opzigt de uitvoer niet 

zeer onderfch^en, b« v« uic de Noordelijke gedeelten 

vaa het Rijk» de geraffineerde fuikeren, de jenever, de 

gefabriceerde tabak. Welke uitvoer de aanzienlijkfte is» 

uic het Noorden ofwel uit het Zuiden, is twijfelachtig» 

maar de regering kan daaromtrent de zeker% opgaven ^r* 

krijgen, terwijlhet onderfcheid^ zeer zeker, niet .groot 

genoeg is, om een verfcbil in het beftuur aantebrengen. 

'wat nu het vertier der fabrijken binnen 'sLands aangaat» 

•et' is door den Heer Giave van Hogendorp een geheel 

'Jiamenllel, als liet vv^are, van middelen opgegeven, ten 

^inde dezelve optebeuren, zonder tot de ^^v^j^^r/Z/jè^ hulp 

van' hooge inkomende regten op vreemde waren de toe- 

'Vlugt te nemen, bl. 84. 

Vaart en liandel zijn volftrekt van denzelfden aard in 

het Noorden en Zuiden; flechts ouder en uitgebreider in 

«het Noorden en nog in de kindschheid in het Zuiden. Op 

dezelfde grondOagen als in het Noorden» zullen vaart en 

handel in het Zuiden weelderig groeien, indiende voor* 

eordeelen zulks niet beletten^ bl. 84. 

I Verkeerde begrippen, nit het Pranfche beüuur geba# 

r§n, zijn bij velen, in de Zuidelijke Gewesten, tot voor* 

oordeelen geworden. 'Er »ljn, ja» opderfcheldene be^ 

'langen v&n landbouwerr, fabrijkanten en kooplieden, in 

alle landen* dus ook in de Zuidelijke en Noordelijke 

Gewesten, maar die laten zich, door eene voorzigeige 

en doorzigtige regering, op dezelfde wijze, en volgens 

dezelfde grondbeginselen , zeer wel vereenigen. Het 

'delfde beftuur,' dezelfae huishouding zijn voor den Staat 

van 9Ue 4e Proviocien gefchikt» en dit zal algemeen er- 

. \ kend 



• 



V . . / 



« 



kend worden, als de vooroordyelen zullen plaats gemaakt 

liebben voor een waar inzigt der zaken, bl. 185. 

Het openbaar onderwijs komt overal aan den gang , en 
op de Hoogefcholen zal zelfs de kennis der huishouding 
, van den Staat opzettelijk onderwezen worden. De koop- 
bandel en zeevaart worden dagelijks meer bij de band 
genomen, en de voordeden derzelve dagelijks meer ia^ 

gezleo, bL i86, Matige inkomende en uitgaande 

regten kunnen ten eerde wederom ingevoerd, en de 
heffing gemakkelijk voor den koophandel gemagkt wor- 
den. Oe fabrijken kunnen aanflonds, door eene belasting 
van 3, 4 of 5 pCt. op de vreemde waren, alle die op- 
beuringen genieten, die zijn aangeftfpt. De zorg voor 
de ledige handen en afgedankte werklieden, inzonderheid 
om dezelve tot ontginning van heigronden te gebruiken, 

lijdt zelfs geen uitftel enz. b\. 187. Alle de belan« 

gen fmelten zamen in eene goede huishouding van Staat ^ 
en de gronden van ö^zelve, bij de Staten -Generaal aan- 
nemelijk te maken, zij dan de aanhoudende werkzaamheid 
vau een iegelijk, die zijn vaderland liefheeft, bl. 188. 

De fchrandêre Staatsman van Hogendorp laat hierop 
eenige van zijne yldvijzen volgen, uitgehragt in de Staten^ 
Ceneraal, f^ede Kamer ^ gewone Vergadering 1817, naiile* 
Jijk, op den'Levantfchen handel; op den Theehandel; óp 
de Finnnciele wetten voor het jaar 1818; eeD ad vijs uit. 
gebragt in eege afdeeling van de tweede Kamer der Sta- 
ten -Generaal, op de begrooting van i8i8; dp 'eenige 
veranderingen, voorgeflsgen in de wet van 3 Oct. 18 ld; 
op de Haring - visfcherij ; op het onderhoud der Vonde» 
Jjngen; op eenige veranderingen, voorgeflngen in de Iim 
directe belastingen: waarop een Aanwijzer Cfndex) volgi, 
van den inhoud der tvvee Deelen, en een Register der 
hoofdzaken, in beide Deelen voorkomende, volgens hec 
alphabet. ' ' ' 

In alle de gedeelten van dit belangrijk tweede Deel, 
lieerfchen dezelfJe^veriichte grondbeglnfels, de naauwsc* 
gezette nafppringcn, de juiste gevolgtrekkingen uit de- 
zelve, en fciioonfte lesfen van de Staatshuishoudkunde, 
"tiit doorzigi en hartelijkfte vaderlandsliefde voortgefproi 
ten, welke wij ter lezjng en overweging aan alle Va* 
derlandsg^zinden aanprijzen, en met welke de Heer van 
HoGE^DORP alle de Ingezetenen van dit gezegend Koning* 
rijk ten hooglle verpligt heeft. 



''^>*«^ i* 



UIT- 



C S33 5 



I 



UITVINDINGEN. 

Nieuw Zaai 'Werktuig. 

Öp een (luk lands , te Ours la Reine , in Frank- 
rijk gelegen % n;iin men in het openbaar de proef met 
een nieuw Werktuig ^ om Koren te zaaijen. Hetzel- 
ve is eenvoudig en hecht van zamenftel 9 kan aan alle 
foorten van ploegen vastgemaakt worden en vordert 
geen bijzondere voorzorgen van den Zaaifer. Naar 
welgevallen kan men v,eel of weinig zaaijen 9 en bet 
is dermate ingerigt, dat zelfs een hobbelachtige gron^ 
geene fchokken of onregelmatige verdeeling der 
zaadkorrels doet vreezen. 



m 



NATUURKUNDIGE BIJZONDERHEDEN. 

Groot.' Po..foc'r^ '. 

Een Moerasbebouwer van Grand Moiïtitilil , te 
Vcrfailles, C Louis Santin), heeft onlangs een Pom- 
poen verkocht ter zwaarte van 16 1 ponden» maar deze 
voorwaarde bij den verkoop gemaakt , dat hem alleea 
alle de zaadkorrels zouden toebehooreo» die dePoio* 
poen bevatte. . 



<:^yr:x >::>«üsk:::3C>::;;:«:;:o< 



*.— 



HANDEL EN ZEEVAART, LANDBOUW, 
- HUISHOUDKUNDE ^, BEVOLKING en 

WAT DAAR TOE BETREKKING? HEEFT. 

FerkoofJns^yan RufidcrcaAQ. Bampton. 

De Hter Colling te Bampton , een der geoefendfte 
La!)dbouwlcuhöifi;en in Engeland, 'heeft, inde vorige 
maand, van den openbaren verkoop zijner Runde- 
ren, ten getale van 61, zoo Stieren, als Koeijen en 
Kalveren de fom van 7484 G.uinjes. gemaakte Zij waren 
ook inderdaad van een ifraai ras; een Stier van vier 
jaren werd voor 621 (^uinjes en eene Koe van vijf 

J'aren voor 370 Guinjes verkocht-. Lord Althorpc 
leeft 'er een gedeejte' van gékoclit. 

WEER. 






C 334 > 

WEERKUNDIGE W A AR WE MIN ÖÊNjl 
BUITEM IIAAULEM* 



fBARO- I THTO» 
l«f8 < MB- I HOME- 
OCU ItER. I TER. 



SfRCEK* 



2, t. O. 




tmmatmimtm 



LUCRTS^ * 
OeSTEL0# 
U&ID. 



■«Mi«Hihi«M» 



ïieïdei*. 



\ 



II. w«uw« I bewolkt; teg^n den avond 
N« w. f ceit weinig daraplg. 

.. . - . — — -^.^^ — ^^ 



betrokken; dampig* 



betrokken ; m den 
voormldd. bevrolkt. 



' I"—" 



,1 ^29. 9I I 594 



2. W« 



< Voormidd. betrokken; een 
regenbui ; verder bewolkt ; 
*s avonds lielder. 



U9> 9 k I 5S 



2»W.t«Z. 

2«Z.W* 



'omtrent betrokken. 



(1^9 H I SN 



omtxenc heider» 



mrm 



■tel 



■k«Ui 



Waarnemingen (^p den Hmzt Z^^VA^xxxg^'omtr^ 
het getallen en uitgewafemd Water. 



i€i8. 



Maand 
October 



(|;evallen regen 



lyn 



■ital^MM»! 



33 



Bicgew^feflid 



lyn. 



■■•«■«■Mi^ 



\6 



GEBOORTE-, T R o U W- «ïl 

S T E R F X IJ S T E N. 

"^ . ■ 

Vtorheeidm \ van hoogen Oudtrdotn* 

Staffordshi&e. Te H«nsvo«h overleed den i^den Oc- 
tober eene Weduwe Aww Smai-wmd gehecten, in de« 

^ bo*» 



\ 



c 335 y 



Iroogen omlerdom v^n ii6 jaren, zijnde tn i;'oi het eeffie 
laar van -de regering van Koningin Anna, geboren. Z^ 
heeft v^fcien kijaderen eer wereld gebragt, waarvan de 
ovfaftd. nog leefc in een* 'tachtigjarigen ouderdom, ^inds 
éenige jated was ^U blind, maar beliield voor het oviMrige 
tot tiet laatfte oo^enblik haars levens het gebruHc van alLe 
Ixare zintuigen volkomen. 



BEKENDMAKINGEN, 

f 







^^^* By deo Boekhandelaar J. C«j|an KesteuA^ i|h 
'* Amflerdam, z^n in de maandri Avgnscus en Sep^ 
tetnber van de Pers gdtomen en alom verzonden de vol- 
gende Werken en 'Eooneelflukken: 

I. Paccard , Lottizê van Fergy 'of het Fertnogen der Harts* 
togten^ één Peel compleet, met gegraveerde , Tijtel en 
Vignet van Smies en Zeelander, i ƒ 3 : - 

II. Keur van nuttige en é^ngenaniA Mengelingen » 

IIL CtAURBN, Belangrijke Verhalen ^ één Deel, met 
gegraveerde Tijtel en Vignet van Zeelander, il ƒ a • i6# 

IV. Lotgevallen van den 'Graaf van Ltn Cafas ^ voor m 
^durende en na zijn verblijf met Napoleon op het eiland- 
StWL-Helena , è ƒ I : - 

V. VoN Lancsdorpf, Reis rondom de fPereld ^ in de 
jaren rSoj tot 1807, twee Déelen met vijf uitflaande Pla- 
ten van Marcüs, Mnzijk en Porfrait van den Schrijver. 
Nieuwe Uitgave, S ƒ 4 : 16. 

VI. Hiftorie van den ouden en nieuwen Amfierdamfchfi% 
Schouwburg 9 met Platen, in carton, kfti- 

. Van dit wezenlijk belangrijk werkje , waarin men de 
gczigten van d^ ouden en nieuwen Schouwburg aan- 
treft^ zijn makr zeer weinig' Exemplaren voorhanden. 

VII. De Generaal Moreau of de Drie Tuiniers ^ Too- 
neelfpel naar het Hoogduitsch van W. Vogel, door 
P. t. i ƒ - ; P-. 

VIIL -A. VON KoTZEBüE De Frijmetfelaar fBlijCpel iu 
één Bedrijf, è ƒ. : 8. 

IX. Idem, De Spiegel^ of laat dat blijven ^ Blijfpel in 
één Bedrijf, i/- ;8. . - 



/ 



\ 



"C 33« 5 . 

•»%• Sij de Wed. A. Loosjes Pz., te Haarlem, M ▼*« 

* de Pers gekomen en alom bij hare Corrdspon« 
aenteu voorbanden» het ondergaande belangrijke werk: 

V^nson , Gedenkffukken uit het Leven en de Schriften 
vap den Eerw. Heer CLAÜDIUS BÜCHANAN, TbeoU 
Boctor, voormi^Iig t^redikant te Calcutta, Onder-Provoosc 
van het Koliegie in het fort Wil liam in Bengalen enz», 
volgens de Tweede Uitgave nit het Ëngelsch vertaaNI» 
en met ecne Bi}iage vermeerderd door J. W^ninck » 
TheoK Doctor eu Nederd, Predikant te Londen, eerde 
' Deel met het Portrait van Buchawan, in gr, 8%,èt ƒ3: - 

Het Tweede Deel is ter» Perfe, zullende het HVerk in 
*Drie Deelen geheel kompleet zijn. 

|bP Nd. NB. Van 4fe Onderzoekingen naar den toèfland dtt 

NB. ChristenJoms in Azië door gemelden C. Ba* 

CHANAN , mede door l)s. WERwrwcK ver* 

taald, zijn nog eenige EJ^emplaren te beka* 

men è /.a i i%. , 

« 

%%♦ Op den loden, uden en isden November V 

* alleen des voormiddags , is de Boekverkoo- 
per Vincent Loosjes te Haarlem, voornemens , in het 
Lokaal der Publieke f^erkoopingen voor Roerende Goederefi 
aldaar, door een daartoe bevoegd Beambte te doen ver* 
Icoopen: 

. Eene zeer goede Verzömelfng Latijnsche, FRAN^CHEf 
£ng&L9Che, Hoog. en Neder düitsche BOEKEN,, be» 
flaande, behalve eenfge Godgzieerde^ Kerkefffke fftstonë*' 
fchrilv er % ^Natuur ^ Wiskundige en Regtsgeleerde IVerken^ 
m de Niemvfte Reisbefchrij vingen , Romans , Mmgelwerr- 
ken^ Dicht' f Taalkundige en Tooneelfpelen ^ — waaronder 
voortreffelijke Werken met Platen , als Laborde Tableauxde 
la Suisfe , Humboldt en BoNPLANp FucsdeCordiHeres^ Hentzy 
fues dei Glaeièrs^ Hoofts en Cats Werken in folio', rEncyclape* 
die^ BuFFON NatuurL Hift, , LzDZViMVLLtK Mkroskopifche f^ere 
.makelijkheden , in qiiario , Laudon Jnnaies du Mufée , Stüart 
en Kuiper fl?^ Mensch^ Luikens beste Uitgaven enz#, uit»> 
munten; voorts eenige zeer fraaije Opt»s(?he, Physisché, 
en MuzjjK- Instrumenten, waaronder Brand fpiegel ^ Mi* 
h'oskopen met voorwerpen , van IJpelaar en anderen. 
Toe (lellen voor Prisma^ Chambreobfcur ^ alle met hunjoe» 
behooren; Violoncel van Kuiper enz., gevonden worden^ 
en eindelijk eenige Rariteiten en BoEKENKAssE-Nr. 

Zijnde de Catalogus bij bovcngemeldenBoekverkooper 
te bekomen. 



Te Haarlem bij de Wed. A^Loo$JBa P2. 



1 

ALGEMEEN 



\ *• 



K..ö^,s r-^'w:;^)^ 







EN f 



.i 



L E T T JE H - B ODE , 



i. 






t>- •** 



VOOR HET JA'AR 1 8 tf . 



. . . i- 



h: N^. 5^. l^ijdag den A^h Ntmmttn 



:ij. 



1 '^ 

4, . 



r. J 



B 5 . R. ; I O T E N. 



I 



euujN. ' pè ;^lh Jet. gevestigde 'Atiademie'oiitvihg 
dezer dagen t^bij eeive Kabin^tsordre , de volgende Prijs* 
^itfchrijving bcfreki^eüjk het Dierlijk Maghetlsmut : , 
, ,, De verfchijnftlèh onder dch naam van DierlljÊ 
Mdgnctismus bckeöd» trekken fedért laiigeh tijd dè 
aandacht der Genccijheeren en Natuurk^nners tot zich, 
feönder dat tot nog, eett algéiöeen fiCvoeleh des^egëpn 
; Is aanJ}jetïoib6n. llVenrcheli|k is bet, dat deze veif- 
• *)Sihijnfefen zoo in verband worden voorgefteld, d^ttóeii 
jj^aruit eeö 'beflisfend oordeel kan afleideh* MeA 
^t)tlt veinst bet niet 9 dkt dit vraagftuk zeer motijétijk 
'ïs ïJptelosfefi'; tifthoofiie .dat.de verfchijnfelen , waar- 
over gehandeld wordt, niet voor een fteirel vgn ge- 
'durl^e eri ^ opeenvolgende herhaling derzelfde proef- 
nemingen Vatbaar zijn^ welke in verfcheiden andere 
takken det Natuurkunde den bekwiinien en geduldigeti 
waarnemer tot meer qi meer njiauwkeurige zekerhe- 
den gt leidt,; -~ ^maat , de tegenwoordige ftaat def 
wctènfchappén (?n netSgroótsiBantal dec \^npelde dJiad- 
t%n zouden \m^ hoop tènnen i iobóeieoïeu op deft 






/ 



< S38 > 

iluiiten'ÉItflaajderEiÉluB te^venmni, Indton etnt &oiè~ 

- enr '^oa vdtesitthtwe diataibeik tbrnfiASkJ^iOKf ai im 
".vérbud . gbwrt» fa n ii*etJ. aa'^ran^lMdt'^ibekendet ^ - 1^ 
.mMc.-niatiae AnlcU^nfetai'vfti dsitDatp^deK^^ftoiiï- 
-»em . Vw° tlei'Uli^wn^elm-^^ van veHïfaüWidcac- 
^ iumebdH<«iiri9atog«a3<n3' n r .-iii^ ' - -v ^^"^^ '*«" ' 
r- „Mtn\.-vMaa^ aenénsmteoWiifi deaer'^MtefcM 
iQö iatttigU-iSttiüe-fecif.vnr/al het voadèrtareléM- 
hefii door «ipteta«pim;;,>dtafc^jv W^^^s mittc 
verfthihrelèn , boderworpen zijn un zekere wettai en 
-ni«t. afl Maii iiB ^nBtt.tuiieaiatei<Brbindtcifls ne> tttde- 
I ie -vtnUUiöIielita w *p»ertaBig<e^v*Meiia ifeftirt. 
< Ieder dxCt&ikefainlUed v^atta «Kti ater}(fi8theid 
• fccixHdd> >woitai-V"*Kli>'>eNictei:.«ot><:cnt.^ <i!«eii'! jtfbc 
- nmtODtd tthleidiNK 1* ItvinnKiy^^teven: r Meo 'scfiite fa^ 
ilKter aan.Iim, itne^dB^n^loffiBg! vn dit üadgfhdi 
■ zullen ondKroencni ovnmtCDv' am:mar «negentien 
de gedeeltelijke vngeit vastteOolkB ea te w^^etak- 
ken. " 

w Hef Dierttjk tSxffO^tam kA zonder twlffeï. tU 

een zmver Nmnirkundig VruÜgftuk befcbouwd 'mv- 

den i n^r bi}.deK-»^nitrSiritV4».fl«ic ven,^ 

<^9g niet uk, nopens dbsKi(& iqugelljke to^nsfiageo 

éii de riffps dezer toepasQngw w de GeoeedciHwt; 

vün è^geert veeieer, dar ^U 4f^ durover meenente 

o<?k B^ veiztüaea de vrauoit 

!ifn,*'.i- -■ ■ - ^ ■-■'--; 

dl? fUMVdeor prlji vitten dhWHi, 

)d(ti)'Au2Usai»^i«io aan de A^e> 



i^pe» ttKgëzqBdoa wordco •' düi^tlft' 
B wen^dkiMiE te iil^e«. ** - . 
9 DiitAwMfir aHuiua al a«i^9 
d^ ^fMkgtsa , uil, Wipikt te. Aka- 

l^tföotmi «oMM ^ Aoïweonlen 



voöi^Kletl «nffvait'ebn veMége)^ ftri^^-feetnAoBcfe, 
- ëndi^i dc^'SMffi^Van-'d? Va%«aiteliog('dea.'DMtafcdei 
^■■;Scï),weE 8.* 

^ , BftUNdwtft''*»' 'ia/fis? ^^f/ofteï". ■ Qd "ittdeft owrieed 
K^i dé '^HeCr JoACHrH'ïlETs^ïcRiJ*^ï:,'df<J ïich 
^ de DuitTcbe ja £uio|H^he jeugd, dooi btt Opdel* 



I i 



(|iet«!^^.£ApMM':ftpMt 9fTt)doGlrscyMr> «ügt^bvair AbÉ« 
M^<;93BKi)btf ei*Mluii><Vait: deiKioMmDeiÉ^sat hie 

&^, Theophro» eoz. te noettett9iini>?iftii«Miivi$def^^ i 
(^A^'MNHifgQnoA wn/iDoddnanonts t^voMige :tal6ii en 
l^l^TÏM^ JltloJhaÉsti lovèfgefaniit ü ^HovdCiv'Sfir rigo» 

IM >9#f ^«6«keitèiS!flii*idiMfc niSi def «Éliofijiee ^ 
•ertè: i;ttm4cr BrottstaHfcfae 6b}d6ttlÉalh6idi^«etie WÉ 
'éb Regten «:TttneoV2iD!4fe Gmeei^iiDte.eD ttie «tfi 
dè^ lMH«bftgMftetjmY$;ViQMrf^ Mflemèttiib 

ifif^tM , |93dij t. rffirviiUcil iptt jom jiM^rëe^iDndQiitf fcèe 

uAi^tM vBcMve ^ dé :^«l»lilhi^ eêUM IMAisËriitelk 
te Boiiii5 hëe(t .^. ^M»;,d^ ^Kbfii^ vaiik Pmi^Gsi ^ fe- 
duca^e s^-iiiixWgt ÉUèrï Mg «en fchki^rend 6(^> 
'^'^ {9%^^« }M)e seer hij.keiutis .e» wetetifidnfi 
iMl liéipeft» uitbiftidóu D^ bcroeinde RelÉfgèrV %"* 
f on A££XAm>EE voN HoMSötDTt wiens xdi 4c>ir 
Zt#.¥AiiKsikaL C'^) wlfce voörtrefiêlijké uitkomstetl 
6p^everdê9 was reeds verfcfaeideo jaren voornemens» 
Mteeiie mfs^iatr detr ArtbipéU die zich not liet ods^ 
ifslAfi gedeeüe iM» indkiiltftrekt »en vod^ral naar de Ogié-* 
*l*dM tfei!4Mfu m Ae be^pr Vi^ fipt (H> deriiöpge^e^ 
gen vtri t; ïbibet :?,dotóiW{dringènw Deze otAwst* 
^mmyuAtfds^.ixm veto^cMkottefi en .vooriipliotten* 
db^lÉiUil£«»rtJ>rtiiin^}^ |c^^ maktm. 

Ri] wendde zich tot onzen K^pyog ^»{ olifvwg daanjp 
. Met 9dlgGfed& «uiftff .int»^ van lioog^d^elven : 

B£«ft»rhfWfir M^df jMtemoiie.yoc^^ 41e gij 

hcia 




4ém bebt aiingebod<il ; tan^^aand^ ^'dw6; vmrgeóómellr 
.reis naar. dclndien en den loriifchent .Archipel.. Uwc 
«vori jt€, ifig Jh Zni^ r AAorika en .de -ifobt^ooc worken % 

-fBieili 4QW;«éwtcrYiii,difi ^^ vudi^lèiétcK eijre ftrekt* 
^0/ 2ijn.^van,hat,.ftiQ0tfte'nat fdor (Ü* vvetfêofcbappen 
•g^ive^sc. Ik wiiJTi^ geen«zin««» « of uw oiöaiy^^.rels^lafir 

a«iii«P^.be<*^fd^^Molft.l)efaoQftd-.niiiarden^ * . -r 
*. )9rlk maak ini)'<ii«» ecu gi^naegfitv yap.oi tot hêl: 
•4pc^ ilier r^i^. tpe^ftaanjs.ew^- jaarllikil'h^iöndéiïland 

vao la^ocx) Daalde jn.SouUt yo^tiitm^^t /of^yi'iï ja* 

ren , te rekenen van het opgenhlik van bw vettrek* 
«P^k itaiik.u tp^ülle de n^onki^e iij^tuur- ^arA^üt^^ 
Surui'^e j^vecktHJgeijy/W^Jke.eqhter Hut.eigWidiHii vaU 
g^ -Sta^t £uiten. .Mijv;^u» en dje . na -tet vi^hrenftM 
«d^ reU aan; .4e i)t;wóa4^Ia«^f^A moeien v(or^^ §tf 
jjfpiykni die. u alfdao zuUtn wor^icn opgpgfiV^nf) r^ 
^■^ ^^xJSlQt yf^tm^kr^t , jk. a(leQ'y Jat ettn . keitfec 800 
.als gii 9 medewerkt tfH h^t v^rxtjk^a van deiatm^d^ 

Staat iocb^jioorende Kabinetten.'? . \ ,.. ; ,.,/•• > 
„ Ik zal . h<it levendi^fte b'eljfe'g ftellên in den gc- 

li^i^geot'i^itdag') van . uwe- geleerde/ oi^erneiwigé'A 



«v-.> »| 






J/VBkuGQEi Z..M Öie reéds\ vroeger 4e AkR^emie 

.^l^r ftad met ,een if^argeïd van ciocq Guldens /bQgif- 

tiga *.had , heeft thans" een nieujv bewijs gegeven van 

ayge hulje aan, dé bevorderaars der Spioone Kua« 

'JleJp!^* dopr. 500 Gulcleiis intefcbrijyen . lot de ,9pri|g.r 

tjüifiv^n een Standbeeld voor Jaj^ van^ ÈYcup^ ^ati" 

'dQrs.Qok'jARVAN BkuGGE genaamd, aan .wieri men 

^de.IJitviudiug van het Schilderen met Oliever^w toekent. 

. , , » »..•.• , • • .• * 

**. .LjfiyDEN dch, iften Novambcr* Iri den ouderdom 
'van 40 jaren. overleed hier de. Heer Mr^ C. ].}i^BTi' 
.3>FtHonT*T,id van het Utrechtscli Genootf^hap , vap 
;de .'Hollanajcbe Ma^ichappij der Wetenfchapp^n te 
liiiaricm thvan de Maatfchappij van Nedcil. Letter- 
leunde tè-Leyden. " 

• m ' . " ' ■Uk « 

- ' Haarlem. Xïaame Tujmpn wij feèbe plaais m^aaii 
/den. pnderftéanden Brief en oijjjerwerpen het daar- 
in geopperdS" aan de Iftdunkingen der .Taalgeleer- 
den» ^ '^ ^ / Wel 



i* 



t 3*1-. )"■■ .,- • 



Wel EderHeer! 



1 



" ■ • •^■*- • -»' i.^^^% N t . ^. * ft ^-«i 



'^4 



Tóen ik OBlaHgi het softe Nommer van iHW geacht 
Weekblad^ Uiet aandlthtv ^oorlfe$-, tref raij :*fCt inge- 
laScHt berigt, nopens het overlijden ^ den grooten 
BEtzöKi, als fchand'êf Oüdhèidkennqr^ zoo met rcgt 
betreurenswaardig. Voornoemd berigt lezende, kwam 
mfj^iets voor, hetwelk* (iwjri^ bedunkens > niet geheel 
onwaardig is, om het publiek medegedeeld te worden. 
ïfariB^jfc höt v'okhM over. de f>rödlTtige ' altós'teStf:en 
dtorfchtjjicndt Begraaf kist, door Belzoni, in de Ka- 
takomben van Egypte wtdekt , herifworde mij aan 
eene plaats in Heroöotüs, welke, te voren door ver* 

ffiheideMöi Geleerden 'ki/twfjfd'getmKbêöV tfftafliit ge- 
heel op^^ehelderd wordt. ~ De.Vfrferder Gefcbiede- 
nte verfea.Tlt in*^2ijtt <ferde Bfeielftl^'felr ao6 van Wes-, 
SELiNGs Uitgave) dat \dfi JB/;*W(5&^fi hunne lijken, in 
fietcfaild^eré pleister * 'g^%cl , bewaasr^n - onder* zttiteQ 
, of ftulpen v^ï doorfchijnend hualon ; welk; woord 
. door Laur.Valla, melt ^fi»;» ,*^to :\?ert«^ir4 "rwordt* 
Wesseling maakt daaruit een^ foort van Delfzout. — 
Zonde het nti'.welzö»- geheel/ on wanrfi^hijn lijk zijn, 
' riat onder dit hyalon >q£ huqion'i hetzelfde -dobrfchtj* 
ntod albast verltaan moet worden,, uit hetwelke de 
r ontdelcte kist was zamengefteld ; da.ttrwegens de door» 
F l^hiinendheid der ftoffe , aan ëe^^lv^ Be naam valü 
[ hffllon ;\s gegeyeit, welke C volgens dé oüdfte GrieKr 
|. fdbe afleidingen) niejt faaders beteiekeót; dan tVüteirvf^r 
migf -^ ; Door handel imrii^rs of door g^fchenken 
van' Vorften; aan . Vorften-, kan iJfe^è ftoffe ook ia 
Egypte 'ovcrgevoerdefi daar, bewerkt ^eweé«t zijrié 

' Bc hóeme mij, met acbtifig, . - 

Wel Edel Heef! , ; ^ . 
: ' T Uw' beftendfgen:XfCa;er . 

3 NovèmÉer i8i8^ ;'* Kandidaat in 4ê Lettcretu 






't - 1 ♦ 



.•^*' <^^- ' • .^ 









Y 3 KÜN. 



c '3*». J 







I > 






^ i 



il TV ïr^f«#i,fl^,- 



•m 



' *'" ^1 



•' f" ' '4 ""J • » - ^ 



tf tl 




t 







^. .-.><*/ wi^^^^ ^zTié. vi^ii TTT-T- ;• rfi ^-^ "^Xi f 



I • ƒ" 



* ->..<- -,/-^» jju, ■ ', .i wi7 '0"?ri-''^r "*• 



■ «. • I.. * 



Mijn; rK^e-rl ■'•, -..- f:::;,;-, .^ :-- 









• ■ ' ' r 



> M*» 







IK^I» «k;; énkveuXipidê MtniarJatidJbhe meester 
€f ik ontving de voo]^;ini}nq eigetütefdi^ tb-eetiéüde 
iiiteoodigiBg, ^ éemg vemag wegeüis ikzelve vcMori^ 
'WccfcbW te f^Vianu^^k wil ^tne ietoö^ , Jbt)^ 
daarop eenjgeti' pr^ ^u maar zulk ^ei| Vèffh^ii 
de oodankbaarfte arbei4» dien men verrigteii Icim. ft 
*oor mij wel niet aan ben verwijt, mijnen; Bfief ijvcf 
de laatstvooi^aande Tentoondellirig, op eene léil%'^ 
BQÜteloose: manieav' Me-4;|ict heeti^ bédefcuii ^ 
gen, als^ijnde ó^ JbetK)r4fefi9ge|i,.4fet4ü^ 
tjfpctvMkigi dït 1^ t? onnoo25qf f>m vun te -^- 
hct «gt m «ten iiiitt,^j^^i^^^ ^ irfM; ve«w« 




** * 'g]X)0dlfi ' 




oogduMdge v^tgeUjkingeïi ^ ndj^ ojpp^rvialtkig tAm > 
en vcelligt io éën o;mg|; >^ mijjils Bèpbrdéeiaai 
«wet oiider<)oen ^ ie w^ten.^onpartijuiglieid. ; Dar « 
Isuit bem de vrijheid in^iitërachtig en Hs ei^frJfi^^ 



1^ ^ ) 

Mgiteii' citer de Temoonftellitig, wat en^hoe hi} het 

deKm Aan hetn ftoor uT mi], ousi niet « maiff dit iH 
seker 9 4^ de l^hüde^^ovot het aigemeen» zoowel als d^ 
Dicbtefs i vrif ' Ikt '^eraAt njn , éf ^ dafi^ het dutf 
moeijelijk valt^ huiu door eetiig verflage het»] kort 
en oppervhkkii^t heoij uttgebrdd «lil beredetieecd ^ te 
voldoen. Ik wil geen* hunner beleedigen. En hierom 
had ik bijna beflotèfi «^ ^^ téiïi vooral te fchrijveri^ 

«e Tentoonftellins mij overhaalde 9 om nog eenmaal 
teij daaraan it wagé£ %2fl üftiüiaH^ illeen vermei* 
^en% watvinaar mijne gx^^fJUtt» on. dezelve het voor 
treffèbjictiie wak,' tnatf^m 




j&i» ik niet 
noem geheel iu 2iiifc\wnrfi^. ., . ^ 

Met het aansai der tentööfïgfftelde (hikken en de 
npJWP^ 4^ Schilders .heb): gij uwe Lezers reeds be* 
kiend gemaakt ; ddS'kan "ik^ mf vtm-Biö^llioeftxs r^r^^ 

Seu' achten 9 maar ik kan niet nalaten te herinneren ^ 
at deze Tentoonftellinff de mt^tvcrige ; vaH 18 16, 
urel^e^d^ in x8<3 en 18x4 g^houdene • daarin recda 
overtrof» in dk opz^taog een faonderdtaf te boven^ 
gut: een uitmuntend blijk, hoe de beoefening der 
liimat in dë I^MordÊlijka Provinciën meer en meer 
!Veld wii^fjiaar flechtrwe^inige Kunftenaars uic dé 
2:ui<ldUjké Provinciën dezes Rijkst de Exj^ttè töet 
hunne voortbrengselen vereerden^ Maar laat ik ter^ 
;fiake 1(óm«»i ; en u verzoeken, .dé u Wergezondtn 
li)9a ia handen te nemen: 4j^ zzl mijne taak be^ 

. Het Hia^kk. vj|k| al brengt men daartoe alle ftukv 
kow i^ ^^r. infisfchiëh bif bébooreff^ uras, ziet men 
Cfi^ Wt,;0talt fchraal fyezet i iliaar de waardij der 
f^ep: udde voor het minder aantal' tebtdeloóa. 
I^ndér e^ neg^tiil jfffaM^éir vaiï dtzeii «mi vesttede 
Miiie; aandacht zifeb QnwfUèkeurig opdc^jg«K»tfe Sdmd4«' 
^Sn J W. Pieneiiianv ve^tlldea(|e dë* wv^/. 

lijl^ Mopghcid den im0^w% wèlke^iètgèmeen veen 
«{tcs^ruuk Iq alIë-^'QpiliretF^'M^ Bc 

>drd)puwde dit ftuk 'bii 'li^aftilkjf met v^iMtkim» en 
aan^^Mqg^ Ètt^^ g^ WH^ tfr^1tuiiiieQi;zet8eni4rdae 
i^;g(öivf,ZMw^l^^^ 



/ 

> 



C «44 > 

ffOOwel om de gelijkenis ^ler perfoAèn aiff de werkins 
der hartstogtéh in gelaat en gebaar Jen^,^«öf>w^I om 
ftouehcid en kr^ht van uitdrukking als jitfcHheidf va& 
teekening en gepastheid van groepering^ 2q» wei cmr» 
koloriet als licht defizelfi talentvol ten maker (en boog^ . ^ 
fte töt eerc verftrekt, -Ik zou, om 4U* hiervan;, <^ | 

overtuigen 9 betzel^^ uitvöesig moeten befchrijven ^ nrasr 
ik acht mij hiervaa gevoegelijts te kunnen oncfiaaiv 
door u overtewijzen op het ftulvje, over deze SduUié- 
rij door den Heere Schel te ma in het licht. gcge^i* 
ven« waaruit med' alle bi|zondérhedéu^> . welke., d^l 
Schilder wilde afinalen 9. nasuwkfiurig ksn te wetch ko^ 
men. Dit zij dan genoegd dat Jk Jni| nietiverzadigea 
kon aan de beföhouwing van dit met. zoovele lavef^^^ 
grootte beelden geftoffeerd tafereeU hoezeer ook de 
menfchelijke natuur van toongelen «als bijzonder- on 
den voorgrond afgebeeld «zijn ^ een*^ ^afrcbuw heeft. 
Aangenaam was bet mij te vernemen 9. d^ Z« JM.d^ai 
Heer Pieneman tot jKidder van de Orde. van dea 
Nederlandfchen Leeuw 5 als een blijk ter erkentenjs 
van des Schilders 'venlienften 9 verhevea heeft^ en iti 
ftap van dit'voortreffelijk, vbortbrengiH onzer beden-' 
daagfche Schilderkunst .af 9 m^ deo.' wensch 9 :d;a(^ 
het op eene der zalen van het Pal'^is.te .Soe^tdijk tgcy^ 
plaatst 9 de volharding vereeuwigen nm^ 9 '^wsarmedê 
onze Kroonprins aaw het. hdifd. zijner .idappercn;..bii 
Quatre-Bras de Franfthe legerDiagt..bedwuDg ^1 al* 
zoo de overwinning ]hj Waterloo voorbereidde. . Ook. 
onze Helden fer Ze^ werden^niet vexgexen.<i;. de.aU 
Zee - Schilder : reeds bóioemde fi a ur JvabwHariingen'» 
leverde C^®. a6) een (luk voorftellende het B^m/fo^r^ 
dmicnt ysn MgUrs^ door; <&* È^ngclji^bertn^MoHandfcIic 
Eskaders in 1816. Höevele njoeijelijkhedffh .dfe yejr- 
Vaardiger bii dè voorfteliing van«dit;bpq;]bardfmeitt in 
den nacht9 had te. boven te komeii^ men.^rkêm al|>e'^ 
meen', dat bij zien uitmuntend.' van aijnetaak gekwe^ 
ten beeftir . De . uitwerking^ die . het ftuk Qp..de£)^ h^^, 
fcbouwer ' maakt 9 is treflTend^^ en^^ neemt .toe , «wanneer^ 
men , gelijk ^mijn geval wiis^, van pnderfcheidène* oog« 
getuigen des bombardements verneemt. ^ dat hetzelve;, 
Mar waarheid 11 yoorgefteld9 «^p dat .de Schüder eeoi 
oogpunt- wijsfelijk gekozisn h^^d % waarin bet Hol- 
landsch i Ej^kader het. best. iigiibaar. was»^ iig^ akt^Iig 
ook ditt tooneol dQor.4e veirj^niging :vw ^soovek ^ 




A 



c *« > 

•den, Jrt ^etf rtitlitv entnfl dödt ^^rin^nShhnmi 

verTftrht,' uit '^en óafd zijn pm^^ nfet aU^<?^ 

«é 'Kimsfminnrfftt 1>e<voml€rt zee efi fccht en ibhepén'^ 
firaar ook -de* Vadéffartdlievéndé juteht 'de. ivelpeflaaö:*^ 
lir ^pö^nRcn » dtf 'Sdfi1dérI;u!3St röe ,* 'piit NeêrljiHcli 
hllrtÉ?vert*5ii Zfeèföètn te' vtrecreti.** ,^' .,'•' ♦> 
n-iÖi^ Öerde ftök , dat :2;tch iiidtt vak bovenal onderin 
fthdd«^\ #as*n*^.''Ö8rf vcrbeeWendè liet Döodb^^vah 
PntnfffiilkfH^dènEefpn.'Att^t W, Mol 'van Haarkmi: 
Herriertüfeeéld ; oiri* dezèf» Grondfcgger van NeêrlandS 
nnaf h^flfïJreUjrdidd , H\^eimgb oog^^ nadat hem 

Ket ^loódtottijg fchót trof , op djn- tfoo Jbéd vaonèftcf-; 
leiti-efTde am^docningéo , die ditlrij ^ijne 'echtgenoot,; 
ktriderfen^ eri' vrienden moei&tte weeg brengen , aftefcfjM - 
derert, Wns ' rebds^élukkig, en de uitvoering bevre- 
^de allet wenfthen;' De^nog jonge Kunfteinaar toont 
kiSar doórae prdontramie^tJatb^ïijutntijdop de Frah^ 
fttw Kunstfcholer,* ik meen van D^vids w6l befteecl* 
èn;?haar het groeperen ^ en 1ttèzen'\«in gimftig:^ ftindea 
w licht, bij, een groot aailnal beelden V heeft afü:eiienv 
«jfiar^zicli nier :tieefr 'laten/ veriti Jen, om haarilh;a& 
ter. volgen , daar *hct i koloriet .'én. de.!geheele*injinier 
^m fchiWeren bij de Holhndfcfie Schlldérfchool* t'iiuid - 
behoort.' VerdienftÖi^ is.' ook dit ft uk, zoowel. i>m 
é^' ^ éfely k^ïs dei- ' voórijiarafte . perfoïien Willem.*! 
aeWen V dèn Raadpenfionaris B ^ i s enz. naar deidaarvqh 
bèftaande; portntiie»^! als öm de verfchilleinde u/*iJ2enV' 
\V5aarop^ de>droef h^id bij de ondeilcheideqp pmftanstöré 
werkt: het rs duMeHjk ^igtbaar, dar tot' in bui^rjidctT 
ctt? kostumen toe,- de Kunftenaar, gelijk zulks ook 
b'ehcM)^e, niet los is ; te-* werk gegaèan. -In één woord 
wij mogen • de Nederfemdfche Scbitóerfchool met zulle 
efcn^ Ktihftenaar geltrfc' wefifcben#*.dt$' bij ecne goede 
ponfeel "^'behandeKng^toont geiÜ*ito»bözitten • om Art het 
lef teear'Verwafarloosd-HwtorievSk -met goeden ukflag 
tfi'örbetden. Zulk 'ecrierfraalje «Afte ^roé^everdiefït 
alle ajutooediging, en zet dye Heer Mol' zijne ftudien 
Voortv;waartoe ik hem Affiét zoovele befbhouwers vao 
iijn ftub' üitnoodfgi dan kaït^ij eeiitóaal grooten roem 
als Hiatorielcbiider venverven. 
. • ön^e Land febaplèbirdera^ • vierzuimfden oiet , om ons 
op vele fraaijè voortbrehgfels te ontbalen; Ik teldc^ 
iö 'dit^vak omxx&it yif9tt3k^k vvaamnder zodveêl fcbtions 
ca vöbitreffeHjks gjévoiKU^^^'^woa'dt^ dav^oo ergens, 
i' :^h ' Y 5 hier- 



\. 







Van Landrchappai mizoncterroet Diertn geftoffetru ^ 
was d^ 'TéiiSofrfMfiii^ ^dë^^^f^'V^ien» ea 
4a«mider yan^zeer fniaue,_,pie van P. G. variX)^ 




de ovengp^ m dw v^k % }f»lTO?; *r:^^^ 

het p^hhi^ir^'-hmiil^ mi- g^(¥^ni ^v^^^md^ 
Vtc fnft im^i^ nog -Boijitudeodttireetiaijder^ifv**^? 
en zw)v die reeds zoo ichooa zoo voomefiejjjk aio- 
^ etetu In dit ftiik fpreidt de Kunftenaar zoovele 

ai^r nsltudF teh 'tdolti ,' df^'^HQ'^m^ serefteaa^wiar^iM 

zidi 



Mn<^idtatiii)ijioMer »r»{Mi«no«)4Mllhw 
behaagden vootal vier ftukkec van den „,„^ ^ .^^ 

4BUtgr»oMl ib v|m(tiQ4ig?^'i^ 

tfiagmi /EnsvabotezfbMieti 9«iptveft,4e lA^i^ 

ibcieüifc Ir «Mir JHWf iuMrl^iéhf»/ tei 
igs&hildetd^(aafr;iakiivi?rHMü9Ungi^ .. ..,...., 



«oder by (AitmMfilea g^ncM^ f94l^i6i|,hield d^r h^e 
iJNoèn rteai fiaand^^ Oil . WM óïi4^o]iiet.g«V9i<9ii(^ I^ 

ken huuftete Ctt^« t;95> ^f^uQ^id$r$^h l4ndj^ nH 
het best voldeed. Ik zaff ook: flèt veel genQ|bgep4$ 
vier fttikken door J« A; Kpip Ofi 147^, 14$^ 149 eo 
tso) ten tomgcitelAf HNurrgtf de voorlcfiur aaar het 
C9Sig^ m d^ SiOim' bij RifmiB^ Êini^liik oüdericheidi» 
, jdch- oair mtjii oordeel nog yaa: dé overigf» een ^^^^ 
urg€Zfgf.vKï Mevr. M. C Schar ff geb. van Ros- 
^fum Itfi. %oB)%m0enGcgigtvm^ K^mifif^t^XikiiiB 
door C. Andriesfen (n'^. 8>. De ontleding VM'46^ 
bijzoitdeic lUioonhedrn dezer ftukken of de omvoft^ 
wing der redenen ^ waarom ik^ deze boven andere ook 
te$f yerdknfiêUjkc de worl^ew fcef , J$.^JiBiat. het be- j 
ftek vkn eentn Brief niet berekend % en g^jk ik ^ 



t 



/ 



c- m T 



/ 



Harfaïa^ ■■-■•''•'■'•■■••' "-^^^'i-r -v !»t,<-7 ..-.t.uicï 

ftétfail^^^ófthifle. '^lilUM nt^éflt' klo«kven:ilowiRj,«i1r 
|>enffi[él gfecfe wkft (««'-in kWiéaidiqjfr eitJlcwtiifai itéè 
%a»<%I)eaKiF,^!Hè vtüdcfrittiisMM iKininttleRlhddi Aait 
tH»ta»aM. ' 'fh beid6im*k*tM' v«iv<deniiiir« Ott^iri»»! 
fW». ï0 ^n Ï94> 'WatfVift *iièe iüfio «eeöfc tstmpUim 

^»^^ zr]^ M« pft$rdèli i-ööb^ai bmdeld» tn tol* 
doèt-tiet'ii^lföVMBdé i^^ci$förey gatt .wet; cii jde 
'/Tavm/^ in ««V £itt^dlKtt>^^^ Üèsvmii'oadetMciit 
\^&\ iHéde g\|(tftiA',' doJ^ ^eldv^R^i^iid^eii'ajittiuslijd- 
'Jiëid va«r vitorlteHüA^ V ^0«ift)vbiittg Irat^ tnd«rs mm 

"' Sl^hfs'^^vea mik^ Qië« «jot»/ ^^ AK>»d>&' tiinttxni»* 
jÉeftefd, en axnidei'' dCvefdfeuAen der overige Scl^tl- 
öer^ in dit vak iè irasttemien, ge^o^ik 4*1: tf.«AO!i 
en soS'VM G. J^ J.-van 0$ <le véodèettt waardig 
' iEi|n; vocval het eef(le« dat bif^hetgeen Weenix en 
>tfderé tidês Mbestenr jgthswié hebbent «Lk^mMI 



l_^4i fi ♦ 



r. • »• 



(ifife/ Vóf^olg mSlotMcrfkêmy 



r. 



NIEUW. yiTOÉt©'M«Hvl5tt«KEMt 



: t>eöef(|n|i)S der NederTéifH^t^ {.«trejr^di?^ Jthoaden4en 
" Kabzjj^étmvmnbV^ a>n d» '<ii>ottac1ttifet> Svbote der Stad 



•,1, 



'•/?<* -" ■ «j* •.'»«. . . • j » j j 



', - farmneii Altmi)!(Cima^*n^^^^^ Jiar 1817, 

U &*:^..^'.M^..^Jm^i8e?K W^::m*} *« , ^Q Hoog. 

' ■ ^ . . • ' Eer- 



r 






* » til 



«- <» 



c 348' ï; 

* KciniMnirdfgc' Üooggel* Heer <:; Kransen, van Ecitf Sv' S. 
Tbcflir^Dpciof en HoogK/i^itf' Godgele^i;cULeii^ Mn bet 
, Acbemeuoi der Had Deventer^ fii. Leer «ar der Havyormda. 
pe^ence^'op den i^den |anttar'\) iS^;:! aijnè nieuwe 
ivaa^lgbeid als Hoogleeraar 'der Nederiaiidjche XettèreR. { 

plegtig aanvaflfrd ftad, met eéne Redövoenii'g:" Over het \ 

aa9iSfi*eIingtwaardt^e i'ah' de beat fitting ^r Néderlanêfche ' 

JïefterkunSe. Inderdaad,' eene 'keuze *'van ftof 'voor «en» 
'^^ht;.- Redevoerlhg,* welke- voor hec; hegfip van aile fooRenr 
V" tun tdehooiders moec berekend z^n, «eer peftrKIlct, «o 
i<»«4 teven» bet^i^rijl^ KOor aite denden. Maar dete I^edevoe». 
riqgrfcbppn in hjeuelfde jaar gedrukt, is niet, toe onze 
kennis ge,k omen» * Qnlactgs éersc kwam ons dezeive om» 
derJiet aög, £l! wit lazen die met het gróotft'e genóe* 
geri, .De inlelcnng is' kort en zakelijk. De Redenaar 
zegt ' zelf terfïond, bJ. 5, dat zijne Toehoorders door ' 
hetnienwe én vér/asfendc nïet* zullen getroffen 'worden. 
£n zeker, zelden zijn du£dftii(|;« inwijdings ^redevoer in* 
gen voor betoogefi .van lees nie,nw9 en nog ongehoords, 
gefchikt/ 'M«Br h^ beïangfi^te vad d« herinnering, de | 

gemakkelijke en. vloeijende wijze van die, herinnering^ 
kannen niet dan zeer behagelijk zyn; en aan deze ver* , 

diensten beeft de Hoogieeraar-vAw Êck ten hoogde vol- 
daan. £u wat kon toch ook' meer ^n het lofwaardig 
^oel van de oprlgting van L.Qerrtoeldï voor de Neder^ 
Jandfchè Letterkunde aan Academiën en Afchenaè^m's. vol- 
doen, dan, het belangrijke van 'de beoefetting dierNfe- 
derlandfcbe Letterkunde, kla^r, -duidelijk, heldprj voor 
tienen legeliJk^ vatbaar, v^oortedrageh ,' en o^ jéeoe getnlk^ 
keiijke wijze zoo^ aanteprijzen, dat men, om. zoo te 
fprekeii , op de Nederlandfche Leaerkuude ' verlievén 
moet, daar zij in hare waarlijk hooge verdlefTSteo zoo 
bevallig wo»*^^t vöorgefteld? Dit was dan het eenvoudig 
oogmerk van den Hoogleeraar van Ecft, én" voor dit. 
oogmerk h de gcheele wijze van zijne voorftelling uit. 
Itefeend gefcbikt. ■ * ' •'!..'/* 'v-. 

Hij /)ewijst het aanbevelln^swaardï&e>v^.^angclcj|ene 
dezer beoefeiiing, uit tweedérlef bronnen; Vhox^^xiii uii 
dt^fmerlijke voortrefelifkheid der Neder landfche L^ftérkunm 
de zelve i,hU 5— 05/ ten' andere: uit de i^dêftrefeiijkkeid 
en ket gezag van mannen^ die door hunnen 'faHg en Aflaat 
in de Vaderl^ndfchè Gejihtidénii^^ iïiihlimkén , en •melken de 
roem i'an geieèrdhefd en Mrifsfiefd tot 'Sp den huidigen d^g 
toe is' bijgebleven ^^ bl. 26*-^5*4. 'Waarna de zeer gepaste 
a^nfpr^ken van den dag e-n* pl^gttgheid volgen. ' •- 

Verdere ontleding van deze zoo 'aangenaam vloeijende 
Redevoedqg- is buiten ons bedek. De ftijl is algemeen 
kort zónder duisterheid , vloeij'^nd , zöli'der ' flaaii wh'efd, 
krachtig n^teelivoudl|h^idS-#'dis(fht* geheel eu al eene 
genoegeiijké lezing op.' \ ^ 

Be- 



. \ 



C 3s»9 5 

Beliftire dé woegerd Lecrerl^elden» J^ooft tntnMMfi^'i^ 
lant, 'Cpmelis < Ki liaan , €nz«<, kora^m:^V4>it4i'eU 
«iioofc» Téa Kiacè» FUJps- van Ma'rsik» H«er«yiifi 
vSe. Aldegonde» Coqrnherc, Cats , « Hn^^as-f 
de DekkeT ; 'van ider Goes^, «Poot, de yan.Ha*- 
ren* , en andere vodnrefFciykc mannen^, tóa toonecle^ ^'^ 
J)e beide > Bta n dt s , \Wf g*e»:iïa.a !r ; M o dn«e nteiv Ny lo 6 ^ f 
«ivorden niet vergeten, ea onder de Dichter». Jian Ho tigi ; ' 
•-wiiketi vau M^erkm, vaur Wifnter, U^ïm.-^tS'isa >*' 
andere uiotmnteftde LeccerkuQdli[6n.gedachCi tmé^Qx^oioK -i 
in ondicht en dicht altijd even g^oot , niet ygi9(b»Jdé^an« .«^ 
£ene r|c;||oone Je$ aan de. p^odgeleerdc J^^xiüihsi^em^xs en 
Regtsgeleerden , treffen wy op bT.42-^44aan. Maar wij mop- 
ten ons, .boe zeer met moeite, beperkeö. [^\yyji^nen ech- 
ter niet Hinlütttt,' van de gevoelige herdèhkftf^ 'a^n den 
diepgeleerden, den hoogst eenvoudigen en beminqêlijken 
Pieter Niru wfand, bl 48, blèr uktefchrijven. „En, 
^, hoe zoude ik, den aandrang, (zegt de Redenaar). v^n 
',, manhaft kunnen^ wéder^aan, om bij deze geiégenlïejd 
^,hiilde te do^ïi aan hem, wiéiM vroege dood alkni 6te 
',, waardig Wïiren bem gekend té hebbert, als het gieydé* 
*,, iigde verlies betreurden; #iehY riaam mijne lippeik nihi* 
«„ mer zónder eerbied^' zaleen nirfpreken;; op wiens bij- 
%, zondere vriendfchnp ik fteéds gróötsch zyn iai,al« 
•,^ op de hoogde -^e, die, 'mij iirimer van menfcheft, zob 
',, lang ik-fevè*, 'kan wedèrvareti. Pi eter Nieuw la h^d 
*,, wa* een 'WjSgtef' van deii» vèrhevenfften en be'mimfe'- 
%, li>kften;aï»1?d.' Voor de WiikuncH^fe' Wétenffchai>|)éif wS» 
•i» hij gcfc4ra^è*i.> Etï de Ne^érKindfcbe LèttMkünde Vët;-^ 
yybeft zióh té geHji op hem, als een harer grootfté iié* 
'„graden. 'IZyne Schen van éet Schei k*/néige Leerfi'elftyyan 
►-ji^LavoiWerj en zijne Verhandeling over de gtéweifg* 
^, hM 9an hart ^ (in het Algemeen Magazijn van Wéttfft. 
„ fchap, Konst en Smaak, 1 Deel, bl. 389, en II Deel, 
„ bl. 519.) zgn onder anderen pvertutgende bewijzen , 
„ hoe zeer hij de kunst verdond, om z^ne -nnoedercaai 
„ /óyt e^ne geij^W^ «voocdragt van 'Natuurki^èdlgét en 
„ Xedelyke Wijsgeerie^te bezigen.) .Aij -Zflf^wff «het aN 
„ leen, die óp de vruchten van. zijnen Dicof|€fcst .eenea 
„ geringen prijs ftelde^ Vt^oi ons zp/len ^ij|^als 'eene 
„ kostbare nalntenfchap, als kleinooden van de edelfle 
„ foort, gltijd gewaardeerd^ blijven» ,£n^ ook^dan, waa« 
9, .neer h^ alleen de Zanger ' van Orion' geweest ware, 
„ zopde zijn naam in den Tcm^pcl onzer Zan^godianea 
„ met onverdoofbaren glans pralen." . ' ' ^ 

'Men- vergeve aan. Recenfenc, het gebeele ,,uiti\rirjljv^n 
van deze plaats. Zij is zoowel een bewijs van des^ Rede* 
naars gevoelig hart, en hoogachting voor wnrë verdietis- 
tcn, als van zijne kracMge welfprek^ndheidi '.donder 
ophef en gcbrote.' Men vergevö 'aan IlecenHrnr liéc'm'5. 

de- 



I» 



C sffp } 

fcbapi bij^de herdenking tan dezeo edelen rriend, kan hi^ 

tich "^Dg nlar hlkJMJtlWlWTMMyMWto^^" hnnfcrtrlnmmni 
nen oMerdoO» die toden ^segn wordt het gevdel te 
verd^0vèn # 14 deiift keHfl^mnSf eaigntnnem te fl|^ 
en ian M i e n w 1 1 n d *i nagedacfit enii toet ewijdes. 

• -VV'.^ V''" -'^-'^ '^VSA2*f*''-'\t^.f. \ 




• Hét is kekeifdi dal Mn'iitooi^Wiligai%tij4. door^siiddel 

.^tr Samtonifbk^ Gi(lv«lffcke>' toMVii^ «tt9«s£««wfgdd- 
rende Beweging dtftfl^lde s'^^'Mi ImVdi) eiiide'bessigi>p«i 
nu te Ivern^$r in S/cbotland de Magneet, op déze wi^zé* 
Een flinger^^oftlc tttsfcben twee Magncc en geplaatst » 

•^och wanneer hij een derzelve nadert* fchnift net wert* 
enig een nJ«( ^«leidend IJgéha^ tlilTèliVti 'beldes "hetwelk 
de aantrekking afbreekt ; de > flhifer b.ffeeft. fich hierof» 
terftond naar de andere xijdet wau by óp dezelfde, wijze 
gekeerd werdt en ver¥olgfns tei ia^bec jOneludige dfe 
beweging veoftzet. Schoon de- ^ndnif éiét -mkr^tmM^ 

,ls, vraagt nstn mp^j&pdctt* wat., ^^t rishf^MklW^ 

fchenbeidefchuiving van niet geleidende ligcoamca ^ 6e- 
werkfteliigt: hoe die onophoüdet^k zon.wérkgn-tang^öi 
«lechenifci^e» wtg^ 4aa&-^zlch 41 pri^ niet verklareiw^^.. 




-J"_l"-L" •"•■j."'' J-WlMu"* I " -i" L' _ I J 

• . ■ - «i 

fiAMMBLtM ZEËVAAXLT, UVf«>BOÜWk 

' De oveivröèr^im Kf^mn^^ Pcïèb ," aft; Jai? TITW»- 
mandye èn Picardye^'iagedogsfyOvejrtreft JBlfervy)»rwiicfa- 
ting, Vïit .B.eaïunoöt. toi Beaörai? zijn dar «ftjiiêii^B 
vooral de^boordeo^'vmr den "^rootei weg. met' jboomen 
bezet, Hoefeer ifbefteeü, bij gïbrek tan «fg;eplufct)ie%toa- 
nen worden^ de wegea bverdelLkei. Verfchefdèn land. 

eige. 






«ffteiiu» Iwrckciien bBDAen'oopi' öp 490 af- gnén^itlL 
-den. yto'-gcen geai6kgz'at6"ymwtm «mfzIbtp^tvA- dn 
daar««B te vervènrófgéa tifkr te 'bevHtêaV 'Bebbeu-d 
rooce kl^jïA Iken fnven. offi In Stijve, nn«1teoaov»ib 
■iekt, d« TTttcMen:* Ptifctien loe-te bèwtoen. ■ ■ ■ 

tmdtiiimt vM vé» GcAÜtmt, 
. I« Gdderlind evenwel werd- xooveel m*nlllk w 



ficr«n en Kertnii «efchefdeii mren. De I^Khgs Re> 
ceifen gevefrdMF90Qi,«m«Wlt',bcie|fx«|. En Ia ten 
Stids RekeolDg vin Anlieia Tan 1440 werdvreedt g^ 
b9»ktt!d«r. ^jm/fr^Amr^dUtriJ*. ^nsieik voériftnldte- 






C S5» y 



■W' 



V . 



WÊÊÊiaÊm^ 



-.-7} 



« <> 



B E K E N D M A K I N G BN. 



I 



1 ' I - 

- * 



/ •« 



♦ oer TUrvónhing^ gWoticfófrTFTiuiTteröam op den 
uden. November i?J7, door J* TaissjèpRE I^*angb.,^ P. 

CHETAtLlER; <}. H; LAGE'trs, StI MüLlYr , J. VAN GÈÜNS, 

N» SwART en M..Stü^Rt,* Predikanteij {>ij de onderfchei- 
dene Proteftantfcbé Kerkgenbbtfcliï^petf' j*^ waarbij eea 
zinnebeeldig Fig^^t en de Aanfpraak van het ChristeUjk 
4yno!ifle:«n dé H^rvórnid^» XJeineéttte^ efc' ProfèÜaotfche 
•KttHigeBOOcfcbappen^ ^<ivéi xn^ futfcér i}{c|rergeveii bij de 
*Bftekv^koop6rs' VEN-'BHi^K. en bb» VlRiÈs-^te Amftefdart 
frem vierder alom , de' prijs ƒ 3 t i 



*. » » -■ 



/ I 



V ' 



- .\%* Bij ée Wed, 'A. ;.oosjes Vi:r\^Jti^is\^^ 'S vaö 

' " • 'de Pers gekomen en alpra bij\Bnr'^V^^^''^.?f,^?I 

dentcn voorhanden» db onderdaaède beUngriüKe 



werKen: .. 



I. Pe^rson , Gedenkïiuhken ui f h^P Leven en de Sèhrifttn 
van dén EerW. Meel- CLAÜDiÜS <ÉüCHA!SjA?i , Tlieof. 
Doctor, voormalfg'l'rédiftan.t tc^Caldütta, Onder-Provoost 
van h-ec Kollegie in liet fort Willinra in Bengafen. enz., 
volgens de: T\»Hde Ultgavfc uit'Ket 1 Efig^Ach' vertaald, 
en met eene» Bijlage veni^efderd' <)o6ï7/l. W|Risit«ct, 
JTheoL J>0CLbr...eii> Itftiordi. >Pf»edikft»r te^-hpsfêén^ eerüi 
fte Deel mee het. Portrait vort BüChawan,*. in* gr, 8*. 

^ T l • m ' t 'J- 



Het Tweede 'Deeljs. ter* Perfé, zulléfide het Werk i» 

, -■ . » ■ •■ . _ , ■ 

Drie t^eelen geheel kompleet zijn. . 



I^B* NB. 
NB. 



y^n/d.et Ond^rzpekiftgen naar 4m * l^oefiand Jet 
ChristenJoms in Azië door gemelden C. Bi/^ 
, CHANAN , mede door Ds.. Wer^inck ver- 

taald, zijn ncrg eenige Exewpiaren te beko» 
men è fn : i8» j 

TT. H. D. Y.KX y ^^Dagioek eener Reize ter IVahUeh' en 
Rabinmvt/ngst ; g^ft^n in dè. Jaren 1777" en 1778; roet ecflü 
Kaart van Groenland, en bet Portrait van 'den Komnuub 
deur* Kat op den titel, gr. ^vo. i ƒ 'i : 4. ,. 



t ♦ 



^, Tb Haarlem bij pa Wep. A« Loosjtbi t^x« 



A LOEMEENE 

K O N S T- 

EN 

LETTER-BOD 

VOOR HET JAARi'818.' 

N". 53. Vrijdag den'-tiofi«n November. ..:- 

B E R I G T Bi N. , 



1 YROL. Omftreeks Meraii is onlangs eene Martnet-' 
foort ontdekt, -in witbetJ, fijnheid vaii kern en fraai- 
fjeid, naar men beweert, het Catrarilche,. dat bov&a.^ 
(]ien zoo zeldzaam gewürden is, evensrende, ja over- 
treflenJe. Dit marnier wordt daar in groote menigte 
gsvondcH en kan uit de groeven, zoowel ter zee « 
door middel van de £tsch tiaar de Adriatifche Zee* als 
ter Itind. lan^/de Inn, van wsaL zij Hechts twee dagen 
verwijderd liggea, vefvoerd worden. 

■GREirK\VAtD& (/ir« nS.Octoier. Oji heden overleej 
hier^in den'ouflerdoni van ói jdren^ de bekende Duit* 
fehe Dichter, Conlliloriaalraad Dr. L. T. KosegarteïT 
Een verval van krachten maakte aan zijn -werkzaam 
leven oen einde. 

KameryK. Ter verèertng van de Welfprekehd- 
heid en Godsvrucht van den eerbiedwaardige n Schrijd 
ver van den lekmachui., Fenelon , die twintig ja- 
ten in deze lïad woonde en wiens ftoffeliike over- 

II. ^E£L. Z blijf- 



WilfTels hier rusten, 2al een Ge^enkteeken opgèrigf 
wonten. De -Maatfcbappij rEnwlatkn en de Ledèif 
Van den Municipalen Raad hebben daartoe eene in- 
fchrijving geopend. Heoelve 2al boven 2dja Grafge* ^ 
welf geplaatst worden. ^ 

Utrecht den 14 November. Vier nitmantende 
Kweckelingen van «leze Akademie behaalden » dezer 
dacen 9 Welverdienden roem, met het openbaar ver-* 
deoigen van hunne fraaiie VerhandeUngen 9 en . ver- 
kregen daarop de waardigheid van Mfidicinae Dos- 
tora. 

D«ii tienden II* de Heer ' Jacobus Corneltq^ 
Broers f van Utrecht) wiens Specimen Chirurgico' Me- 
dieum handelt^ dfi caufiix ^^^ lacfionibm capitis^ quatt 
initio haüd pericuhfac videbaniur^ frequenter fero/jmp* 
tomata graviai in mortem atiquando definentia^ ac&f* 
dant. Hij is het, die, In dit jaar, den -pA]s be« 
haalde bi] de Medifche Faculteit dezer Akademie. . 

Den etfdón l\. de Heer JoannM vah Sjees, van 

Nijmegen, wiens Specimen Pa$hohgico^Ther(^micf*m 
hdXïdtltl de morbis convuijlyis. . 

Dtn twaalfden \\. de Heer ©idericüs Gk;it3E^i#u9 

vA*ir Leeuwen , van Alkmaar, wiens Sfecimcrt MeM» 
citfó, handelt: de Peritonaep eiusque inflarnmaOonei 

Den dertièndeh. 11. de Heer CüftiSTUAN Bern- 
'ïtARÖ TiLANUs,. van Harderwijk , wiens iSjp^c/VTAP/r 
€imur^CQ-medicum handéU : defungofo durae mcningis 
excrescente/ Hij heeft 2ich reeds bekend gemaakt « 
door de Verhandeling, welke, in het va-leden jnar 
d^ prij^ behaalde» bij. de^ Medifche Faculteit dez^ 
Akiidtisie» ' 



♦^1* 

\ 



• 






kvs- 








\ 


1 




Ü 


K 8 t È 


B 


k IE # 


' 


' .4 

WBbBNS t^£ 



K Ü !f 8 T È ». 



tÈNTOÖNStELUm liór Kt/NSTJ^ERÉÊÜ 

VAN lOG IN tEVEN ZIJKDE 

.^ÉDERL. NDSCÈIB iklÊESTÉtLS 

. » 

ts Amstjirdam iSiJè 
(^Fefyólg en Sht ^0h ilaiz. 3.ip,) 



, ♦ I 



ioogenaanrfe Tahkaüx ék Gbhté ifraröi ^e^ 1»edrf 
i^le, ten min(te eeii veertigtal. Oöder dezelve keÜ 
ik de eerfte plaats tde aan de orüónhahtic van kvera" 
groöté teelden , vetnf'ffelknde eene Ki-aamkameir (jcP. 1S3)| 
Vna W. B, van der Koöjr, en ik geloof , dat 
de bedilziekfte Kunstkenüer hier veel fchoona veel 
voortreftelij^il «wi vihden. De geheele manier van be- 
^afideting U 2oo juist' en krathtig, .de üitdrOkking iil 
de kraafiivrouw en den jongen, die aan haren fcbodt 
ftadt, zoo onnavolgbaar fehoon, dat zij niets tt wen-^ 
fchen overjp; laten, en aan van Dijks kunstpenfeel 
onwillekeurig dóen denken. E^n Gezelfchap van mté' 
tiferende HcdeH (Ji^i53) doot C. Krufenian« 
13 met zooveel fmaak, met zooveel bevalligheid be» 
bandeld 9 dat bet , naar mijn oordeel , ook biJZöndeid 
ónderfcheiding verdient, bovenal, daar ordonnantie^ 
teekening en draperijj zich tevens aanbevelen in een* 
Kunftetiaar , die nog zeer jong is tti reeds zooveel le- 
vert. Ik zeg fmaak en bevalligheid^ omdat die beide 
hoedanigheden wel eens onzer Schildèrlbfaoöl nlcÉ 
ontzegd , maar fchaars toegeftaan worden. Ook n^ 49 
van den Hr. B rond ge est, zijnde een Jf innend 
VroMtje ïag ik met veel welgevallen, terwijl de 
SmidsmnUl en de Eijerboer bij kaanlicht ^ri*. •00 enl 
3^0 J van P. G. Wander te Utrecht, bijzohder m 

Z a dt 



C 35^ > 

êe onderfcheiJen lichten mij fchcnen uittemunten^ in- 
dien mfsfchien de Dordfche KunllenaarMeuïemanjF 
door zijne Likcurllokerij en fiet Keukenmeisje Hj lamp* 
licht (ji^. ^71,^" *7?) *^^°^ niet overtroffen fceeft. 
N°. 6a van 1) a i w*a i 1 1 e eenc Zmtferfche Boerin , 
n®. -100 een Meisje dat een ketel Jckuurt van J Hari 
in 'sHage en n°. 171 vanj. de Lelie, z\\x\Ait^noude 
Boer met een glas bier-in de hand^ kwamen mij boven 
andere in dit vak bijzonder verdienftelijk voor; maiur 
ite^ xrordeel aUeen voor mij xelven ;, want zoo in ctJüijï 
vak, het komt 'er hier op aan, of het onderwerp al 
dan niet bevalle; hi-het laaifte geval zalfde verdien* 
ftelijkfte behandeling onwillekeurig achtcrftaan. 

Aan ' Binnenhuisjes , Binrjenvertrèkkèn i n Stfflevens ^ 
die veelligt ook best tot het vorig vak gebragt wor- 
den , ontbrak Ket iiict. 'Er 'Waren 'er meer dan twin- 
tig tentoongefteld. Daaronder onderfcheidde ik gun* 
ftig n* 90 van C^» L# Hanfen; n^ 168 een Boercbin- 
nenvertrek van A. de Lelie^ n°. 301 een Binnenhuis 
mtet eene drinkende Frouw door P. C. Wonder, wtl- 
ie laatfte mij aan den Del/fchen yan der Meer deed 
ïlenken. Het Binnenhuis met twee beelden van deii 
Dordrechtfchen Schilder P. Fontijn Cn% y6^ roajtk- 
te ook eencn aangenamen indruk op mij en n^ loi yan 
F, J. van Hekereii van Brantzenburg te U- 
trecht verbeeldende een Doorzigi van een voorhuis^ 
gcftofeerd met een! Tamboer fcheen mij TJttt verdief)lle- 
ïijk coe. Onder de Stillevens onderfcheidde ik vooral 
dat van deu jongen Hulsw^t, ónder n*- 129, Wieis 
welgeflaagde pogingen alle aanmoediging veriiie- 
Den. 
. Ruim den dertigtal St(id^- en Dorpgezigten , ver» 
Tierde mede de zaal, In dit vak zag ik met 'groot ge- 
iioegen de (lukken van P. G. Westenberg en 
vooral daarvan n?. C$3, voorftcllende een Winter gezig$ 

, iij het Zeer egt tc^ Amfterdam ^ en n". 291 zijnuc ccn 

Stadsgezigt binnen Haarlem; die van Hendrik # 

^te Haarlem en van deze bij voorkeur ^n^ 105 mede 
f^QU Gezigt in Haarlem verbeeldende; dat van V ei-^ 
jheijen tp Utrecht onder n^ 1273; — ^ en die van den 

'. vHee'r Jelgerhuys, waarvan zoowel n^ 132, iijnde 
een Gezigt van den dijk bij^ hal/wegen Haarlem op het 
Huis Zwanenburg^ als de. Kerkjes (n? ISS-) >3I en 
C[n 136^, mij om de juistheid van. teeKeningea inacht- 



ne* 



C 357 > 

f^minsr der ware kunstregelen uitftèkertd voldeden;-»- 
Het Gtzigt bij de ü'^mskerk te Utrechp \^x\ H .van 
Oort aldaar (,n^ lóy). het befneeuy/d Stadsgezigt vait 
Pfei ff er Jr.T n**. 2c6, en het Gezigt buiten de Haary 
lemmer poert van J. A Töpfer Junior, kohden ook 
met de reeds genoemde 'm fraaiheid wedijveren* Ifc 
zal, o{n door te veel te noemen, gèene enkele te 
kort doen, nog flechtshet ftukje in dit vak van Won- 
der venpelden , tJat den Ingang van de Latijnfché ^ > 
School u Utrecht afbeeldende, toont, hoezeer de Kuu* 
(lenaar ook in hetzelve t' huis is. 

Onder de twaalf Zee- en Waiergczigten was »ook 
veel, dat mij bijzonder behaagde. Daaronder tel ik^ 
behalve' de fraaije (lukken van den hierin met zoo- 
veel lof bekenden B a u r ( n*. a8 en 09 , het een een 
Wotlcnd' het ander een Onfluinüg %^ater voorftellende) 
n°l 236 van J, C Schotel , die meesterlijk 
ons daarop een Woelend water bij Jielder mdef ver* 
toonde. Ook zijne Zware fiorm (n*. 237)' had véle 
-verdienden iii kracht van uitVoering; en deszelfs 
jftadgenoot de Hr. M. Schouman handhaafde deil 
door hem in dit vak behaalden roem volkomen, bo» 
-ven al door.n°. 289, dat een Woelend water met opkoi- 
mende Maan tegen den avond voorftelde; terwijl het 
TJa[gekom,en ftuk van d^u Middelburger Koekkoek 
veel goedkeuring wegdroeg, 
j , Portraiten waren 'er minder in getal dan op dé 
\ Tentoonftelling van 1816, maar daaronder vond men 
veel lofwaardigs.' Die van A. de Lelie (n®. 166 en 
iÖ7')vereenigdenrchier alles, wat men van den Kun* 
ftenaar kan verlangen , in zich, vooral zekere kracht 
gepaard aan kieschheid van behandeling. De beeldte- 
nisfen van de Heeren Gels en Paelinek n°, ^6^» 
59 en 204, konden ook met ruimte hferop aanfpjfaak 
.maken; en de jeugdige reeds in andere vakken ge- 
noemde Kunftenaars Mol en Krufenian, de eerfte 
vooral door n*. iii C^^^ï Beeldhouwer Gabriel voor- 
ftellende;> de laatfte door zijn eigen Portrait in Spaan- 
fche kleeding ( n\ 156 ) toonden , dat hun penfeel 
met zeer goede» uitflag ook hier werkzaam was, 
iOndank baar zou het zijn van de Portraiten- aftcftap^ 
^^en, zonder nog vaii de tentoongeftelde door den 
J-Ir Hodges (bijzonder n% 1 10) vereerende meldinj 
te n)arken : maar 's mans gevestigde roem waar bon 

Z 3 elk 



« S58 > i 

fSk voonf^ d^t hij oiets mlddelmadgs leveren ^oif<i 
Ook de Miniaturen wareb zeer bezienswaardig ; bo^ 
venal »*"• '^64 « zijude een FrouwcnporirMit van 
Alex. de Ia Tour 9 een leerling van den I^r. x 
AugustiQ te Parijs 9 dat de onverdeelde goedkeu- \ 
zing verwierf 9 en n^ 89 van J. Cf ^ e ü 9 a n , hetwelk 

•een' »Sf AiZsfer verbeeldt. 

Aan JJ/fl^»?- en Frui$/ltikkcn ontbrak hef op dezp 

^Tentoonftelling piedc niet ; en üc geloof fteen* der 
Kunfteciaars in dit vak te kort te doen 9 met bovena} j 
n*. 48 van Br^pdt en de twee (lukken 9 onder n^ 72 , 
van £el|caina te Parijs te DoeaKrn. K^ 246 van . I 
v^n Sp.aandonk verdiende pok onderfcheiding 4 
nmr veelligt moest ik 'er dan geen verzwijgen. On- 
der de geteekeude filoemftukken evenwel moet % 
nog fiireken v^o dat van Mej. Knip (n*. i^i^ ch 
A. BlQemers Cp% 38 ^v wier talent, ook bij het 
üen van zooveel voortreiteUjks in oli^yerw, elk iq | 
ibet oog vieL . \ 

Gaarne zou ik bij de overige fraaije, zoo bouwkun^ 

Sige als andere » Teekeningen u ook rondleiden , maaic 
eze Brief is waarlijk genoeg uitgedijd , en ik 
moet nog twee Kunftenaars vermeiden, die zich bi]^ 

{ouder verdienf^elijk gemaakt hebben « de Hn. Ga- 
iriel4ni Hagbolt. Ik noem h^n te gelijk^ niet 
om eenige vergelijking te .maken 9 (indien al hunne 
talenten daarvoor vatbaar waren> dit laat «^U^* voor 
Ittinder oppervlakki|$e voor fijne kunstre^rs Qver ;maa|( 
pmd^t de kunden^ die zij beoefenen, toch eenigzins ver^ 
want ign. De vier Borstbeelden van den Hr. Ga- 
J)ricl (n^ 77) twee in oleister en twéé in marmer ^ 
(trekken inderdaad zijner Kunstbekwaamheid tot eer» 
en elk regtgeaard Nederlander gevoelde , geloof ik % ' 
inet mij zekeren trots, dat ook de Beeldhouwkunst 
in ons Vaderland met zulk een' uitliekenden uitflag 
teden beoefend wordt 9 dat wij de af beel;|ing oö- 
^er gfoöte mannen niet aa^i de beitels van vreemde^ 
l)elioeyen toetevertrouwen. Ik wensch hartelijk, da^ 
hij alle aanmoediging moge ondervinden op zulk een* . 
welgeflaagden arbeid, en Nederlanci aan zjjn^' kunst* 
lijké band nóg vete ziilke gelijkende borstbeelden 
moge v^rfcbuldigd zijn als dezi? yan onzen bemind€j;i 
Kpning9 Huigens, Hooft en de Groot. DeHr. 
HagbQit siwlclijk, die v^ofg^r ^le^bt? we^gelijkc^. 

de • 






( 



f 359 > 

de pnrtra^teti in profil Metfecrde , toatkle door h*. fÊ 

Cfi 94» verbeeldende C/iriaus de Kinncren %e^encnac\ 

an een groep van drie Kinderen in was, naar örijn ge* 

aachten 9 dat hij zeer gropte vorderingen in zijn vai 

gemaakt heeft* * ^ 

Ziedaar Jan weder eenige wenken en gedachte» 

óver de 'gehoudene Tentooufteliing van Kunstwerken 

u medegedeeld* Aangenaam was het^mij 9 zooveel 

fchuons* zooveeh vöortrtffeli^s te kunnen vermelden » 

maar heb ik mij van aanmerkingen net oogmerk ont<> 

houden 9 dit is niet» omdat ik die niet maakte 9 neen> 

daartoe haalde mij alleen over de bedoeling van dezeti 

feheelen ^rief, die» verre van ftrekkeiide omaande 
i^unftenaars uit de hoogte lesfen ufttede^len » enkel 
«vas» u ofuwe lezers, met de Tentoonftelling eeniger* 
mate bekend te maken. , 

Ik leg dan de i>en neder» en iaat de taak van be* 
cordeelen en berispen» aan bevoegde Kunstkenners 
of Kunftenaars over ; niet. kiumende nalaten ten flotti^ 
te betuigen» dat ik mij ten boogfte verheugd he^ 
In den bioeijénUén ftaat, waarin de Schiidèrkunst zich 
in onze gewesten bevindt, blijkens het groot aantal 
Traaije voortbrengfelen ja Meesterftukken » die déze 
Tementoonftellig verfierjflen. 

. Geloof mij intusfchen 

UE. Dienstw. Dienaat 
. Amiicrdamden 15 : 

Oct4iber 1818. B. 



NATUURKUNDIGE BIJZONDERHEDEN. 

f J R E L E N 

il'. 

IN H£T LUXEMAURGSCRB OEVONOËN* 

UITTREKSEL uit een Brief van den Kapi^ 

. tein Frisse 9 gezinden aan Prof* Th* vaoi 

. SwiNDEREN te -GroningiH , en deer dezen 

medegedeeld aan het Nacttar^» en Schei* 

ktlndig Getrootfchap^A/^i^r* 

In \%\j en 181 8 -geêmploijeerd blD de Brigade vtn bec 
Hoofdkwartier van den Kwarciermeester Generaal» belast 

Z 4 net 






( 3^ ) 

iiec de Militaire kerkennlnf van de ZuidelDIre Fromïereii^ 
vau het Koningrijk der Nederlanden» iieb ik van m^a- 
verblijf In de Ardennei tevens gebruik gemaakt» om ver 
fcbiliende merkwaardigheden der JVacuur in dsit land te 
be(luderen, tcriv^! ik bezig was met des zelfs fchilderacluig 
voorkomen getrouw aftemalen. 

De lezing van een Werkje over de Staftisdek van het 
Groot Hertogdom LuxemDurg, had mij geleerd, dat eeit 
van de merkwaardigfte voortbrengfelen van deze üre&k 
Parelen waren van een zeer fchooii voorkomen ; maar 
de Schryver gaf noch de middelen op» om dezelve te verr 
kr^gen^ noch het gebruik p dat men daarvooj: maken 
kottd^. : 

.Daar mijn zwervend leven mU toeliet over dk (Ink 
.eenigè nafporingen te doen, befloot ik dezelve, zoo vef 
taogeiyk voorttezette'n. In deze mijne pogingen gehoU 
pen door een* Inwoner van het dorp Malvoilin, dt^ m'4 
tot gids diende, en , die reeds eenige kenni» fcheen te 
hebben van het geheim» dat ik wenschte uictev^rfcben » 
is het mij eindelijk gelukt» tot de foort van verborgeiihei^ 
doortedrtngen »' die.deQjiOQrfprong yan deze Inlaudfche 
Parelen oraljulde,, y 

De Honille , eén klein riviertje van, een zeer beider 
water en een* fneUèn Ipop, doorfnijdt een gedeelce vaa 
het Canton van Gedinne, en dient vervolgens tot grens* 
fcheldlng aan het Koningrijk der Nederlanden/ coc dlgc 
by Givet, waar hetzelve zich in de Maas werpt; des* 
zelfs bed, dat geheel uit rotsachtige deelen bellaat , 
voedt eene ^roote meivlgte mosfels , die dob'r de inwoners 
oneigeniyk flakken j^enoemd worden, r— Deze fi^helpdi^ 
ren verzamelen zich voornamelijk pij de wstervallQn ea 
onder de raderen der molens. '*■ -^ 

Eene oude door het land verfprelde overlevering had 
aanmijn^ gids geteerd, dat deze te osfcls de Parelen raoes«p 
ten voortbrengen, welke wij zochten, en dat hun vleesch 
dezelve bevatte. 

Ik maakte dus van een' vrijen dag gebruik, ora eene 
groote -menigte, van deze dieren optevisfchen en dezelve 
in mijne tegenwoordigheid te doen openen. Deze proef 
gaf mij een genoegzaam voldoend refulcaat, om mij aante» 
fporen, om dezelve te herhalen. 

Na eénige dati:en werkens , bragt men. mij Parelen t^an 
.verfchillende afmetingen, en van welke eenige van een 
fch'oon water waren; ik merkte op, dat de grooxfte en 
de helderfle In die mosfeis gevonden werden , welker 
fchelp de meeste oneiFeitheden vertoonde. 

Vele waren niet grooter dan een fpeldeknop , rndcre 
hadden den omtrek van een groote erwt en waren voU 
mmki rond $ eindelijk vond men 'er ook. eei^ige, di^ 

. . .. don* 



^A 



doTïkerftruln/.liraceBv en iiog ' andere .bi'uin en grijs gefpik»» 

De. Rivier I'Homme, die voorbij Mfrwart ftroomt, Ie» 
'vcrd« ook ecne vanipit op, die iiiet zonder gevolg was. . 

. M^n gids naar de ftad gegaan zijnde, kreeg voor de 
Parelen, welke hem toebehqorden, eenen prijs, voordeed 
M'jf genoeg , om hem aantefporen, van dezen nieuwen tak 
i'üii induArie. niet te- verwaarlozen. Voor eene enkele » 
4ieefc bij F5 francs ontvangen, en ik ondertlel, dat hQ 
den prijs, die hem geboden is , niecg^zocvhc heeft te/ver« 
hoogen. — . 

'Die gene, van welke Jk de be:&itter was, zijn aangebo- 
den aan dön Heer Kolonel .fi£Hft, jdie mij de eer gedaaü 
heeft, van d«2elv« aancenemen , 0m £e te plaacfen in zijne 
veTzameiing te Maastricht; ik heb hém gezonden van alU 
kleuren en van verfchillende grootteil» 

Ik denk, dat in jareit van droogte, wanneer de rivieren, 
die de Ardennes .doorkruifen , niet opzwellen en de^e ^ 
vangst dus geene zwarigheden Ontmoeten zal, dat m^n 
dan eenige voordeelen zou kunnen trekken van deze be- 
zigheid » en daardoor de «tedtge laogenblikkea, die de 
landbouw verfchaft» nuttig zou kunnen b^deden» door aan 
het 'land nieuwe hulpbronnen te verfchaflTen» Ik z^% de 
ledige oogenblikken , want het gebeurt ^enige malen, dat 
men geheele dagen vischt, zonder iets te vangen* ' 

. Ik fchrijf misFchieo over een reeds bekend onderwerp>, 
dan zal dit mijn- werk zonder. vrucht zijn; maar men zal 
bet ^en* Militair niet kwaiyk nemen, dat hij de oogen- 
blikken , die bij aan zijne rust kaa toewijden , opoiFerc 
aaq de iludie der natuur en het wciisyn zijner ^edebuc«L.. 
g«rs» 

(was get.3 de Kapitein 

Binchj P H I S S E.^ 

den 8 September 181 8. 



NASCHRIFT..: 

f V ....,.• VAN 

TH/ V A N S wi ND EREN, 

Ik wist nier, dat er ergens elders berigt gegeten i's ^n 
'Parelen in" ons Vaderland (Luxemburgs maakt .V ^ii jwi- 

Z 5 merg 



fDsrt ook een gedeelce v» uic) gevoiid««, en fk begreep 
das, zoowel de liefhebbert van de Netmirt^k Hlftorie iu ' 
ons Vaderland eenen dienst ce doen met de üiededeeling jva 
4en bovenftaanden Brieft ook bulten den kring van ons % 
Genootfchap, als Ik boop» dut deze mededeelh'/g den ver- i 
dienstelijken Schrijver van denzelven tot^ai^pmoedlging ?al ï 
rijn, om zijne ledige nren verder ep deze wi>ze ten nntce I 
^er wetenfchap ce bededen. — «^ Immers hoe zeer het j 
lang bekend is, dac de Mya Margericifera,' die ook daar* i 
om dezen naam diaagc , fomrijds Parelen bevat, en dat dit * 
fchelpdier in vele rivieren van Dultschland gevonden | 

•vordit, zoo was het toch, zoo ver Ik weet, nog nier 
bekend , dat hec zoeken van Parelen oqk eene bron van 
Iniandfcbe Indnftrie voor ons wórden kan 9* en ik kan b{f 
deze gelegenheid niet voorbij, om aantemerken, dat dk« 
zelfde fchelpdier ook nit een onder oogpnnt belangrijk 
is, namelijk in de Landholshoudkuode* — <*-<- Parelen vindc 
inen , zoo tis ook nit den brief van den Heer Prisss 
fchtjnt te blijken, flechts in enkele dezer dieren, doch 
in Duitschland maakt men , zoo als mij de Heer Kuhc. 
inededeelde, dat te Hanau piasts had, van elk dezer die- 
ven, die men vindt » gebruik, om daarmede dezwijnen^te 
inesrcn, die daarop zeer gretig zijn en *er baicengewoon 
vet van worden. 4—— Daar het genoegzaam zeker is, dat 
*er onder deze a1dns- aan de zwjjnen gegevene fcheipdie- 
r^n dezer foort ook zeer yele zullen gevonden wordeav 
die werkelfjk nog Parelen bevatten , doch die men niet 
genoeg onderzocht heeft, om de^ts te ontdekken, of wier 
Parelen te klein en daarom von te geringe waarde zijfr, 
*ota ze afcezondèrcn, zoo is het dan hier' In eeneit eige%« 
lijken zin en In waarheid , d^t Parelen vogr 4e Zw4JnH 
g€W0rfeê mr4^^ 



\ 



Zonderling Paar Tweeiingen. 

In den Surinaamfchen Staatkundigen Almanak, voor den 
jare 1796 j door Cu. JftF QVN v gedrukt |e Paramaribo » 
worde in de achteraan geplaatde Snrinaamfche fiTroniyl^ 
op 1)1. 137 het volgende gevonden^ 

9» 1777 Den i<^ April. Eene Negerin aai^ den Jood 
Sel. R omanel behoorende, van twee Kinderen ter eener 
dragt yedoit geworden, waarvan het eene een Neger en 
het andere een Mulatten-Kind is, 't waren beide Meisjes, 
van wezenstrekken volmaakt naar den anderen gelijkende.** 

Dit komt ons voor, niede eene bijdrage opceleverèn. 
f 01 hec vf aagftuk der Overbevruchting. 

OUD- 



i 



t df'i > ' 



V « 



• i 



o D B* 15 DE N. 

. Haarlem, jbe berij^tcn, wellve men (Inds eeisi^c dagca 
}n de INieuwspspieren vond, wegens hec patdekkei; vaji 
jtekere Brug van oDgeJoofeliike lengte op de grenzen van 

S[renthe en West^rwolde, hoezeer de aandacht aller Qpd» 
eidbeminqarep waardig, kwamea ous jte onbeflemd voor» 
pm dezelve vqor onze^Lezers overteaeinen: ihjms eqhter^ 
}m zicl| d$e nadej: omwikkelen ep ^bevesugeo, meenden 
Wij ze )iun niec te mogen oncboudeq, en pUatfen du^ 
Vooreerst jjen Brief van «ten Hr. Scheltf.ma d(^arover en 
Jatcn 4^|urop de aankondiging* deswegeus door de Tweedp 
Klasfe van bec KoiilukiiJ»:. N^derlandsch IniHcuuc gedaan, 
yplge» $ ftelletlde zoo eer be<>ordeeling van-deskundigeo^, 
^e onderfcbeideu gevpeleriS wegei|S dje Brng of Houtèjir 
W\^ daariq geopperd. , 

> ,t ^ieode» piet wslk eene MJzoad^re deelneming hec b9« 

^igt, aangaande hec vinden van de iSrirj', door de Romel«- 

nea gelegd bij hec doortrekken der mo^rasfen in Dren$h$^ 

yernomen is, meen ik aan hec publiek geenen ondiensc 

* ié zuilen doeii» dQor een gedeeUe eens briefs, hierover^ 

pp den sden dezer» aan mij gefchreven door den Heer 

C* Pot hof f» thans VrederegCQr van hec Kanton Dalen ^ 

^n wonende te ^c^v^r^i.'», medecedeelen, en iets hierbij 

ae vo^fQy hecsyei^ mi^fphieQ \\>% apheldeiing kan die« 

oen*** 

„ ,9 Den s^dcn der vorige maand , ontving ik e^nen 
l>rief van den Gouverneur, Mr, P, Hoffcede» waarbij 
2ijn HoogEd. Geflr. mü keaQU gs^» dac men, in de Val^ 
' 4er-veenen, behoor^nde onder de gemeence van Qdoorn ^ 
ecne brug bad ontdekt, langs vvelkc, zonder twijfel, de 
Komeinfche cohorten waren gepasfeerd ; dat zijn Hqog 
Ed» GeQr, voornemens was, in perfoon, een, voorloopt^ 
pnderzoek naar dezelve te doen, en mij verzocht, om 
9}i{, op den avond van. den spften, te f^ahe te laten vIq* 
den , ten einde, op den volgenden dag, die onderzoek te 
bewerijftelligeB/* " 

„ „ Aan deze uitnoodiging heb' ik zeer gaarne voldaan , 
«n zal" n een kort verüag geyen van hecgene Ik gezien 

heb,'^** 

„ „ De brng begint bi^ eene zandhoogte, langs de 
veenen, In de markfe van Valte^ achter het ïf^eerdinger* 
hóui <i en loopt meeï oostelijk, of wei oost- noord -oos^ 
'telijk, door het veen, tot aan de korenlancf^n van een 
.^uuffchap, g^naamU ter ffaatf een klei^ half uur van 

/- 



/ 



1 



C 3«4 ) 

bet klooster ter Apel^ geleden op de grenzjetr van depror 
vincie Qr^nivgen^ zijnde een afdand van \rel drie uren; 
zoo dat men de brug veilig op drie uren gaans kan re 
kenen. Zij is breed pj , lo i io| voeten ryolands., en 
gemaakt van dennen of vuren, berken en elzenhout, doch 
meest van dennen of vu^en. Zij beftaat uit gekloofde en 
met de bijl gebouwene planken of posten, ter dikte vaa 
ongeveer drie duimen» of uit in tweeën doorgekloofde 
boomen,ofuit dunne (lammen van boomen, ter dikte 
van een* arm, waaruit men, naar mijne gedachten,, kan 
opmaken, dat zij ket hout genomen hebben, zoo als zij 
bet vonden. Vonden zij zware boomen, dan kloofden 
xlj zé tot planken; vonden zij mfddelfoort, dan kloofden 
zij ze in tweeen, en vonden zij dunne, dan legden zij 
ze zoo maar naast elkander, m'^an aan man. De boomen, 
in tweeën gekloofd, leggen met 'het ronde naar boven." *• 

,', ,, De brng is op de volgende wijze gemaakt. Men 
heef: drie, of fomtijds vier palen« ( flcten , fommers of 
leggers), op het veen geplaatst, en daarover de planken; 
de gekloofde b<^omen of dunne boon^en,^ man aan man 
I,^el9gd, en, van aflland tot afilnnd, of om de lo of 12 
boeten, door d€ planken, zeker om het wegdrijven te 
beiette4i, houten bosfen of pennen in de fommers of 
ie^Ti^ers gisflagen. Het hout is meest zeer gaaf, Aan dé 
lucht biootgedeld zijnde, fpringen de planken, maar on« 
der dak gebragt, worden zij hard en bruikbaar. De bast 
zit om het berkenhout nog even goed als ann nieuw^ ge» 
bouwene boomen en de fpaanders, door het kappen met 
de bijl veroorzaakt, zitten nog aan de planken. OiuJer 
de brug p.eilt men 6, S, 10 tot 12 voet zwart veen, en 
de gehcele brug is bedekt met 2, 2| en 3 voQtQn meer 
los en bruinachtig veen, waaj-fchijniijk door ov erft room la- 
gen veroorzaakt. Zie daar eene korte befchrijving van 
de brng, welke zeker door de Romeinen gelegd is."" 

„ De geleerde Schrijver meldt verder, ^ dat, had hl} 

zijnó bfbli'Otheek niet door den brand te Dalen verlofen, 

hij zeker aan het nafporen zoude zijn gegaan, wat men 

bij de oude Schrijvers, aangaande het trekken der- llo- 

.meinfche legers door deze landen en dergelijke brugfeen 

•zonde vinden, en verwijst mij nu naar Tacitus. Ten 

eecfle- heb ik aan deze aanwijzing voldaan, en iet$ ge^ 

vonden in het eerde jaarboek, hetwelk hiertoe betrekking 

.hereft." 

,, Het komt mij als buiten bedenking voor, dat dez^ 
bru^ gelegd is, voor en door een gedeelte der legermagc 
van Ger manicus,' en alsdan zal dérzelver vervaardiging 
hebtven plaats gevonden in het jaar 16 van onze tijdre. 
kening of 769 der (lichting van Rome^ volgens den tijd- 
wijzer, bij de nederduitfche vertaling van Tacitus door 
Hooft, gevoegd, wanneer Germani cu 5 zich, bij het 

toe- 



t 



V 



toenemen der magt van Armioius CHerman),. doo> 
hec verbond van omgelegene volken» niet meer ih htC 
hart van Ctfr«r^»iV durfde wagjeUfc Tacicus z^gt, vol* 
gens die vertaling, jaarboek I. § 60 of bl. 27. ,« jCa<^'« 
,, far was in te grooter vreeze. Ende om niet op' e^n 
^, plaats teffens met al den oorlog overflorc te worden, 
„ zeindt hij Caecina met4o roorafche regememen oven 
,, den bodeor der Bructeren naar den Ëemflroom, om ócn 
,, vi^nd van den anderen te trekken. Den ruiter leidt 
;, de overfte Pedo door de grenzen der Vriezen. Hij 
„ zelf heeft vier kenrbenden te fchepe- doof de meeren 
„gevoerd, en zijn te gelijk, voetvolk^ ruiterij en vloot,* 
,, bij den voorzeiden ftroom (de £ems), te gader ^e- 
„ komen." ' .: - 

- Deze plaats, dunkt mij, verfpreidt veel licht over dez© 
zaak> dan de vraag blijft 'er: 1 „Wie dezer Veldheeren 
„ is het geweest, ö'ie door Drenthe getrokken \s^ ea 
„ deze brug heeft kuunen leggen: Caecina of Pedo?" 
JSIaarmijn oordeel kan het de eerfte* niet geweest zijn; 
deze trok meer oostelijk, en had, blijkens het daarop 
volgend verhaal, vele wederwaardigheden in het land eus' 
fchen den Eems en de Lippe. Hij werd wel vooruicge% 
zonden om het verborgende der bosfchen te doorvor*. 
fchen, ook bruggen <:n dijken in de vochte moer as f en en 
bedrtegelijke velden, ce leggen; dan, volgens het verhaaU 
eenige regels verder, § 63, werd hij, „ alhoewel hij 
„ door bekende weeghen terug toogh, vermaand , dcfe» 
„ lange bruggen op het fpoedigfte overtetrekken, Engh 
„ Is dat pad tnsfchen woeste moerasfeh en eertyds van 
„ L. Domitius bedijkt, enz ;" verder volgt de befchrg • 
vfiig der gevechten met Arminius en de zijneiï, enx. 
' „ Vermits 'er nu van gevechten aan deze hrv% of djt 
ze in de oramcftreken zouden zijn ^voorgevallen , nleti 
blijkt, wordt het wel waarfchijnlijk, dat Caecina ge- 
lijke bruggen elders .heeft vervaardigd, doch 'er z oud' 11 
groöte zwarigheden blijven, wanneer men voorondenlelde, 
dat hij 'door deze (Irèken getrokken was; wanneer men 
daarentegen vooronderftelt, dat de marsch van Pedo bier 
over gegaan is, alsdan vervallen alle zwarigheden.** 

„ Moest dQZQ met de ruiterbenden van den Rijn naar 
den mond vanden Eems^ door de grenzen der Friezen trekken, 
alisdan lag dit moeras hem geheel in den weg, en daer 
'er geene middelen waren, 'om hetzelve oratetrekken,* oa 
hij niet konde terugkeeren, zoo. was *er geen ander mid« 
del, dan om bruggen over deze ontoegankelijke plaaifcn 
te leggen. ^Zij vonden de bosfchen In de nabijheid, eti 
aan hnnden ontbrnk het niet.** 

„ Voordi: omflagtigwerk werd echtereenigen tijd c:evor- 
derd ; men (loeg zich neder en (lak legerplaatfen af, e^ 
aizoo koau 'er, door de ontdekking van deze brug, da-^ 

da* 



C 3«ö ) 



rfelijk ée opheldering- vrni- de v»m^s iriardoar efe t>art-i 
Deer Itvvuaicn in Drentkt d« legerplaatfóti éét Romeitieifj 
welke io de nabijheid vatf /^aite 'tn Emmm gevonded ^ 
i»orden Or ï 

' ,, Dar deze bnii; icH> lati^ ei> zotf wel bewaard , geblé* ■ 
ven Is, kan zeker alleen coegefcfafeven- wcvrdeii aad dé 
bedekking van dezelve met de ligtere of loofere moef ^ 
of veenllof. Dit ^ gedeèlre van Ih^ntke beeft nirtinir^li 
mede gedeeld en geleden door deo ftornf en waÉersiïbody 
bij ^elke bet moer der ^rlakren , alwaar tbans de Zui^r» 
zee is, opgebarates on o|)gedrevefl Is over de velden en 
bosfchen van Drenthe en een gedeelte van OverifsfeL 

^ Hoe het zij • bet kont mij voofir, dat de ontdekking. 
tan tftïze iin^ irug eene zeer beiaftgritke zrik is voor* 
alle oudheidkundigen 9 en dat dezelve raisfehien den weg, 
tal banen toe meerdere berigten» «afigaande bet verb4ff 
ëer Romeinen ïn Drenthe en elders, ook omtrent deiraU 
ouden toeftand dezer landen, 

«, Werd, *er in bet vorig jaat,.bi1 de ontdekking van 
een zeker lijk onder het hooge veen in Ootii't^rietlani ge^ 
trraagd : „ Wie weec wat *er nog eenmaal onder het óp* 
,, gedreven veen zal gevonden wordeii?*' deze vraag ts\ 
teker by deze^ nog nieer herhdald t^n^ en bet ztl weliti 
mi) ten goede worden gehonden , dat ik, mijn verlangen 
naar meerdete nafporingen betuigende , de aandaclit vaa 
9lle beminnaars der oude gefchiedenis des* vaderiaffds biel 
op tracbt te vestigen* 

9, 's Gravenhage, den pden November. 

it JaCOBUS SdHBiT£A(lA* *' » 

„ D^ Tweede Klasfe van het Koninkiyk Nederlandfchtf 
ïnQicnut , In hare gewone zitting van heden aandachtig 
gemaakt op het berigt; onderdaags in verfcheid^neiïieuwS- 
papieren geplaatst , betreflpefide zekere Brug, welke op de 
grenzen vau Drenthe en Westerwolde nieu^eUnga ontdekt 
sotde zyn geworden, meent voor als nog redenen' te heb* 
ben , om te twijfelen , of de voormelde Brttg wel waar* 
HJk, zoo als het Berigt wil, van een' RoTnelnfchen eii 
of dezelve niet integendeel van een' veel latereri oorfprong 
zij , in welk loatde geval dat overblijfTel van den vooft^d 
niet ouder zijn zoude d^n van den Munfterfchen krijg, en 
dus van het laatst der zeventiende Eenw. Zy heeft voo^ 
het laatstgeroelde gevoelen inzonderbeicï vele grondeil 
aangetroffen In defchrifcelijke voordragt, omtrent die zelf' 
de Brug heden aan haar gedaan door haat Medelid den 

Heer 
\. 

(♦yMcn zie E. M. Engel bc rts, de aUuie Stoot en CefcMeder^ 
der Verigmgde Nederlanden^ lVk^b\* iöjycn fV^ 173. 



C 3^ ) 

Heer IMtr* P« A. BAuertAüf , rakende tiet tfnAenoek^ éóot 
1i«m reeds veor twee jtren ter dezer zelfder zake in het 
werk gefteid 9 eu waardoor bQ meer, ea meer meenc 
bevestigd te hebben gevondetf» hetgeen men leest in de 
Mémoires du Comf^wt Guiohb» Cêmittnant tei Provinces» 
Umies des Pays^BuwTêm. \^ page 944:, alwaar die fchr^* 
v^np - fprekende jtn de ondememinten van d^n BiiAfho^ 
▼4Q Milnscerfq den omtrek van het Klooster Ter Apel ^n 
de I^rentfche en Groningfcbe grenzen » bet volgende 
IcbTljtts 

// faut ca^esfte è fa isumnge ^ f iimtgri la ^ficuUé ^iU 
fk trouvoit f ar la naiftrt éu lieu et eelie que k tems et la f ah 
jfêui mpportereut^ il vint a bout d^ume^chüfe tenue fretquepour 
Hmposfible par ceux mime f ui eu ayolenf la conntfisfance i £t 
fwur rènare jufiice è la grandeur de cette entreptlfe , // 
fiiffit de dir^ que ^ dans Pefpace de fix femainet , // fit ui 
Pont , presque de deux lieues de hngf fur un marais conti* 
nuel et dans Ie moU de Novembre^ "' 

De Klasfe voornoemd noodigc üle Oudheidkundigen, 
éie omtrent deze zasrk eenige niadere ophelderingen zou- 
den kannen geven, inzonderheid omtrent den waarrciiljiK 
lijken oorfprong en den ouderdom, van de gemelde Brpg, 
bQ deze uit , om dezelve aan baar medetedeelem ; heb- 
bende zij pok bereids aan hare correspondenten, in ^fs 
ommefbreken woonachtig, tot verdere nafporiogen, in de* 
2e, voor de Vaderlandfche Oudheidkunde zoo belangrijke 
zaak, de verelschce aanfcbrijving gedaan* 



V 



t 



*■ 



Amflerdam 
den Iftdtn NovetHber iSitf. 



Uit naam der klasfe voorn. 

S. Iz. WISELÏÜS^, Secretariu 



^<'^v. -■ rr> 



ü y- 



\ STERRE- EK WEERKUNDIGE 

ï. . WAARNEMINGEN. 

ï . • ■ , , _ 

^ IJSLAN0. Men heeft in dit najaar op die eiland een* vrij 

^ jfwarenichok van Aardbeving gevoeld, die lang aanhield, 

^ van een onderaardsch gedruis en geweldig gekraak verga* 

I z^ld ging en de ze'e geweldig beroerde. Daarna i» de 

^ Hekla begonnen met vlammen uitte werpen. 



Week* 



9 



( 363 J 

BUlTCN UAARLEtt. 



♦ » 



rCARO- 
tBld < MS 



[O- j 

i. I 



II 



ia 



Tav 

<a9 

• lay 



c4 
of 

'h 

s 



Is» 



«IN^ J ; LüCHTf» 

STRE£t« f * . CCSTELD* 

•««.•Il 

f - ' -HEID> 

324 J 0. 2. O. j Jfcefer wimfrig; betrokken; 



THER' 
MOME 

TBR. 

t-f 



40 

35 



z o.t. o. 

•• 0« M» Ik 

's.o.t.zT 



*s avonds helder. 



a s. o. 



omtrent helder; 
voomiiddflg wifidrij^ 



IS 



(29 71 

^19 7I 



34 

44i 

40 



O. E» O- 



onitrettt belder# 



14 <«9- » 

L?9:_7„ 

f 29- 5i 

fto. 6 

■ ir 



44 

5ii 



E» U o, 
E. 

Z. t. W, 



f 99^ 6k 
16 <29. 61 

U 9 4< 

fa9 5* 

t7 <»9' f J 

129 81 



£0 « I Z» Z. W. 

53 i -^ 

5t 1 w. z. w. 



voonniddas baldor; \'erder 
bewolkt ; *s avonds windrig 

'S nachts regen. 

YvoonniSdag bewolkt ; zeer . 
j windrip ; verder omtrent 
I betrokken; zeer bigjïg. 



5I| 
51 

52 
' 53 
47è 



z. w. 



windrig: voomiidd. orotrenc 
betrokken ; verder regen. 



E. E^wi , 

w. E. w. } bewolkt ; voormiddig 
w. t. 7t« I bugig met wind« 



iM 



i 



1 



B EK E N D M A K I N GE N. 

/ * 

\%' By de Wed, A. LoosjEs Pz., te Hffarfem,' ii rétt 
• de Pers gekomen en alom bij hare Correspon* 
deocen voorhanden, de ondergaande belangrij kv^ 
werken* 

I. J, ^KONING, Si/dragen taf de QefchiedênU der Beok^ 
drukkunst ;- met eene Afbeelding van L. Jansz. Kostek 
en eene Houtfnede eenige oude Papiermerken voorftellen. 
de, gr. 8vo. i ƒ i - i5. 

TI. H. D. KAT, Dagboek eener Reize ter H^alvisch. en 
Robbenvangst i gedcan in de Jaren 1777 en 1778; met eene 
"Kaart van Groenland en het Fortrait van oen Kommao^ 
deur Kat op den titel, gr. 8vo. ^ ƒ i : 4, , 



Te Haarlem bij de Wsd. A« Loosjra Fx* 



tX 



--J 



" y 



ALGBMEENE 

K O N S T- 

EN 

LETTER-BOD 

VOOR HET JAAR 1818. 

N", 54. l^rijdag den zyjien November. 

B E R I G T E N. 

1 V_-'HRisTiANiA. De Heer Hansten Hoogleeraar aail 

i. lie bier gevestigde Univerfitek, heeft zeer belangrijke 

; waarriemingen bekeiid gemaakt wegens lie onregelma- 

i tlfiheid van het Kompas. Sedert 1807 hield hij zich, 

! bij uitfluiting, met onderzoekingen op dit punt bezig en 

beweert, dat 'er vier Mafinetifche polen of twee Mag- 

, Beiifdie fpilien of asfen zijn , die hoeken van 2S of 

' 30° inet de fpil of as van de aarde vormen. De 

noQrdpool van eene dezer asfen zou bijna in den door. 

togt van Hudfon , en de zuidpool beneden Nieuw> 

Holland zijn. Ten noqrden van Siberië moest zich de 

noordpool van de andere as» en derzelver zuidpool zich 

in de Zuidzee iets bewesten van Vuurland bevinden. 

Deze Magnetifche asfen veranderen) naar zijn gevoelen, 

elk jaar van fteliing ; en die verandering veroorzaakt de 

afwijkingen ea miswijzingen van het Korapas. 

■ Engeland. Bij de Admiraliteit zijn berigten ont- 
vangen van het tweede gedeelte der Noordpool - Ont- 
dekitingsreize, de fchepen Ifakella en /Hcxandsr : zij 
zijn -namelijk ook terug en behouden in de ftraat 
II. Deel. Aa Bras- 



\ 



Brasfa te Lcnvidt-twpekomer!. Men verfclini in ge- 
voelen over den -f^^ede* uitflag dezer oodernemTn^^ 
inaw *er wordt dcswegetn bet onderfta»d verffag itt 
een der Nicttwspaptcren i welks echtheid . volgend 
fomirtReii, niet betwist kkn worden, gevonden* 
\, Het is den Kapitein Ross volkomen gelukt ^omfN 
alle de gedeelten van de Bnffinsbaai te onderzoeken» 
en (m'9 op eeni^e mi^flane» in de ksngtm en breeiken 
na* de \faarheicl der.rag>poften vato den ouden en -er^ 
varen 2icenran, waarvan de baai den naam draagt 9 te 
bevinden ) als ook ora te kunnen verzekeren, dat •er 
geen doortogt tusfchen den Athntifcbén Oceaan en 
de Stille- zee, door de Straat Davids en BaffinsbaaiT 
beftaat* daar hij alles omringd gevonden beeft met 
hooge landen, die acb, ten noorden % tot r?* 55' 
breodte en 70*" westerlengte , en op 74' breedte , tcö 
westen, tot 84** westerlengte uitftrekken. 

„ Hij beeft hetzelfde gezien tot aan kaap Valfing- 
bara van Davids toe, en bevonden, dat dezelve op 
66* breedte en 6o* lengte ligt; hij heeft van daaf 
naar bet eiland the Refolutioii geftuurd en ts vervol- 
gens teruggekomen. 

„ Hij heeft verfcheiden behngrijke ontdekkineeif 
gedaan • waarvan misfchten niet ala de mildst bel^nfi- 
w^kk^de zal worden aangemerkt die vat^ eeo& nat^f 
weUie de poolftrekeo , tusfehen de 76^ en 78* breedte» 
bewoont^ en welke meeot, dat ia faetaniden der ve* 
^Id alles ijs is : zöodat geflachten aaii g^kchten el- 
kiuKter ^gevolgd zlju bij volken^ die nooit de 
vrucht^ der aarde geproefd, die niet bol geringfte 
denkbeeld van een Opperwezen, en nooit geen vijan- 
den ^etKid hebben, en welkers o{)pet%oofden lot na 
toe gewaaud bfibben» de monarch<;n van bet heelal 

te zijn. 

^ ^Ej blijft nu flecbts overig, den mthock van de 
ISLeptdXehaai van Midduston , iiidien 'er zoodanig een 
uithüiek aanwezig is, te ontdekken, en ofii, op eenige 

f;raden ten noorden van die baai » te bepalen , of 
ïroenland een eiland of aan Amenlca Vast is i hetgeen 
met het grootfte gemak, en ïn één enkel faizoen, van 
ide noordeliike Aatie-der Kompagnie van Hudlönsbaai 
kan gefchieden. " 

Later berigten ftemmen hiermede wel overeen , en 
bet fchijnt geen twijfel te lijden, of de Aardrijks- 

kun^ 






belderingen ontleenen $ ea de Zeekaarten groote vev« 
beteringen ndeten onderdaan. Meri verwacht doM 
bezorging der- Admiraliteit echte uitnveti van dit 
keisverhaal der beide gedeelten it9Èï deus bddigrii- 
ke ondernemibgb 

^s dRAVE>N«AGB. Van de bl) liet tiehootfcliay TtA 
^rdcdiging vah dehChri$t*t^hn QodsdUmt^ volgens het 
JProgramma voor dit jaar 9 bekroonde Veriiandeliag 
over de vraag: Op Weiki gronden ban mtu vmrXcUm 
dat de Brij^eh v4n Paiilus^ M» als die in de icbr^ 
un des iSfietmn Ferbbndp veorbandcn zijn ^ door üm 
xelyemzi/t3 vervaardègdy en dés hief moesen Worden Mn* 
gemerkt^ 'als alken A noofdgeAichteH^an Paulus fó^ 
helzende.^ welkt door anderen y ons : onbekende ^ xoudefê 
uitgebreid en befehteven A[fi»l^faèeè:>zicfa als Schrijver 
bekend gemaalu &T%stH. UanbWincbel f itdikaüt te 
Wartis en SèharU Cm te Raveoftein }é 

LEV3>£«r. O]0 <ieh f .^ Novettiber !1. hield de Maat* 

fchappij -det Nederiandfcfae Letterkunde alhier harA 

eerde Openbare Vergadering üi dit faizoen. Dezelve 

wer^ geopend siet het voorlezen eener Beknopfe Öe* 

; fcfdédenis v^ dt MiSdelbUrgfpht Re^Aorykkas^ef bel 

\ Bloemken Jafc éoxsr dö\ Hip, Mr. W, C. LAMUkECRT^ 

; sur Van RiTTHfilif ; waarna de'Hoogleeraar A. SiMowa 

; eene Verhandeling vx>or)as a»er ba ieroimée sijdfédk 

^an Prins iFxfidem Hends^ik i bijzimder me$ belrddóing 

40S de Nederdttiffcbc PoeziJ^ ^ 

Haarlem dih ykn Noi^ember. Op hedeh Di^etdeft 
door het TeekeugeaeUehap Kunstmin en Vüje allder^ 
. eenige Prijzen uitgedeeld 9 bij ifrelke gelegenheid de 
Heer C. joe Kpi^NC Ldsu» de ai;derflai^ DiOhtrege- 
len, vckir eene yergadering van beiderleije kunne^ 
' die tevens op eene Kud'stbeiehouwing onthaald werd,^ 
•voordroeg. 

Treedt toe, Jiet heilig oócerhraodt, 

Beo dunne woijc van wierook -geuren^ 

Vaart op van *5 priesters xeiiie liand^ 



. U T'. 



A« a imu 



• 



/ 



(. 37a ) 

• - • • 

ifiie 2^11 die heirgcn, die daar d^lea 

ff 

En zweven door*deez' tempelzalen, 
Hec hoofd mee lauweren geiierd ? 
'c Zifn edeietr/vaii onde dageo. 
Zij zien met heidelsch welbehagen, 
Den feestdag, dien deez* knnstrei vierc« 



Ju heiligen! fchoon *t lot der tijden 

Deez^ ftad heeft van haar' glans beroofd , 
. Wij blieven u onze offers wijden; 

Ons kunstvuur is niet uitgedoofd. 
Het kan de zielen nog doep branden. 
Het leeft en werkt in alle ftafiden; 

Wij zien op u, die groot en (tont. 
Bezield als door een vuur van 'boven, 
> Een aandrift door niets uittedooveo. 

Der kunsten tempel hebt gebouwd. 



Dat Griekenland op Sicyóne, 

Op beelden en pp zuilen roem^, 
Ap£Lles met den lauwer kroone , 

£n hem den Ood der Schilders noem*» 
Ons raadhuis opent zijne zalen : 
Paar leven, ais In zonneflralen , « 

De heldep van den ouden tijd. 
Hunn* gkns verdooft Apelles luister » ^ 
l>er Grieken roem verdwijnt in 't duister ; 

Met al den lof, hün toegewijd. 



Dat Rome op *s werelds troon getreden 
Zijn llralen over de aarde fchlet. 

De kunsten. en bevalligheden " 
Voor zynen'ftoel gebogen ziet. 



;.' 



Hec 



C 378 ) 

ft 

Het 2ie biJ *c wem*]e,n van ^j[jii rapten . 

De volken vol van eerbjed naadren, ^ 

■•••., ' . ' ' ' 

Carthago voor zich njBêrgeknield. . / \ 

\ Zie zuilen» beelden» tempels rüz'eQ, 
De kunftenaars hunn* dai;k bewijzen, 

In werken» door huna* geest beziejd* ' 



\ 



'. 



Vergaan zijp ai die heerlijkbeden, 

Gevallen is dat trocsch gedicht» / 

Barbaren hebbén fnopd vertreden. 
Wat eens de kunst had opgerigt; 
Maar Nederland, nooit volken dwingend 
Of naar een valfche grootheid dingend» 
. Ziet » op zijn* nederigen grond» 
De kunsten in haar fchoonheid bloeden»' 
De kunstenaars nog zamenvloeijen 
Om *t outer»'dac hier eeuwen ftond. 



Lof II, die, fchoon en zee en ftrandeq . 

Het merk van roem én grootheid draagt 
Schoon *t vuur ^es krijgs Euroop deed 'branden; 

Der kunsten tempel hebt gefchraa^d, 
6 Heiligen ce vroeg geftorven! 
Gij hebt de gloriekrooi^ verworven, 

£n leeft en zweeft in .hooger Hand» 
Wij blijven voor u nederknielen 
Uw hemelsch .vuur zal ons bezielen»' 

Tot roem vgn (lad eo vaderland; 



*r-;^* 



Wendt de oQgen heen naar Gijsbrechts wallen, 

Daar flaat het heilig praaigedicht 
Waar Nederland met welgevallen» 

Der kunsten troon heeft opgerigt. 

Aa 3 Gaac 



Cs?!) 

Otit dttr QW datlUare offers brëngeQ, 
Leert daat de klearen zamenmerigefa ; 

BefcbQOWC il^ meesxertijke haitd, 
Beziet'dfe beelden 2po voMeieu, 
Pie floure trekken , zoo verheien, 

SP juicht in <fe eer van Nederland f 



H Z9 ^t blinkend liciit der morgenflraleqi^ 

Of de avondflond met flaauwen gloed ^ 
|n dauw en bloemengeur komc dalen ; 

En zang en fpeeUulg hooren . dope. 
liet zij de ftrodmen brüifend vlieten « 
jDe blikfipinpijleo Bederfchiecen, 

En doren *t lied van Filomeel» 
pe zee /etefsterd door de winden, 
Pe nist, in fchaduw van de linden* 

Spreekt in lie^ heerlijk kunstcafreel^ 



pe viyt feheakt leder kracht en leven , 

En zet den kunstenaar in vuur ; . 
$B door dien invloed voortgedreven. 
Beeldt hy den r^kdoiQ der natui^r. 
lig treedt in 't fpoor der achcbre vaadrea^ 
Wier beelden wy vol eerbied naadre?; 
»^ Hij ziet, met edel kunstgevoel, 
Hunn* overfchoone kunattafreelen. 
Gevloeid uU toovrende penfeelen; 
i;n flreeft naar^Veig^k Gctdlijk doel, 



Per vaadren geest bjifve u geleiden ,» 
En voer* u naar bet kunstgefti^ht i 

Waar heldre ftralea «ich yejrfprefde^.; 
VMt fleérUnd^i rijdend glorieiicbt l 



I 



{<9tt 



\ 



V 



« 

L«sc OW > feiy k in ende dagm , 

Den glorietempel onderfchragen ; 

Door arbeid is hij haast volbouwd, 
'Dan. als vQ lang reeds z^n vergeten» 
^n nieioaiid ona^en aaam zal weten , 

Praato aog xya rpem in aonnegoud. 

C. D» KONING Lm. 



M;:oc>*::*;.<v;.H(i!iK:xv:^:>:>^ 



B E R l O T; 

'OKTKBNT OB 

VERKOOPING DE^ OUDHEDEN KR8. 

MAQÏLATEN DOOK DBH GrAVB 

De C HOISEUL .GOUFFIEU; 

OVhAKQS T£ PARV8 GEHOUPEN; 

VoORAFGEaAAN VAN EENE KORTE LEVgNSSCHETa 
VAN »KM VrWTÉlggfiliail» 

M^dcgedee/J door Jonkheer W. H. J. van WEsr*^ 
REENEN VAN T|£I«MNDT ^ V Gro^cnhagfi. 

Daar ibijh Bqrigt wegena de Verkooping der be* 
roemde Bibliotheek van den Grave Maccartby^ 
voorleden jaar io dit Weekblad geplaatst, niet zoo* 
der eenige belangftelliug is ontvangen, vinde ik mij 
genoopt , om aan het Publiek thans weder een Verflag 
medetedeelen , omtrent eene niet min vermaarde , en 
jgewis nog ongemeenere Verzameling , doch van eeneti 
geheel anderen aard , namelijk die der aloude Mar- 
mers 9 Beeldwerken en andere Oudheden^ nagelaten 
door den Grave de Choifeul Gouffier* 

Over het algemeen is het zetdzaamf dat ibortge^ 
lijke Collectien, bij openlijke veiling» w(H-den ver- 
^eeld of verkocht. — - Het zijn flechts of voifteu of 
particulieren van dea eerften rang» ea dus veelal vn 

Aa 4 uit« 



> 



C 37« ) 

uitgebreide middelen 9 wier. vermogen bua toelaat de- 
zelve te vergaderen. 

Bij de eeme zijn zij of Landsbezittingen , of die 
van Souvereine huizen, en dus onvervreembaar, bij 
de laatde blijven zij meestal erfelijk in de familieo 9 

{relijk onder andere het geval is bij zoovele aanzieu* V 
ijke geflachten in Italië 9 als Albani,. Barbc- 
rini, Borgheze en Justiniani, in Engeland bij 
Arundel, Marlbourough, Pembroke enz , 
alsmede in andere landen. 

£0 indien dan al, om bijzondere redenen, hun ver^ 
koop noodzakelijk wordt , dan geraken zij gewoonlijk « 
te gader, in handen van nieuwe bezitters, *t ^een^ 
onder andere hier te lande, door de verzamelini^eii 
der S m e t i u s f e n aan den Keurvorst van deu Paltz 
verkocht (*^ en door die van den Grave van Thoms, 
in het voormalig Stadhouderlijk Kabinet overgegaan» 
^èftaafd zoude kunnen worden Ct^ — Terv^ijl ook 
fbmwijlen , in fommige oroftandigheder. , eene lofielijke 
zucht voor de kunden en weten fchappen den eigenaar 
doet befluiten , dezelve aan Akademien of andere 
openbare Inrigtingen te vermaken; waarvan, om niet 
ver 'te zoeken, het Papenbroeksch legaat aan de 
Leydfche Hoogefchool , . CS) eene proeve kan opleve- 
ren. 

Het is dus iets ongemeen» zulke, voorwerpen , als 
aloude Marmers, Beeldwerken euz. openlijk te zien 

vef* 

(•) Zie van Wijn Histori'rche Avondbonden. I. p. 15» 

(f) Zie mijn Overzigt der voorwerpen van Natuur^ 
Kunjten enz. 9 tijdens de Franfche overheerfching ^ aan otrs 
Faderland ontroofd^ geplaatst in de Vaderlandfche Letter* 
oefening 1815 N\ xii. 

(§) In 1746, ig van deze Verzameling eene doorwroch- 
te Latijnfche befcbrijving , door den geleerden Ouden. '^ 
dorp» uicgegev-en, doch daar dezelve moeijelijk te be- 
komen is, en buicendien in'de taal der Gelefcrden gefchre- ' , j 
ven zijnde, ook alleen vooj^ d^z^ van nuc knn zifn, en | 

niet voor alle de Reizigers, die de thans zoo fraai inge- \ 

rigte Leydfche Verzamelingen komen bezigtigen, zoude 
het wecfchelijk wezen, dac van deze ook eene Nedefdulc 
fche Befchrijving, om tot een,* gids te Arekkec > door 
eexie kundige band werd vervaaidigd. ... 



C 377 5 

veilen 9 en bet i^ derhalve van deS: te n:eer belang^ de 
prijzen n welke alsdan de vooinaamfte aitikels gelden, 
Xt doen kennen. 

De uJrinuntepde yerzamelinfl;, die het onderwerp is 
van dit Berigt, deelde in dit zeldzaam lot, 't geeu 
de fchira. van den vlijtigen Verzamelaar , indien zij 
van zulke zaken kennis droeg, veelUgt niet/ zoude 
ftreelen ; maar, aan de apderc zijde vele liefhebbers 
indc^ gelegenheid, ftelde , om ln|nne Collectien te ver- 
meerderen. 

Eep bej-edeneerde en oordeelkundige Catalogus , door 
den Hr» Duboi s van dezelve vervaardigd , verfcheen , 
eenigen tijd geleden,^ te Parijs in hét licht, en was 
voorafgegaan .van eene korte Levensfchets van den 
bezitter, niet minder vermaard ^als Oudheidminnaar 
dan alsL Staatsman. : * ; 

'Dezen uit de bovengemelde Biographie, enuitfora^» 
mige door mij ingewonnerj bijzondere berigten , eènig; 
zin^ nader te doen kennen , zal , vertrouw ik , den 
lezers van dit Weekblad niet onverfchillig zijn. 

De Graaf Marie Gabriel Auguste Laurent 
de Choifeui-Goüffier, Cmét bijvoeging van de- 
zen laatftén naam bekend, federt zijn huwelijk met de 
Erf- dochter van bet geflacht de Gouffier,) werd 
geboren in 1752. Vierentwintig jaren oud, deed hij 
eene reis Üöor Gtiekenlahd en het naburig gedeelte 
Van Azië , op welke hij de bouwftofFen verzamelde 
tot het belangrijk jverk , V^ya§c Pittoresque de la 
Grèce , waarvan het iftè Deel, in 1782, in het Ücl t 
irerfchenen zijnde, hem het Lidmaatkhap der Konink- 
lijke Akademie der Opfchriften bezorgde, In 1784, 
werd hij insgelijks tot Lid der Fraufche Akademie ver- 
kozen , en, in dat zelfde jaar, zag hij zich, door 
zijne benoeming . tot Ambasfadeur des Konings van 
Frankrijk , bij de Ottomanfche Porte , teruggevoerd 
tot die oorden , welke 'hij niet dan met weer- 
zin had verlaten , en nam verfcheidene geleerden » 
onder andere den vermaarden Abt D e 1 i 1 1 e , (*) in 

zijn 

(♦) Bekend is het geestig gezegde van dezen Dichter, 
toen terugkeerende van een bezoek aan de Rufnes van 
Athene, het vaartuig wanrl^i hi| zich, met den AmbasHi- 
deur en zijn gevolg bevond, door fwee Turkfche Roof- 

' Aa 5 fcne. 



' \ 



C 378 ) 

fijn g^ezelibfaap mede. < — Hi| vertoelBè tklair gedci« 
rende negen jtren, en terwijl hij de Staatkundige ^lan- 
gen van zijn Vaderland behartigde • hield hij zicta 
tevens bezig met zijne geliefde Letter- en Oudheid* 
kundige ftudiem Onderfcheidene ntffporinger^^igewij* 
zigd door de leiding der oude Schrijvers « leverden 
hem ^wigtige voorwerpen 9 of verfchafteii hem gele* 

{tenhetd« om van dezulke, die hi|« in- het oorlbroifte* 
ijke 9 niet konde belxunent afgietfèls te erlangen } 
daar hij« hoe begeerig ook 9 om zijne Verzameling uk* 
tebreiden, dit nimmer wilde doen 9 met hét minde ge* 
weid 9 ten gevare der inwoners, die hem de behulp^^ 
same hand boden* of zelfis met verachting der voor^ 
oodeclen van de ingezetenen des lands. Peze gevoe- 
lens deden liem ftaken zijne opdelingen in de Stade 
van Olympia, uithoofde der vreeze van dett Aga* dat 
^ij iiem noodlottig zouden worden 9 en noopten hem 
om aftezien van het bezit der beroemde* Marmer» 
aati de deur der kerk van het dorp Jenifeheher (het 
aloude Sigea) gé'plaatst» i^) waaraan de bi^eloovif- 
heid der dorjpeCngen eene koortsVerdrijvend vermogeq 
toefchreef, en voor welke zij (tus cene groote ^^ 
becfatheid koesterde. 

» • 

ichepen zoo DabQ vervolgil werd. dat men 'het gevm 
•aauwelijks ontfnapte ; 't geen aan boord de grootfte ooti 
flelcenis veroorzaakte, in wier midden De UI Ie koel- 
bloedig uitriep « „ Die fchurken^ zij verwachten niet hei 
9, puntdicht^ V geen ik tegen ken zal m^en. '• 

(•) Deze Gedenkftukken beftaande uit twee opfchfiften 
Waarvan het ééne geacht wordt van den hoogden otrder- 
dom te zijn, en een zeer fraaf Basfelfef, zyn, reeds kt 
1727, door Chishull, en vervolgens door andere Ond* 
heidkenners, befchreyen. 






't 



KlÈÜWr 






^ , 



379 i 
3 



KIEUW-UITGEKOMEN BOEKEN, 

Re nBvoBitiNo.sN« .HsciRici CoNsr. CaAs Bisputatiê 
-f ra linguée Lativm inter trudit^f $*fu. 0* 4. xj^h Maru 
MDOCC:}(Uk «-* d. u H.tC. Cms, beloog van de. nue# 
^gbeid der Lat^nTche taal io de geleerde wereid 4\ . 



i. 



De Heer Chas faeéfc die vettoog xt^di% geleten In dê 

Dierde Kiasfe yan bet Indituuc in den jare 1813, bet welk 

fin in de Commêntatiünes Latittoe Vol. I* van die Ktesfe in hèt 

Mcht verfchijDt. Na eene teer gepaste inleiding over de 

^oorzaken van ^de ibeile herleving der oude Letreriouiide 

|n Italië» eq de ffinnterkii/g, dat de Lttjynfche taai bee 

niddei geweest i| , ooi |le berehaafdheid onder de men- 

fcüen terug te brengen» gelQofc de Heer Gaas dergeleer* 

«i« wereld geen' ondien^c te zullen doen, door de achting 

voar ^ie taai te befchermen» aantekweeken en te ver- 

sneerderen, voornamelijk ip eenen tijd, toen die achting 

'byzonder bij buit eilanders, van da^ tot dag verminderd 

en verkleind werd, D)t vertoog beftaat hoofdzakelijk ii^ 

ifie uiteenzetting van de vQ|g:ende fteliing^ Het is. nuttig 

en noodig, 'dat ^er voor de algemeene Maatfchappi) der 

geleerden in Europa (wij voegen *er bij op den ganfchen 

«atdbol) eene algemeene taal befta. Geqne taal is tot dit 

oogmerk gefehikter dan de l^atljnfche. — ^— • Immers heb- 

1>en de verftandigde menfchen, federt den oorfpreng en 

voongang der nieuwe befqbaving onder de Christelijke 

Volkeren ,'httnne ontdekkingen en verbeteringen in het 

Latijn medegedeeld* Hoe ongelukkig zoude het met »ue 

wetenfchappen gefteld *gewees| zijn, indien ieder in zijne 

inoedertaai gefchreven had? De Latijnfche taal kwam 

daardoor }n de grootfte eer en aanzien» en werd door - 

Gezanten, Vorsten en Koningen in openbare zaken gebe«' 

9igd« en de kennis van dezelve behoorde even onafTchei* 

-deiyk tot eene b^fchaaf^e opvoeding in de aanzieni^ke 

liuizen, als zij gerekend werd zeer naauw in verband te 

Ihan met grondige geleerdheid. Iemand zal zich een dui- 

deltfk denkbeeld vau dat verband kunnen vormen» als hif 

in aanmerking neemt, dat de grondige geleerdheid met de 

Latijnfche taal (iaat en valt. Het raenschdqm bekomt dan, 

eene andere geleerdheid, van eenen (lorren en mageren vorm» 

^och fraai met rood en wit in het aangezigt geblanket. 

pm deze geleerdheid te bekomen heeft men noch Latijit» 

noch Cicero, noch Liviüs, noch andere oude fchrijve- 

rott', maar flechts eenen Franfcl^en i^eester van den ge« 

Y^QQen ften^pel &4>odlf. Dese fpringt Jn z^oe dictaten 

zoo 



C 380 ) 

! 

ZOO flardfg en iQcbcig om met de Hifiéirti» Cecgraphit^ 
Philofophie ancienne et moderne , met de Mythologie en 
waar niet meé? — dat mama» de tantes r ']^ zelfs de 
gouvernante, vercukt door die cabriolesy oogen eti han- 
den eerbiedig ten hem^t hefendè, uitroepen: Man Dieu! 
quelk manierei ^ — Ja inama, en gij overige dames, Iiec 
\% eene admirable manier -> 21) overftroomt bet land mèc 
fpringers, welke over alles heenhuppelen, zeifs over dea 
bodem van hunne eigen ziel en verftand — r- en voor. 
tre{feti]ke wezens worden 9 om u en de nakomelingen uwer 
nakomelingen te diverteren. Maar, vergeef mij die ex- 
pre&Oe» die zelfde manier is abominabel voor de beoefe« 
ning van iets, hetwelk men grondige of folide geleerdheid 
noemt. De HeerCRAS en alle ecbt verdandige menfchea 
hebben altijd geloofd, dat de Latijnfche taai daartoe alleen 
den weg baant. £n hij en die verdandige nxenfchen wis- 
een het beter dan Voltairb en d iergel ijke geesten, weike, 
bewerende, dat de Latijnfche taal .onnut. was, omdat men 
zonder dezelve tot grondige geleerdheid komen konde., 
zich- zelVe door hun eigen voorbeeld wederlegd hebben.. 
De minachcing der Latijnfche taal en der oude letteren in 
het algemeen is bijzonder in Frankrijk begonnen door 
eehige yleijers van Lodewyk den XIV, Aan htt 
hoofd van deze zamenzwering' ftohd de bekende Pêr« 
HAULT. Deze kwam openlijk voor zijne gevoelens uit in 
het gedicht Le Siècle ^e Louis ie Grand» Hiy vond y gelijk 
het gaat, yrienden en vij^ndeu. l>e bezadigdde.en raeesc 
geachte raenfchen waren zijne vijanden. Zijiie vrienden 
bedachten met hem alle miödelen , om het beoefenen der 
Latijnfche taal te doen voorkomen als pedant j inutjl^ rlm 
diculy fuperflu enz. enz. enz. Zij 'vonden natuiir(ijk voor- 
ilanders, omdat dit de aangeboren, aard van de. meeste 
menfchen is, dat zij met de minste moeite gediend zijo. 
Het voornaamae gedeelte van het gefchrift vjin den Heer 
Cras bepaalt zich, om de bewijsredenen van dez^ men* 
fchen te ontzenuwen. De eerwaarde grijsaard . handek 
hier als een verllandig geneesheer. Hij neiemc .de oorza* 
ken van fac: kwaad weg, waardoor de uitwerkfelen van 
zelf moeten ophouden. Hij volgt die Franfcbe .Wijsgeef 
ren voet voor voet, en heeft, naar ons/uizien., zi>n pleit 
voor de goede zaak heerlijk voldongen. De Derde Klasfe 
van het InlMtuut mag zich met regt beroemen op zulk 
eea lid, welke gezamenlijk met zijne ambtgenooten vaw 
Lennep en Bosscha, zoowel door voorbeeld als lesfen, den 
weg aanwijst, geteekeSd door de voetüappen onzer groor 
te voorvaders. Het is voor den waren menfchenvriend 
een verkwikkelijk vooruitzigt, dat de geest der vorige 
tijden, welke ook in ons vaderland hare magt begon uit»* 
teoefenen, in dit opzigt zeer aanmerkelijk begint te ver. 
anderen. Het hangt ilechts af van het opkomend. go- 

flacht. 



I 



( 3^1 ) 

flacbt, om doof het volgen 'vin alle gezonde lesfóii en 
wenken die vooruitzigten zoo te verwezenlijken, dat cie 
Hollanders, nimmer meer behoeven te fchuilen tn de 
fchaduwe van voorvaderlijke laurieren. Voorfpoed en 
algemeen geink zijn aan dit alles naauw verknocht. God 
'geve daartoe zijn^ft zegen ! Het gefchrift van den Heet 
Cras is zeer dienstig, om dit fchoone oogmerk te berei- 
ken èn' te helpen bereiken. Wij bevelen het daarom allen 
'jongen- Heden len fterklle aan, niet om het flechts te Ie* 
zen» maar om het ce herlezen, te berdenken, en zich 
eigen te maken. Hetzelve zal hun, bijaldien 2Jfj door 
eenigen vreemden geest befmet zijn , genezen , zoo zij nog 
zuiver zijn, bij die zuiverheid bewaren, en 'er In ver- 
Herken. Het is een tegengift, zelfs op den huidigeit dag 
niet onnoodtg. 

De geleerde Moshcim heeft in den jare 1744 een der. 
jgelijk vertoog gedaan, als wij van den Heer Cras heb- 
ben aangekondigd. Men vindt hetzelve voor het Eerfle 
Deel van Nolteniüs*^ Lexicon Anti^Barbarum. Het ver- 
dient met dat van ohzen landgenoot gelezen en t^ehar* 
tigd te worden. 



1 ^^ < z>t^^ ^ m , 

HAl^DEL EN ZEEVAART, LANDBOüW, 
HUISiroUDKÜNDE , BEVOLKING en 

. W^T DAAR TO£ BE'jTREKRING HEEFT* ^ 

Berlgc wegens hef FLorln^Gras 
Agrosth Stoïonifeta. 

Cp den sSften Februarij, v^ onzen waarden vriend en 
'fladge^oot, den overleden Heer A. Loos j es Pz. ecu 
flukje gedroogd gras of hooi, ter lengte van twee voe- 
ten, om *er eene proeve medec^nemen, van het Fiorin* 
gras ontvangende, was ik van denkbeeld « dat .dit flechc 
zoude voortkomen, behandelde het met weinig achting, 
en legde het Ineengeroid even onder den grond. Na drie 
dageh begeerig zijnde, te weten, wat daarvan komen zou» 
den , haalde ik het leens voor den dag en bevond ^ dat 
bet reeds' opgroende, waarom Ik bet toen m(et meer aan« 
merking begon te befchouwen, en in eene regte lijn in 
den grond legde en een weinig aarde daarover heen- llrooi- 
de, op eene vochtige plaatfe, en bevond, na verloop van 
veertien dagen, 'dat reeds verfchciden fpruiten boven 
den grond ten voorfchtin kwamen. Ter zelver tijd met 
den Heer P. J. Ameshof f te Am(lerdam fprekende, vond 
die raadzaam naar Kopenhaaen te rchrijven, (alviranr bec 
TJ^xC grootften oorfprong fchcea te hebben) om zaad van 

het 



C S«a ) 



hét voorn. Fionn-gF9s. .Doch io pJaats vmn fwi beki^a^ 
2ijn Edele op den i3denMeijeene frsaije partij plameo, van 
ii'clke ilc eene goede plam c«c mljo aapdeei verkreeg, ont 
'er verdere proeven fnedecevemen* Ais toen plaiuce ik 
liec een en ander, zeer klein van eea gefchenrd, of by 
enk«lde plantjes twee voeteo van een, opeen hoekje ^ronda; 
maar door veelvuldige droogte « moetende dikwtjfi na#r 
regen wachteo, moest ik hec vele malen verpUnt^n^cot dac 
ik eindelijk mee het begin van Angnsctis een geli^eel beddte 
van vijftig voeten* lang ea ruim v|}f voeten breedte 'er 
mede beplantte op de yodti^oemde wijze , heigeen reeds 
tegen het midden det nttftnd September yol en èvcn ali 
een (luk weiland z\c)k vertoonde^ waardoor ik op déit 
Inval kwam, om met dat gras eene proeve o^ het vee tje 
iiemen, waarom ik dan den Heer G« £ ld er Ing te .Ovei-» 
veen daartoe v-erzoclic, daar mijns dunkena deze proeve 
merkwaardiger zoude zj[}fl, daar het vee op het veld nog gras 
in overvloed .had« 1^ (bg.^. derIiaJve.«€9i<,grOAte.niend 
vol en zond die Kah zijn Ëd. , welke mij daarop vof« 
gens zyn* efgenhandigen brief berigtte f dat koeijeiï eft 
gaarden 'er zoo gretig naar waren , dftt^ zy é^h fmaak weg 
hebbende, en hl) nog gfas onder den arm houdende, hec 
geheele llttk landi hem achterna llepem Deti 14 September 
had eene tweede proeve by den Landman Martlhns £rf« 
ferJng op de Zomcrvaart bij Haarlem dezelfde «{tJL^mi^ty 
als die de Heer £1 der Ing verkreeg. 

Hiermede meen ik min het verzoek van vele vrienden. 
voldaan te hebben: daar {k voor mi) zei ven ^ geeoe gele- 
genheid heb, om een geheel morgen iands, volgeila h^é 
voorfchrift der HatshoPyt^eliJke Maatfcliappi;, dsürtneóe U 
kunnen bcplauCen; zoo «oéde ik in etne piaatfe» waar 
gebrek aan goed gras was« met eene groote kwantiteit 
voor een of een en een half morgen kunnen zenden f da^ 
hl een' zomer konde vol froejjen^ 

JAN MOüSfEN, 
Haarlem den 16 • MUemisf ^ B»$a»icus hij Haar^^é 



WEERKUNDIGE W AiIRKE ivrift O EN^ 
BUITEN IIAARLEIII. 



f BARO- I THEA- f WIND- 4 
lSf8 < MB- 1 MOMC* I STREEK* } 



j«9 y^ 



^ y\\ 49 
53 

13e li t 44i 



l.UCJtT9* 

BÉZO* 




ben'olkt. , 



I iU;if 



W. t. Z. 

z w. 
Zf z* w« 



ben:oklL«n» 



mi^' 



:( 3«s ) 



ttiÈ 
Wov. 






AtO* I TWil- I 

TER* I TER* f STRBE«« 



LtX^TSK 



hhd. 



HM 



lao 






ao. o| 



99' 



i 



37i 



o. z« o- 



W ai) 






«• U Zê 



3<9| 

39 
5» 



o. 



beider; "^ avonds wimirig, 

"•Fwio^ênsTiêïder; voormiddag 
betrdLkeii; in den namidd. heldefj 
% avond» betrofcken ; ivïndrlg. 

Ifót <>p deii midd. betrokken; 
vefsdet oofbren: belder. 



■f*^ 



ftS 



^«9 7 
I29 9i 



84 I o. a 
4« I «• 
4» 1 Jkv. 



o» 



betrokken; dampig; qv dentnidef* 
«0C regen; in den muniddag 
«n *s avodb bewolkt. 



34 



I59. 9 J 



49i 



e. o. \ I oacrenc betrokken} 
-^-<- . I een wein% dampig. 



■MM«toi>«> 



■*" 



B E K E ?ï D M A K 1 N G E N. 

« ' é 

e 

^^\* Bfl S. vAj« Bbnthem, Boekhandelaar te MlideU 
* hnttf 2s van de Pers ge)comen ^n alom verzonden: 

!• WIeuwe VerhJindelingen va^ bet Zeenwach |»enoot- 
febap der MTetenfchappen, Ilde Deel, met Platen en Kaar* 
tén, beftaandé uit de volgende VerhandeÜngen, als: 

t. Prijsverhanfïeling over de Op/likking der Middelburg» 
fcHe Uavtn en de middelen 9ah nerflsl^ door Thomas 
ipcleveld, Kapkefn Ingenfeèr. . ' ƒ i : -1 

• 2. Prijsverbandeling over den PjthagorifcheH fFifigeet 
Apollonius van Tyana, door J. A. Lotze en IL W^ 
f yd e m tin, ft oen^ Hoogleeraren te Franeker. ƒ - : i^ 

3. Tweede rrysverhandeüng In de Franfche taal, over 
dezelfde vraag, door G, S. de Chaufepié, Predikant 
WJ de Walfcbe Gemeente 'te Delft. '• , ƒ - : 10 
'4. Pr^sverbandelifig over' de Hoekfike' en Kabeljauw fche 
fartijfchappen^ door H. W. Tydeman^ (toen) Hoog-» 
leeraar te rraueker. • . . . ƒ i : « 

5. Verhandeling over een olenwen €$nfrakur- of Lucht^ 
thermömefery door J> Cantzlaar te Rotterdam , met eene 
Plaat. . . . . ... ƒ- : II 

6* ZondeirUüge Geneeskundige waarnemioig, door S. A. 
de Moraaz,in leven Med. Dr. te Sommelsdyk. ƒ - : $ 

7.* Opdragc en Vöorwerfé, behelzende een verflag van 
^aGenootfchaps lotgevallen en werkzaamheden federt de 
Uitgave des vorigen Deels, benevens eene nieuwe Naam- 
lijst vjin Heeren Directeuren en Leden. . ƒ - : lö 

II. Nieuwe Verhandelingen, van het Zeeuwsch Genoot- 
fcbapder Wetenfchappe», lilde Deel^ iftc Stuk. ƒ i : « 






I 



C 384 ) 

If[. TJeaï, lilde Deel, ade Stuk. * -' •' ƒ. : 12 

IV. Korte Befchrijvinff van de Ontdekktng^ en verdere 
lot^evBhenvtLii Nfeunf' Nederland ^weleer eene Voikplan- 
ting van het Gemeenebest der Vereenigde^ Nederlanden in 
Amerika, door Mr. N. C^ L^mbrèchtfen van Riitkem^ 
Ridder &c., mee eene fraalje uitvoerige Kaarc, dienende 
tot opheldering der Gefchiedènis. * . ƒ 1 s 8 

V. Waarneming wegens eetie langdurige en buitenge. 
Wone Waterzucht, en daardoor middellijk verootzaakfe 
Beenbreuk, door 5. Dobbelaer de Wind, Med« Dr. 
en Vroedmeester ; Lector irf de Ontleed- en Heelkunde 
te Middelburg; Lid van het Zeeuwsch Genootfchap der 
Wetenfchappen, enz., met eene Afbeelding van de Lijde- 
res , na baar overlijden geteekend en in 't koper gebragt ƒ - : iz 

VL Redevoering, uftgefproken bij de pl^gtige ontbloo» 
ting van het herllelde Praalgraf der Luitenant -Adminrien 
van Zeeland , de Gebroeders JAN en CORNELIS ErERT- 
SEAly in de Nieuwe Kerk te Middelburg', ojp den i^deit 
van Lentemaand 1 818, door ]• derKanter, Phil. Z., Lec« 
tor in de Wis-, Natuur- en Sterrekuude; Lid en Secretaris 
van het Zeeuwsch Genootfchap der Wetenfchappen, enz., 
met eene Afbeelding van bet Praalgraf en Bijfchrift. ƒ . : 16 

VII. Aanfpraak, Redevoering en Verflag van den ftaat en 
de werkzaamheden van het Nederlandsch Bijbelgenootfchap 
in den jare 1816, gedaisn op deAlgemeeoe Vergaderiug.der 
Leden van hetzelve, in het voormalig Staats -Vlaane/erei?» 
gehouden te IJzendijke den 13 Augustus 1817. ƒ- : ia 

VIII. Onderzoek of het voor het belang van den "Ne- 
derlandfchen Handel raadzaam zij , den invoer van Thee 
in djit Koningrijk al dan niet vrij te (t&Uen, door Mr. 
J*. Pous, groot Bvo, * , . • ƒ-,:^ 

IX. Kort Onderrigt iu h^c nieuwe Nederlandfche Tie»- 
tallige Stelfel van Maten, Gewigten en Mwoten, als ooft 
in de op. hetzelve toegepaste Decimaal- of Tiendeelige Re- 
kcnmg^ door J. P. Bourjé. . . . ƒ- : 10 

X. Het Leveli en Sterven van J. K. E Nemer» den ca 
,lVlaart 1813 geguHlottineerd te Middelburg; iu twee brie- 
ven, door H. van den Hespel, rustend Prefijkam, 
enz. . • . . . /- s 10 

XL P. H. van Lis, tweebevestigiiigs- Leerredenen, de 
eerde. bii de Bevestiging van Ds. I. S. Hurgron je, over 
*Joann^ XXh 16, en de tweede bi| de Bevestiging van Ds. 
KoolJhaas, ovqx Matth. XXlli:8^. ƒ•• Ï3 

'XU. Tijdwinst in ledige Oogenbhkken of Mengelingen 
uit de best.e Schryvers verzameld, bedaande in 324 kleine 
Stukjes, tot een aangenaam Leesboek. • ' ƒ - : 1^ 

Xlll. Viiendenraad omtrent bet misbruik van den bei. 
Hgen naam óqs Heeren, door H. van den II esp el, rus- 
tend Predikant enz. Tweede Vermeerderde Druk. f - ' \\ 

<■ __^_ s_ 

Te Haarlem bij de Wed. A. Loosj'es Pz. 



I 

> 



ALGEMIBENE 

• • * • 

K O NS T- 






.v-^^ 



L ETTER-BOD ElSli 



://o?!:^ 



VOOR HET JAAR 1818. 



N^. 55. Frijdag^den \dcn Deccember. 



lAafa 



B Ê R l GTE N. 

• •• 

Gf ■ . • • ' r ■ ♦ 

roningên. In eefte Wjeenkomst van liet Natuut'' 
in Scheikundig Génxjotfthap alhier op den 17 Novembet' 
11. gehouden, deeldcf de Heer J. W. Karsten, 
Hoofd- Ingenieur vaïi den Waterflraat, Honorair Lid^ 
en Medemrectcur des Genootfchaps een zeer uitvoe-» 
rig' Verflag mede , nopens de zooveel geruchtsmaken- 
de houten Brug of Plankeq -voetpad, tusfchen ter 
Haar en Valthe onder het veeti ontdekt. ' Hij toonde 
tevetis opgedolvene overblijffelen van dit uitgeftrekt 
werk 9 hetwelk in de miand- October op zijne voor- 
dragt en daarop gevolgden last van het Mifiistcriö 
van punt tot punt is nagefpoord ^ opgemeten en in 
Kaart gebragt. ^ 

Aan een der ingekomen Muzijkftukken op de Va« 
derlapdfcbe ,Poezif .ejn Liederen van Mr. ^J. A. Span-' 
i>AW, is 'er weder een prijs van tien Dukaten doof 
de Beoordeelaren toegekend , te weten , aan de Melo- 
dij ingekomen op Tiet Lied : de Verdraagzaamheid ge- 
tt^ekend met de fpreuk: Concordia res parvae cremunP^ ^ 
waarvan bleek maker te zijn , bij opening des BÜjets , 

U. Deel. Bb de 



( 3W ) 

de Heer H. C. Steup te Amfterdain. Met den b- 
zender van de Melodij op het \AtAi Netfiandf Zee* 
rocm^ met de fprcuk Aan Euterfc gewijd^ wenfcheo 
Beoordeelaars nader in Briefwi^feliog te treden. 

HAARLEiffi Directeuren der Nalatenfchap van Wij- 
len den Hcere Pieter Teylir van der Hulst én 
de Leden van de^zelfs Go^^ulócrd Genüo^fcht^hshh&k^ 
in faunne Vergadering van 27 November i8i8« den gouden 
Eerepenning eenparig toegewezen aan eene Latijnlcbe 
Verhandeling 9 ten anfwoord dienende op de Vraag» 
in 18169 doet het Gciiootfchap uitgefcfareven : ,9 Wei* 
9, ke zijn de redenen 9 dat bij vele Godgeleerden en 
99 Wijsgeeren zeker geheimzinnig gevoel, ook Mjsth 
„ cistnus gedoemd 9 l^ert eenigen tijd meer veld 
9, fcbijnt te winnen? Is hetzelve niet gevaarlijk voor 
„ Godsdienst en Zedelijkheid ? zoo Ja 9 op welk eene 
,9 wijze kan dat geftuit worden ? /En inboeverre mag 
99 en moet het gevoel de koele redenering te hulpe 
^ komen of vervangen 9 bij het onderzoek 9 de beoor • 
,9 deelhig en toepasfinjr der waaiheden en- voorfi^f« 
^ ten van den natuurhjken et geopenbaardea gods^ 
^ dienst?** 

Deze Verhandeling voerde ten Zinfpreuk : Non nu 
wiquam mancipark Seneca. Bij de opeaiog van bet 
verzegeld briefje 9 dat dezelfde 2inlpreuk tot opfchri^ 
had 9 bleek 9 dat Schrijver van de bekroonde Veriian* 
deling is £• A. Borger 9 Philof. ThcorcUct Litt. Hunu 
in Accadcmia Lugduno-Batava Profeter ordinarius. 

Het Genootfcbap had « na het uitlcbrijven van ge* 
snelde vraag 9 nog eene Verhandeling, ontvangen 9 die 
echter niet tot antwoord op dezelve kon. dienen» daar 
dé Schrijver in plaats van over Mysiicismus over 
Mphifismui handelt* Deze Verhandeling had de vol- 
gende Zinfpreuk: 

Ach^ waren alle menfchcn wijs^ 

En wilden daarbij wcJj^ 
Deez" aard was hun ten Paradijs^ 

Nu is zij meest een Hel. 

I^AMFHUYZEN* 

Het verzegelde briefje is ongeopend verbrand. 

BE* 



I 



■c S87 y 



B E R I G T 

ÓMTRENÏ DB 

VERKaOPlNG DER OUDHEDEN Ém« 

\ - , NAGELATEN DOOR ^EN GrAVE 

; DECHOISEUL^OOUFFIERi 

ONLANGS T9 PARYS GEHOUDEN; > 

Voorafgegaan van eene korte Levensschets 
VAN DEN Verzamelaar» 

MeJesèdecld door Jonkheer W, H. J. van WbsT? 

REENEN VAN TiELLANDT tC V QrOVCnhagC. 

\yervoJg van Bladz. 378.> 

Het voordel , aan den Groeten Heer gedaan 9 oni 
voor zekere foronie gelds, het woeste en door wou* 
den bedekte (luk grondÈ , 't geen de overblijfTelefi 
van het grijze Ahxandria JYoas bevjit, aftedaan, was 
op bet punt om te gelukken 9 toen -de noodlottige in- 
vloed der Franfcfae Omwenteling zich ook te Konftan- 
tinopel deed befpeuren^ en een einde maakte aan 
zijne ftaatkunitige betrekkingen aldaar 9 in welke hi] 
zich 9 tot dus verre 9 door beleid en tnoed , had ee« 
handbaafd , en de achting 9 zelfs der zoo achterdochtige 
Turkten 9 had verworven. Eene zeldzame onttnoetivg% 
bij den Groot* Vifier Hasfem Pacha, had hem dec- 
ze bij dien onverfchrokken muzelman bezorgd. Warr» 
neer bij ziin ee,r(te bezoek aan dien Staats - Minister 
een tam gemaakte leeuw 9 welken deze altijd bij zich 
hield 9 ook onder andere^ ter beproevisg van den 
moed zijner bezoekers 9 onverhoeds in de kamer t rad ^' 
en aan den over den Viiier zittenden gezant zich van 
achter deed gevoelen en bemerken 9 ging de Graaf 
onafgebroken voort 9 om aan den Drogman zijne aan- 
fpraak in het Fransch voortezeggen 9 ten einde deze 
um d^n Vlfier in het Turksch te vertolken ,■ zonder 

Bb s is* 



V 



I 
\ 



C 388 ) 

dnt de minfte gelaatsverandering bij hem konde be- 
speurd worden 9 eene tegenwoordigheid vart geest» 
welke (den Ottomanfchen Staatsdienaar een zeer gun-^ 
ftig denkbeeld nopens -zijne onverfchrokkenheid in* 
boezeihde, dié zoowel als zijn doorzigtig gedrag 9 
hem veel invloed bij den. Divan bezorgde. -^ Een 
der vreemde Ministers hierop naijverlg ge worden zijn- 
de». dacht zijn' val niet zekerder te kunnen berokke- 
nen$ dan door dien rasd een Exemplaar te vertoonen 
vandeszelfs Reis door Griekenland, inwiervoorredehi} 
de Grieken aanfpoorde, om hunne ketenen te verbre- 
ken^ doch de Heer de 'ChoifeaU liet fpoedig een 
ander blad , ter vervan^ng van het bedoelde , op 
eene bijzondere. Drukkerij, in zijn Hotel aangelegd» 
vervaardigen, en een aldus veranderd Exemplaar den 
Sultan aangeboden hebbende, met bijvoeging dat het 
andere alléén door zijne vijanden konde zijn zamen^ 
gefteld, véVijdelde hij deze list. 

Nür il! 1791 aan een aanzoek ter vervulling van het 
Gezantfchap te Londen niet voldaan te hebben, uit* 
hoofde zijner begeerte om te Konftantinopel te blij- 
ven , naderde , gelijk wij hier voren a^nftipten , het 
oogenbük . waarin ï onder veel onftuimiger omftandig- 
heden, zijne betrekkingen met deze ftad ophielden « 
en bij hetwelk zich tooneelen openden > die zijne 
ilandvasitgheid en koelbloedigheid op nieuw op 
de projef ftelden. . 

Eene briefwisfeling door hem gehouden met de 
uitgewekene Franfche Prinfen , Broeders des onge- 
Jukkigen Lodewijks den XVI, in handen van het 
Republikeinfclie Leger gevallen , en hiör omtrent 
aan de Nationale Conventie, den aa November 1793, 
^en rapport gedaan zijnde, had dit ten gevolge, zijne 
verklaring in ftaat van arrest; en de geest der Fran- 
fche Omwenteling tot den aiouden Bosphorus , of 
liever tot de Franfche matrozen op zijne oevers aan 
boord 9 doorgedrongen zijnde , beltormden deze zee- 
lieden , in», hunnes opbruifende woede , het Hotel 
der Ambasfade te Konftantinopel , maar werden 
door een' gezant , ontvangen , met de waardigheid , 
aan zijnen rang betamende , en met die bedaardheid 
van geest, van welke hij reeds blijken had gegeven. 
Zijne worfteling tegen de ftroomen der regeringloos- 
heid duurde nog, toeu in de eerlle dagen van '1793, 

hij 



f 389 > 

Wjöp het aanzoek 'van den deugdzamen, maar zwak- 
ken Selim, befloot zijnen post, op weïken bij toch 
van geen nut meer ^konde wezen, te verlaten ; van- 
alle zijne talrijke verzamelingen niets anders mede* 
nemende, dan het Handfchrifc vatf Lydus (*) en eené 
Collectie gefnedene Steenen, welke iaatfte hem nóg» 
door een' ontrouwen Kamerdienaar , Werden ontvreemd. 
Hij begaf zicb naar Buiukd^re, maar, ook tot in dat 
dorp door ^éene bende; moordenaars vervolgd worden- 
de, was hij vöTpligt hetzelve, dés nachts, in (Hl to 
te verlaten ^ onder geleide van drie Rusfifche OflScie^ 
ren , die hem tot Bucharest verzelden , van waar hi| 
zijne reis, onder begunftiging der vriendfchap van de 
Heeren von Knobelsdorff en ven Kivo&low^ 
naar Petei^burg voortzette. 

In deze Hobfdftad ontmoette en genoot hij .het 
vereerendfte onthaal, zoo onder de regering der Kei*. 
zerin Catharina, als gedurende bet begin van die 
van haren zoon en opvolger Keizer Paul. 

Deze vorst benoemde hem tot Geheimraad, Direc- 
teur van de Akademie der Kunden en der Keizerlij- 
ke Boekerijen; doch eenige betrekkingen met vreemi 
den verpligtten hem vervolgens het gastvrije Rusland \ 
alwaar zijn oudfte zoon met de Gravin Potocfca 
gehuwd was, te verlaten. In i8oa keerde hij naar ' 
Frankrijk terug, en nam, als voorraaUg Lid van de 
Akademie der Opfchrifren , zitting in de Tweede 
Klasfe van het Inftituut; wier Verhandelingen hij. met 
eene Memoirc fur PHippodrome (fOlympic ei Reehert 
chcs fur r origine du Bosphore de Thrace verrijkte, en 
IR één van wier bijéénkomften hij , op 't laatst zijnet 
dagen , ook nog eene geleerde Verhandeling . over Ho- 
merus voorlas. Verders Heet hij een afgetrokken Ie» 
ven, tot den val van den dwingeland Bu o naparte, en 
de herftelling van den wettigen Koninklijken regerings> 
vorm, in 1814, wanneer hjj tot Pair en Lid van den 
geheimen Raad werd bevorderd ; waardigheden 9 welke 
' de terug)ceering van den overweldiger hem, in 18 15, 
deed verliezen, doch die hij terug bekwam bij de 
tweede wederkomst des Konings. 

(*) N*.. 238 van den Catalogus. 



Bb S 






i 



C 39Ö ) 

'ftmiddeli hield Iiij zich bezige met he( voottzetteis 
«in ^me Vojage Pittorcsquc de la GrUt^ waartoe alle 
bouwftoffini 9 in het midden der oproeren en plunder 
ibgen 9 bewaard waren geworden , door den Heer 
Barbié du Bocage, den Drukker Sampierre 
d'Arena» en den Graveur Filliard» en waarvnn 
hl] nog het eerfte Cahier van het tweede Deel heeft 
uitgegeven* Terwijl hij > door het mededeelen zijner 
nafporingen % den eerst^emelden voor zijn Atlas van 
Griekenland» den Hr. Chevalier^ voor zijne Kaart 
van Troje » en den Hr. C a s f a s 9 voor zijne geztg* 
ten van Syrië 9 tot veel nut verftrekte, even als hij 
sulks reeds vroeger voor den Abt D e 1 i 1 1 e was ge* 
vreeaCf door het bezorgen van een gedeelte der san- 
teekeningen op het Dichtftuk Plmaginathn 9 eene 
vrucht van 's Dichters verbeeldingskracht in de fcboo- 
oe oorden van Griekenland. 

Dadelijk na zijne terugkeering in zijn Vaderland was 
hij ook ontledig met bet herzamelen zijner 9 met zoo* 
veel moeite en Jkosten9 verkregene gedenkflukken der 
vorige Eeuwen. Aan de ,eene zijde ondervond bi} 
het leedwezen te vernemen 9 dat 05 kisten met Oud« 
heden 9 in de Levant bijééngebragt, in den brand van 
Smyma vernield waren; dat een aantal andere 9 n^elke 
op een Fransch vaartuig geladen 9 door een Engelsch 
Irent 9 onder Lord N e 1 f o n • genomen , en door dezen 
€delAi vlootvoogd te Malrha geborgen 9 n^et 00^- 
jnerk 9 om dezelve aan den eigenaar Wedertef chenkeif 9 
door den dood van dien beroemden Zeeheld 9 in .min 
kiefche handen waren gevallen 9 tot züik eene terug^ 

Save weinig bereid, en dat het onderzoek omtrent 
et lot eener lading weleer naar Odesfa gevoerd, 
en welke onder andere de voorwerpen bevatte, ge^ 
vonden in het zoogenaamde graf van Achilles^ 
op den grond van Troje9 in 17879 ontdekt, doch 
hetwelk veeleer toefchijnt, dat van zekeren Festus, 
een* vrijgelatene van C a r a c a 1 1 a geweest te zijn 9 vrucl>* 
loos wa[S afgeloopen; maar aan den lederen kant, 
imaakte hij het genoegen « van door tusfcbenkom&t 
de^ Graven Chaptal, Minister der fiinnenlandfche 
saken» voor het grootfte gedeelte» weder te beko- 
meu de gedenkftukken 9 die ^ch in het Mufeum te 
Parijs bevonden, en, door 'deri Ridder Millin» het 
keroemd opfcbrift nopen^, de financiën der Athe« 

^ ' ' . ners 



C 89Ï ) 

iiers(^), votmnaals door Bart hel eny uitgegeveir9 
•zich terug bezorgd te zien. 

• Hij herkreeg ook, uit het Mufeum van Marfeille'^ 
ée hem to^bfehoorende ftukken, welke deze Verzame^ 
litlg behelsde, eii eindelijk in 1815 en 1816 dezulke'^ 
die hij in Konftantinopel bad achtergelaten i — ter; 
wijl de vriendfchap van den Hn-Dubois hem met 
«enige Manpers , door dea^^^n c^ de velden van Trcje 
geoogst , verrijkte. 

Ter butsvesiiog van alle de uM bunne ballingfcbap 
faerroepcne , of nieuw aangeworvene ledeu zijner 
Verzameling deed hij in s^jnen tuin te Parijs ,,Qabi}, de 
Elifeefche velden gelegen, en Idaüc genoemd, een 
iierlijk gebouw ftichtien , waarvan de drie gevels ^ 
(zijnde de vierde zijde bemuurd^ het Ercchtcum en 
Pandrofium van Athene , alsmede ééoe der poorten 
van Paimyu voorftelde, Ga de. eerscgemelde dit kort^ 
doch veel beteekeneml, en 10 zijno omilandigbedea. 
200 juist gekozen opfchrift droc^: 

MNHMOrrNHS KOPAIÏ KAKÖN AHéHI. 

« 

(^^an^ de Dochters. der Gedachtenis^ tot vergetelheid 

. der Rafrtpen.') 

Hij mogt echter niet lang liet genot zijper hctkre- 
gene fchatten fmaken, en overleed, na, in een 'twee- 
de huwelijk njet Mevrouw de Bauffrembnt vei* 
«éénigd te zijn geweest, d&x aoften Junij 1817 aan de 
gevolgen eener beroerte, bij bet gebruik der wateren 
te Aken, het voornemen, om de vruchten van zijn 
onderzoek nopens het Rijk van Priamus, aan het ge- 
leerd publiek , kenbaar te maken , ten grave medene» 
mende. 

Verfcheidene kinderen heeft bij nagelaten; die, ge- 
wis om gegronde redenen, het befluit namen, de door 
Iiunheu' Vader verzamelde Oudheden enz. openlijk te 
Parijs ;te yerkoopeu , *t geen aanvankelijk voor den 
poften Julij 11. was aangekondigd, doch daarna tot 
den a7Aen Augustus en volgende dagen we)rd uitge- 
fteld. 

Deze Verkooping bevatte de Oudheden, zoo Beèld- 

wcc- 

. O N*. Ito van den Catalognt. 

Bb4 



C S9» ) 

werken als Opr(;liriften 9 de Afgietfels van eenige an- 
dere, de Modellen van aloude Gebouwen en Gedenk- 
stukken, alsmede een aantal Teëkeningen en <Kaartea 
op zijnen last vervaardigd» en tot het vak zijner (lu- 
dien betrekkelijk. 

(^Het Vtryolg in bet eerstvolgend N.) 



EENIGE BELANGRIJ K E 
GEOLOGISCHE WAARNEMINGEN, 

Medegedeeld aan ket Natuur- en Scheikundig Oenoatfchap^ 

te Qroningen^ 

</(;(;r TH. vanSWINDEREN. 

Medeleden! 

Nu wij, na het genot onzer gewone zomerrnst, on» 
thans weder tot onze gewone werkzaamheden vereenigen, 
is het natuurlijk, dat wij elkander onze in de vacande 

gedane waarnemingen mededeelen. Ik begin de mi>iie, 

met u eenig verflag te geven van eenige miji>« oordeels 
zeer belangrijke (lukken, die ik in den afgeloopen zomer 
in het Kabinet van den Kolonel Bkhr te Maastricht ge« 
zien heb, en waaromtrent deze wel de goedheid heeft 
willen hebben» mij éenige gewigtige ppheider/ngea te 
geven. • 

Alles toch, wat betrekking heefc tot de Natuurlijke 
Hillorie van het Vaderland, ligt u even zeer aan hec baVte 
als mij, en ik weet dus, dat lic u met deze mededeeling 
dienst doe* 

Weet dan, dat de werken, dfe men In 1815 aangelegd 
heeft, ter opbouwing van het fort iVillem op denKaaberg- 
bij Maastricht, eenige DelfdofFen hebben doen ontdek- 
ken, die misfchien eens dienen kunnen, om eenig nieuw- 
licht te verfpreiden over de Geologie van dit deel va» 
het rijk. 

De volgende bevinden zich daarvan in het Kabinet van 
den Heer Kolonel Behr te Maastricht. 

Op eene diepte van m voeten beneden de oppervlakte 
van den grond heeft men gevonden: 

1^., Eene Kies van een volwasfen Olifant, ^\^ volko- 
men bewaard is, nog met haar glazuurfel overdekt, en 
aan'bet grondfluk (de baOs^ om(treeks ici^l^men inng. 

■ ^ fi*** Eenet 



. a**. Eene tndere «eer groote Kfes van hetzelfde dier* 
van haar glazuurfel ontbloot en gedeelceiijk bedekt ui^ 
eene daaraan vastgehechte laag van zand en door het wa-, 
ter afgeronde kiezel -(leenen; 

3**» Een verbazend groote Stoottand, welke, voor hif 
verbroken werd, omftreeks acht en een halven voet lang 
was, eo, op het midden van zijne lengte gemeten» een* 
omtrek bad van vijftien duimen* En nog is het on- 
zeker, of dqzelve In zyn geheel wa» by de ontdekking, ' 
danr de werklieden, die denzelven gevonden hebben, niec 
beoordeeien konden, of het gedeeke, dat in de kaak ge- 
zeten had, *er niet reeds in een vroeger tijdperk was af* 
gefcheiden. 

4'', Vele brokken van beenderen en (loottanden* 

S'^» Eene bijna geheele Kies van den Hippopotatkius. 

ó**. De overblijflels van eene Kies van een Olifant, 
die, t^ oordeeleu, naar derzelver kleine afmetingen ea 
het getal van derzeiver lagen, eene van de tweede kie- 
zen ichljnt geweest te zijn, welke bij de jonge dieren 
dezer foort uityallen en niet dan uit acht of negen lagen 
beilaan. 

7**. Eene Kies van ^en Mensch, zeer wel bewaard^ ea 
nog met haar verglafel omkleed. 

8^. Twee ftukken van eene Kolom van kalkdeen, van 
19 duim diameter en de overblijffels van eenen put in mer- 
gefileen, van omdreeks acht voeten miildellijn. 

9\ Een üuk van eene waeerleiding, uit één ftuk tras 
gekapt, van twee en een halven voet lang, op dezelfde 
breedte en eene dikte vnn veertien duimen* 

lo**. Eene kleine worravormige Madrepora, niet ont- 
wikkeld in kalk of k^ifteen, maar geheel vry en ontbloot 
^ van alle vreemde ligchamen. 

II®. Masfen van zeeligehamen, vereenigd in de gedaan* 
te van een zamengroeifel (^bréche.^ 

Eindelijk heef| men op eene diepte van 40. voeten — « 
en nadat men had moeten breken door eene laag van door 
het water afgeronde kiezel en van .poddingdeen, waar hec 
zand der keiHeenen en de verdeende eii reeds afgeronde 
zeeappels door de wrijving afgelleten, zeer (lerk iu een 
kalkachtig deeg zijn zamengegroeid — Hukken hout ont^* 
dekt als planken, waaraan men het werk van den mensch 
duidelijk herkennen kan. 

Als men nadenkt over het geheel van deze ontdekkio* 
gen, dan kan men zich waarlijk niet genoeg verbazen, 
^an op zulk eene wijze de meest ongeiykfoortige voor. 
werpen by elkander vereenigd te vinden, en dat wel voor- 
werpen, die men het minst vermoeden zoude in den fchooc 
der aarde bijeen te vinden. 

De overblijffels vanden Olifant en Hippopotamus, (luk- 
ken van z^cwezens, en de f'poren van h^t werk van den 

Bb 5 feeds 






C 394 ) 

reeds btArliiifdefi nenscli vereeolgen zicb,ofteeoeoiBwei^ 
veling aanredulden, van welke men bet tijdperk oiet ktin opu 
geven, naar van welke wij de nitwerkfelen zien. De vier- 
voetige Dieren van Indifi eo Afrika ri|n op onze kusten ge» 
worpen, eeoilam van «enfchen moet vernietigd ziJBr en 
de verbazende grootte van den llraks genoemden tloottand> 
welke moec toebeboord hebben aan den Mastodonte of faec 
Obiodler, doet voor de eeritemaallhoDsryk deoverbljyiTels 
van het dier terngvioden, van hetweHc de levende fooit 
vlet lAeer beftaacop dezen bol. 

Men fcm daarenboven geene hfatorifche daadzaken aan- 
voeren» OM het beflaan van deze overbJilfTels in znlk eene 
diepte te verklaren. Nooit hebben de Homeinen gebrnik 
gemaakt vin Olifanten In hunne oorlogen tegen de GaU 
iiers en Germanen^ en, zoo men ook al het tegendeel 
onderdelde» dan moet men nog opmerken, dat de grond 
van Beigltch Gallie nlec van waterpas veranderd is federt 
bijna twintig eeuwen. 

De Romeinfche wegen* die men overal in België vindt, 
de oude omtrek van Tongeren, het groot getal onde voor* 
werpen , welke men daar bi)na boven op den grond vindt, 
even als te Bavay, te Keulen en Duisburg, de oude Ro* 
meinfcbe gedenkceekenen, die men op dit oogenbllk te 
Koblentz, te Bonn en Walsdorf ontbloot, hec dorp Ba* 
tenburg, het eerde fort der Batten, eindelijk de Gelder* 
fche IJsfel of Drufus- gracht, en het Kanaal, door Cor- 
BULo gegraven, zijn alle onwraakbare bewijzen voor dexe 
-waarheio. 

Maar Indien federt den inval der Romeinen de grond* 
bod^m van ons Vaderland niet merlfelijk verhoogd ii^ 
welk eene omwenteling of welk een verloop van eeuwen 
is *er dan niet noodig geweest, om in eenc diepte van se 
voeren de dieren te begraven, van welke men de over* 
blijHeis gevonden heeft. 

£n zoo men vervolgens in aanmerking; neemt, dat mes 
op eene dubbele diepte fporen ontdekt heeft van mea* 
fchelijke viijt, dan moet men bijna gelooven, dat op een 
tijdflip, hetwelk alle gefchledkundige gehetigenjs. vooraf» 
gaat, ons Land door een min of meer befchaafd Volk it 
bewoond geweest, hetwelk door de eene of andere om* 
v/enteling verdwenen is^ en wiens plaats vervolgens is in* 
genomen door die Volken, van welke de Galliërs en Ger- 
manen afftamraen, of never,-dac ook deze fporen van men- 
fchelijke vll]t met de- aldus begravene dieren van eldera 
zijn aangedreven. 

Men moet bierby nog aanmerken, dat verfchtliecde an- 
dere ontdekkingen, die reeds in België gedaan z^n, ook 
uit dit oogpunt zeer merkwaardig zQn. 

Toen men in 1809 het Dok van Antwerpep groef, von« 
den de Werklieden, toen zij op eene diepte van oailreelia 

so voe# 



. / 



Aö voeten beneden de opp^rvUkie van den gtovd gtftonieti 
waren» mWtlen in eene - verzameling van .beenderen van- 
Walvischaardlge en andere Uieren, c^n ftuk van een* Hoaru 
van een Eland, wiens beide uicoinden zij^tbaar bUjkcii 
ömgen van de werking van een (nydend werkaitg, waar* 
mede men gepoogd had dezelve van hec overige afte^ 
fchciden. 

Op dezelfde diepte beeft men een Huk honcskool ge* 
vondep, wiens gedaante volmaakt gei&k was aan deplatce 
ronde keilteenen, welke den bodem der. rivieren bedekken. 
Deza kooi mopt .dus langen cijd de fp^elbai der gotveu 
geweest zijn, die dejselve eindelijk habben nedergeflagen 
en met rondere voorwerpen bedekt, tot eene hoogte van 
22 voeten (*}. 

Deze daadzaken, Hit weike men zeker nog meer gevol- 
gen kan afleiden, zullen waarfchijulijk genoegzaam zijn, 
om de aandacht d^t Vaderlandfche. Geologen optewekken* 
en om nieuwe x)nderzoekingen te doen bewerk deJligeji 
over de vorming van den bodem van ons Rijk, en over 
de omwi^nteliogen,. die dezQlvt moet oudergaao hebben. 



NIEUW. UITGEKOMEN BORKEN, 

AKAD£MISCH£ EN ANDBitE SCHRIFTEN 

TijDSCHKiPTRN. l^Q ÏVeegfchaal'^'^. i— 5 te Rotterdam 
bg A. May van 'V ollenno v^n i8i8. groot 8vo. 1(^ bl. 

Voor eenigen tijd maakten i^lj onze Lezers met den 
Tooneeikijker bekend, wij willen nu' ook de IVeegfchaal 
niet vergeten. Dit Tijdfchrift verfchijnt maandelijks finds 
April, en ondérlbheidt zich van de andere daardoor, dat 
het niet dan oorfpronkelijke Nederduitfche /lukken op- 
neemt, en on^er de Spectatoriale roort,die finds eenigen 
tijd in deze gewesten fcheenuitgeüorven, behoort gei-ang- 
Ichikt te worden. In hetzelve moet, omdeleeufpreukdes 
Titels te behouden, alles, wat op eene fatfoenl^ke wijze 
gewogen kan worden , als Staatkunde^ Zedekunde^ Gods- 
Ssenstj Menschkunde ^ Adel^ Letterkunde, enz, op de fcha^)! 
gelegd en de uitflag daarvan of het gewigt bekend ge- 
maakt worden,' Hoe men dit voornemens Is te 'doen, is 
met raadfeiacbtig: in I^^ r. vindt men de Staatkundige^ 
\ ' ' . " Godi . 

(*) Deze Tworn van. een, Elant?, de jrerpWe Immslcool, aTsmc<le ecii 
Her wervelbcenderen van èen Visch, te Antwerpen bfl elkander gevwdfn, 
bevinden xich lAsgelijks in het bekn^-vk Kabinet Van den beer Behr cc 
HaaSidcht» 



C 39<S "O 

GoifféieH/lfgét en' Zcdekitndige Gehofshelijdenit, der H^egeru 
Wao neer zij dsaraarï aUijd gecrouw blijven en. wie mag 
dit betwijfelen V zal dit Tijdfchrift.veel nuttigs behelzen; 
en in der daad, wij hebben de vijf eerfte N*. over het 
■Igemeen met veel genoegen gelezen. De Schryvers (of 
Vfiï men de Wegers j tocmen, dat zij uiet du<^faten om 
rondborstig voor hun gevoelen 'over zaken uittekomen, 
waar over wel veel heen en weder gekakeld wordt, maar 
die men niet openlijk fchijnt te durven berispen; door 
2ekere fchroomvaliigheid en toegeeflijkheid gedreven, die 
bij ons bewoners der Noordelijke Provinciën wel 'eens in 
fchandelijke laauwheid en onverrchilllgheid ontaardt. Na- 
tuurlijk beviel ons het eene üuk meer dan het andere, 
zoo om de- behandeling als de doffe, maar wij gelooven jj 
de Wegers te mogen raden, indien zij hun Tijdfchrift aU ^ 
gemeen buiten Rotterdam willen begrepen hebben, zoo 
iveinig mogelijk op zaken of gevallen te zinfpeien, die 
alleen vo^or Rotterdammers verihanbaar zijn. Ten minste 
\vij hebben daardoor het geestige van fommige aanmerkin* 
gen o^ bedoelingen, gelooven wij, gemist. Dat ook hijer 
cie luimige gecst/ge ironifche toon, dienmen tochiu Spec- 
tatoriale gefchrifcen zoo gaarne ziet heerfchen, fou^tijds 
wat fcherp, bijtend en farcastisch wordt, is zeker: wen» 
fchelijk ware het, dat dit kon vermijd 'worden; maar 
zo eb te meesters maken ftinkende wonden^ en dus valt bij* 
ttnd goed niet altijd te misprijzen. Bij zooveel goeds 
ó'iQÓ het ons leiid in N**. 2. èene beoordeeh'ng van Maria 
van Lalain te vinden, die op hare beurt op de fchaal ge- 
Icgd te ligt zou bevonden, worden. Wij dweepen yol« 
llrekt met Nomsz en zijne voortbreiigfelen n/er, maw 
dachten, nadat wi) uit N**. 5. zagen, wie de ödoore^eélaar 
was, onwillekeurig aan d\^ fabel, waariii een ezel zich 
verllout, om een' fterveiiden leeuw een fchop te geven. 
Inderdaad, iemand, die nog zoo weinig in het vak der 
dichtkunde leverde (wij" kennen flechts. een enkel los 
ftukje van hem, maar verwachten nu met gefpannen ver- 
wachting zijn bekroond Dichtduk) als de Heer Mes- 
f c hert, voegt zulk een meesterachtjge bédilzieke toon 
niet, welke trouwens door zeker opgevat vooroordeel en 
vooringenomenlieid gewijzigd wordt. Hét lust ons niet, 
zijne aanmerkingen te wederleggen, nadat het Genootfchap 
Openhartigheid ^ hertrouwen en Stilzwijgendheid daarop ge- 
antwoord heeft, nocli te beoordeelen, in hoeverre dat 
Genootjchap misfchicn wat ver aan deft anderen kant 
gaat; maar dit blijft over, dat wij uiet weten, waartoe 
zulk eene beoordeeling moet dienen. Om aantetoonen 
dat alle, die Maria van Lalain met genoegen zagen tea 
tooneele voeren, of dit ft\ik in vele ppzigten fraai von- 
den, geen* fmaak bezitten en eep prulwerk bewonderd 
hebben? Deze eigenwaan verradende bedoeling willen 

wa 



\ 



( 397 ) 

wij den Steller niet toefchrij ven, maar rnngfchfklren het 
onder die jeugdige onbezonnenheden, die ons intcr altijd 
berouwen, maar waarin het zeer te bejammeren is, dat 
hem de Ridder Tollens ftijfc ; niet om des befcbaaf- 
cïen publieks wil, want dat 2^1, welke gebreken VJaria 
vanLa/ain^^nkleven, dat ftuk als een vaderlandsch.vefdic:j. 
Helijk Treurfpel, Diettegenftaande de gemaakte aanmerkin- 
gen, blDven befchouwen^ maar om den wil van don {leer 
Mesfchert zeiven, die, al onderfteld, dat hit zufks ren 
volle verdlene, door Tollens te hoog getild wordt, 
dan dajt bij bijjna die nederigheid en befcheidenbeld behoit» 
den kan, welk een' jong' dichter, die even komt kijken], 
zoo wel Haan» Kent hij inderdaad zoo juist de vereisch- 
ten van een echt vaderlandsch Treurfpei , dan ware hec 
in allen gevalle beter geweest , met een ftuk ;zelf t»?n - 
voorfchijn te treden, dat de verdiensten van alle voor* 
gangers verdoofde, dan op een zoo algemeen toegejnicfit 
öuk van eén* afgeftorven Dichter op zulk eene onheurehe 
wijze te fmalen. 'Hoe het zij , wij hebben nog nooit eeti 
Treurf|)el (of zelf eenig Dfchtftuk) gelezen, dat een inu 
mig 'veniuft 'geene gelegenheid verfchafte, om hec in alle 
opzigten belagchelilk te maken en den fchrijver ten tooii 
te (tellen; Men denke flecht^ aan Aq feuitletom v^ï\ Geoft 
froy, die zich hierin eenen roem verwierf, welken wif 
den Heer M. niet .toewenfchen, daar dezelve meer het 
vernuft dan het haft eere aandoet. Maar' sfcnoèg," Wij ho* 
.pen , dat dit T^dfchrif^ genoeg aanmoediging moge vin:len, 
om te blijven beftaan, waaraan wij niet twijfelen, indiende 
Wegers flecnts oppasfen , evenredige fchalen engewigttri van 
allerhande grootte bij de hand te houden ; want werpt 
ïnen tfij ongeluk een te zwaar gewigt op een goudfchaalt- 
je, dan bederft men den geheelen evenaar, en de uitkoiaist 
is valsch en gebrekkig;. 



K ü N 



E N; 



Amsterdam. Eénige Bouwkundigen en 'Beminn^rs 
der Bouwkunde alhier , hebben dezer dagen ecne 
Maatfchappij opgerigt, ter aanmoediging der Burger, 
lijke ^Bouwkunde. Het is hun, oogrne'rk, om langs 
dien weg een Fonds bijeeutebrè^ngen, waaruit men \\\ 
ftaat zal zijn:. ï.) Prijzen uitteloven voor de 4)este 
teekeuingen naar uitgefchrevenc Prijsvragen, aj doot 
atïdere uittefchrijven , alleen voor de lA-den der 
Marrtfchappij , 3,) door het in plnat brengen eu kos- 
teloos uitreiken der bekroonde (lukken aan de Leden 

der 



( 39« ) 



der Mr«itfchappii en 40-<io^*' TentoóndellmgeTi. Aï- 
Ic Boiiwkiirlknaars en Liefhebbers der Büuwkuncte, 
ivorden ten dien einde door de Oprigters üitgenoo- 
digd, om in hunne pogingen deeltcnemtn, verster- 
vende nien door eene Jaarlijklche bijdrage van ƒ4 -: 
het L>dn)aat£bhap dezer Maatfchappij. Eerst na dea 
uitflag dezer uitnoodiging vernomeu te hebben i» zul- 
len de Wetten 9 ^eglen3cnten enz. in eenc Vergade* 
ring der Deelnemeren in Januari] 1819 te homieD, 
vastgefteld worden. Het is zeer wenfcheiijk « dat deze 
Maatfchappij algemeen belangftdifng verwékke eft 
deelneming vinde ^ daar , hoe btoeijend enze Schil* 
dcrfchool wezen moge » het vak der Burgerlijke Bouw- 
kuude^ door welke oorzaken dan ook» zeer verwaar* 
loosd en verachterd liguC^J! 

C*} Volgens de gedane aankondiging* ouderteekend door 
• J. Vollenboven, Prov. Secretaris, zullen *er Incee* 
eninglOsren In alle voorname Steden óes Rijks bü de 



{ 



voornaamfte Boekverkoopers ter teekeoing liggen. Dl 
iQceek^uing flaac bitj voorraad tot 31 December open* 



I 



WEERKUNOrofi WAAilNEMINOBN^ 
BUIT£N UilA&^BII*. 



WIMD- 
8TIL1&K» 




LUCHTa- 
HBUK 



>*«i»'.. 



bewolkt ; ntetst «mtieiit helder | 
*s avonds dampig. 



Iiietfokken ; vooroiidd^^ 
miscig; verte r^^» 



'30^41 



5« 

51I 



s. w« i betrokken; dam|^ ; even m den 
niddig een ^mlg regen* 




501 { z. w. j omtrent betroRRi 
54 / — I *s .avonds helderi 
48 ' I 



Z.W.t.2. 



meest becrokl^eu. 



2. Z. W. 



betrokken. 



e. t^w* 
a>iv*t*iB« 



I beookkeu; dttqpig* 



^aar^ 



fe. 



C 399 > 



r 

i^aamemingcn op den Huize Zwantobtirg, omtntA 
het getallen en uitge»afand Wattr. 



I 8 1 8. 



Maand 



November 



gevallen regen 1 uicgewafemd 



I X i <■ I > n .1^ 



lijn. I lUn. 



ia| « ^\ 



•»* 



j • 



BEKENDMAKINGEN. 

\ %%t Bij de Wed. A. Loosjbs .Pz., te Haarlem, wordt 
'^ uitgegeven en ia bij hare Korrespondemen tü 
bekomen: 

H. MEIJER TüNlOR,* Vaierlanisch gevoel bij de hc\ 

fchouwing der TENTOONSTELLING VAN SCHIL* 

-DERIJëN van nog in leven zijnde Ntderlandfche Mecs^ 

ters iB^en Jare ifttS* voorgedragen ifl het Departe^ ^ 

ment Letterkunde van het Gezelfchap Oefening in 

Wc^nRikaphen te Haar&m 9 op Schrijfmediaan , in gr. 

8vo. i 8 ftuivers. . 

* . ■ ' 

^ V o o R D S J E U G D, 

%\* By de WBDi A. iLoosjES Pz;, te Haarlem, is dit 
* Jaar uitgegeven de TWEEDE DRUK van het 
voor Meisjes zoo bijzonder gezocht gefchenk) getiteld: 

SPIEKER, SopBiA OvERVELD of het huishoudelijk 
Meisje, eene Leerzame Familie -Gefchiedenis voor Jonge 
Dochtera van alle fiandei}» met zet gekl. Platen k ƒ 1 : iö 

Voorts z^n bij dezelve gedrukt en te bekomen onder*** 

. (taande ICinder werfjes: 

Spieker, Avbndvertelllngen, met Platen, 8 vo,- ƒ i . ip • 
Glatz, de Goede Kinderen, met PI. 8vo. f \\ 5 - 

— Gefprekken van een Vader over God en 

Goddelijke zakeif, mee Vignet, 8vo, • ƒ i : 5 • 

Lettergefchenk voor de Nederlandfche Jeugd, 

'^ Derde Druk, met Platen, 8vo. • . ƒ i : xo - 

Willem bij zyne liuisdleien » met^gekLPl.Svo»* ƒ i : 8 • 

' i ^ . Guraa 




C 400 } 

GuTSMUTHij'* Veriustigitïgen en Spelen , met 

Platen* i6o« • • • • ƒ i : X6 « 

Leven. .en Avonturen van Gilblas verkort, met 

Platen» 8vo. • . • . f i i i6 • 

Moëns , Letterkransje ^ ' i6o. met Zwaiite PL 

Derde Druk. . • . . ƒ - : i8 • 

-i— Dito, met gekleurde Platen. . ƒ1x4.* 

—— Kleine Suze Bron k horst met Pl.gvo. f\' '4- 
De Cambon, de'Kleine en Jonge Grandifon, 

vier DeeJen met Platen, I2fli6. • ; f a i 10 * 

Baonach, MIchiel de Vries, 8vo. ƒ i 1 10 - 

CAftTPE, Theophron, twee, DeeJen, 8vo. / * • 10 - 

Gezangen voor Kinderen en Jongelieden , met 

Muzijk, lang 8vo. • *- . 4- *- • ƒ i : i6» 
Taüffret, het Bulletje, met PI. 8vo. ƒ 1 ^ . :• 

Statiüs Muller, BübelTche.Gefchfed; 8vo. ƒ i s -s- 
Oudvaderlandfche Zeden óf Schets der Levens 

van Man rits LynflagerenHillegtBuis- > 

man, met Platen, 8vo. . • . ƒ ï • i5 • 

LoosjEs, de Bijbel, met Pt., 8vo. ƒ - : 12 • 

KbrndÓrfer , de Kleine Werkmau in Bordpa* 

pier, met Platen» lamo. • • . • ƒ i : . • - 
Werkboekje voor Kinderen» met Platen» i2mo. ƒ - i i( * 

Ook beeft dezelve aangekocht en zijn bij haar Exem* 

plaren voorhanden vnir het voor de. Haarlemfcb^ 

Jeugd bijzonder belangrijk Werkje: 

C X)E KOt^ING Li>Tz. , Befchri)vihR der - ^ 
Stad Haarlem, voor J^rngelieden , m 8\^o* /^f :j^^ 

%%* Bij L. VAN £s, te AmUerdam, worde heden uk» 
♦ gegeven: 

Geneeskundige Mengeiingen^'whg^^^ven wegens 'het Ge-' 
^ootfchap/fr/i^y^/w/zy^rifl» ijahoudeude: Reynders, yac 
der Breggen en de Lem on , over de kaiix RaianhU^ 
ais uitmuntend Geneesmidde). Kuys, Reynders Buch- 
ner, diverfe Genees- en Heelkundige Waarnemingen &c., 
met eene Plaat k ƒ i : 4 r Levep$gefckiedenis ^ Tafereekn 
en Ellendig Leven van een Onantst of Zelfbeyhkker\ waar* 
in Onderrigtingen voor Ouders en Opzieners van Kinde- 
ren, om deze gevaarlijke Ondeugd te bei.eugelen. Tig# 
fot over de Zelfbéfmetiing en vcrfchrjkkelijke gevolge» 
a II 'ftuiv. Ti s fot, rövamsmc diiieri. fur h$ Mala* 
dies produites par la Mastufhation a ƒ j^ : 2 • • ' 

NB. Op aanfiaanden Dingsdag zal ^cr ^ndcr ten Neé 
*wordcn tdtgegevcn» - 



■■ K^ r 



^ Ts Haarlem bij D£ Wkd. A. Loosjbs Pz. 



ALGEMEENS 



^ O N S,T 



hyt. u " 









LETTER-BODEr^ 



'/- 




VOOR HET JAAR I8i8. 



N«. 56. Dingsdag den %ften December. 



» I 

B Ê R I G T È n4 

y/ teENEN. De Hoogefchool dezet Itad zoude iiietl 
regt door het geleerde Europa kunnen befcbuldigd 
tvorden^ van eene berkipenswaardige onyerfcbjllighj^d 
ojntrent de verdiensten van een' harer berocindfte Le* 
den 9 indien zij niet bare booge acbting voor dea 
groeten Natuuronderzoeker Jacquin, op eenè uitfte- 
kiende wij«e « getoond' bad. De 9de Junij van dit ^ 

Jaar werd tot de. gedachtenisviering beftemd. 

In de grjDote Vergaderzaal, was op eene negen 
voet boogen j5'^7ri(?^/i/7^, het, door den bekwamen- 
Beeldhouwer Leonahd Posch, reeds voor ver- 
fcheidené jaren vervaardigde, de vriendelijke trek- 
ken van den edelen jGrijsaard in eenen bloeijenden 
ouderdom vx)orftellend Borsibeekl geplaatst. De drie 
, trappen, welke naar dezen Sarhphaag leidden, waren 
met Statelia^s en teedeie Oxalisfen verfierd , welke 
als de geliefde 'kweekelingen van Jaccjüin , en als 
voorwerpen van zijne laatfte moejjelijke befpi^gelin- 
ges» de opmerkzaamheid van de Natuuronderzoeke- 
rtn tot zich getrokken hebben, 
II, Deel. Cc Teï 



C,4oa ) 

Ter regterstide vm dea Sarkopkaag ({ond bet St^Dil- 
beeld van Hjgea^ ter Koker war^ op een' teet« 
linz de werken^ van den overledeneb, 3|5 Deelen# 
zijnde de vruchten van zijn zeer arbeidzaam leven» 
die hem eenen onfterfelijkeo roem waarborgen « ge* . 
plaatst; in het midden van deze werken prijkte d^7 
plant Jacquinia^ door welkers uaamgieviuK ? de Vader, 
der Plsuit^kunde Lbinabus aan deo flriester yan 
YidfVL liet Adelsdq)k>ma der Natuuroqderzoekeren toe^ • 
gedeeld heeft. — Het geheel was met levende ({|'ui- 
ken of boomen ofBgeven ^ welke Jac^uin of oat^ 
dekt 9 of het eer5t befcbreven heeft, en de Grafteeke- 
nen der Ouden herinnerden , welke , hoewel Beelden de» 
rk>ods 9 echter tuafchen bloeijende ftnriken , troostend 
op een iiieuw leve» duidden* 

Doctor RAiMANky Profesfor der Medicinale Klinik 
voor WondheelerSf fprak de Treurrtdevoering uic 
Hij verhaalde kortelljk de gefchiedenis van de (hi* 
éièn des Jongelings —— Een Cactus fpceiofus^ welke 
de vrolijke Jongeling, 'aan de zijde van zijn' Vriend, 
Theodorus, Gronovius, io den Kruidtuin teXeyden * 
iü volle pracht bloeijen zag, wekte in hem. de liefdet 
voor de Plantenkunde, en beftemde daardoor h(^t Ic^ 
van zijn volgend leven. Met een bosje verzain^Ub 
f lanten in der hand t betrad hij aU onbekeade Jbng^ 
ling Oostenrijk t en vond aldaar de middelen tot ver^ 
dere volmaking < en beefc aldaar ook aanmo^digiDg 
en onderfteuniiig 9 beloooing en gocdkendng gevoq^ 
den^ 

Amst£iu>am den ykn Deceffiber. (Hsteren hield do 
Vierde Kli^fe van het Koninklijk Nederlandfcbe In«. 
ftitinit van Wetenfchappen, Lettedcunde en Sehorae 
Kunften^ bare Tweede Openbare Vergadering, omfer 
het Voc^zttterfchap van den Ridder C» Afosto^l^ 
in het bijzijn der overige Klaslèn, daartoe in het 
Trippenhttis vergaderd. Zijn Exc. de Heer Gouver- 
neur der Provincie, Heeren Burgemeesteren met^ene 
Commisfie uit den Raad, onderfcheidene Regterlijke 
en Burgerlijke Autoriteiten 9 alsmede, verfchillende 
, Commisuen der Kunst- en Letterminnende Maatfchap- 

fijeri binnen deze Stad, beneveoa een Kunstlievend' 
ubliek , vereerden deze Zitting ' met hunne tegen- 
woordigheid. 

Na* 



I 



(ml 

. ii2iéik de Voorzitter met éene defHgè Aanfpraak 
de Vergadering had jKjeopend» las dé vaste Secretaris 
de Heer J. de Vob^ Wz.^ een tiiet zeer vöbI juistheid 
ópgeftèld beknopt Verflag Voor vaft de werk2aainhe« 
den dezer Klasfe, gedurende het verloopen tijdperk 
vM genoegzaam tivee jareo* ^ deed^ daarbij huhie 
aan de nagedachtenis van iwee verdienftelijke Lieden» 
de Heefeii Dfc du Ï'rié èn B. van DrielsIt. Ver- 
Vdtgens btagten twee Commisfien bare ramotten uift 
over de ingekomene ftukkeri óp de beide Prijsvragen i 
door de Klasfe in hare vorige Opehbare Vei-gadering 
uitgefchréven , je weten i Kef Vervaardigen der Mu^ 
2ijk op eené Cantate getiteld: de Toonkunst 9 en eerf 
Schilderf^uk , zijnde eehe Allegorifcbe ZameInftelIiBgf 
op de Wedefvereeniging der HoUattdfche cö Vlaam* 
fche Scbiiderfcholené /^ 

. Ingevolge deze lapporten, mét welke, wat hêt Mix- 
2tjkuük aangaat, alle de aan^wezige Leden def Klasfe 
to wat hetSchilderftükbeti'eft, de meerderheid dterzelvif 
Mch vereenigde^, werd de prijs toegekend aan het 
Muzijkftuk, geteekend met de fpreük: Muhaet oblcc» 
tüt\^ Waarvati bij opening Van het verzegeld biljet^ 
inet dezelfde fpteuk geteekefid , bleek 9 de maker té 
tijn, de Heer P. J. Süremont, Lid Van de Konink* 
lijke Maatfbhappij van fchoone Kunden en Letterkun- 
de van Gent, te Antwerpen* 

En werd de prijs van bet Schllderlluk toegewezen 
flian dei^ maker van het fiuk, geteekend niet bet motto: 
Liberalitai Ke^is WiVielmi primt in cruditos , aajnde 
volgens het bijgevoegd verzegeld naambriefje, de Hr* 
Jean Ba^. Louis Maes te Gènn De Voorzitter 
floot de zitting met gepaste opwekkingen aan Kunfte^ 
ftaars en Kudstminnaars, om op den weg ter verdere 
volmaking doof werkzaamheid en aanmoediging, voort 
te gaan , en *met webneenende wenfcben voor Vorst 
en Vaderland. 



^ 



Cca Ült* 



C 404^> 



ülTTRËKSEb uit een VERSLAG 

^ , VAN BENIGE 

PROEFNEMINGEN* 

3 

OMTRENT HET 

Metalliek- moer- of paarlemoer-blik. 

Medegedeeld aan het Natuur' en Scheikundig 
Genoetfehap té Groningen. 

DOOR DERZELVER MEDELIP 

•Dm. S. S T R A T I N G H, Ez. 

Naauwelijks kwamen hier te Groningen vele onder- 
fcheiden gevlamde öf gepaarlemoerde blikken Kunst* 
werken ♦ of ik was zeer begeerig « om derzelver aard 
en fabricatie van nader bij te leeren kennen. Het be* 
knopt maar tevens niet minder belangrijk beri^t van 
den Hr. Baget, bevestigde mij in mijn wcmoedtï^'^ 
dat de werking van zuren diö onderfcheidene vlam* 
ming of ontwikkeling van terugkaatfende vlatmnen eii 
figuren moest véroorzaken. Dit berigt ipedegedeejd 
in liet Bulletin de Pharmacic van Janüarij i8i8, bevat 
kortelijk , hoe dat de Hr. Baget ondeivouden had, 
dat deze paarlemoerfng ontftoiid van de werking van 
zuren , hetzij op zich zelve , hetzij gemengd op 
het geallieerde tin van het blik, om welke reden" hij 
OQk het Engelfche, als met Bismuth en Spiesglans, 
boven het Franfche meestal met zink geallieerde 
Blik verkiest en aanbeveelt. De Hr. Baget geeft 
verder drie zure mengfels op , waarmede hij ^ de 
blikken platen behandelt: ten eerfte-'twce deèlen 
keukenzout, vier deelen water en een deel falpeter- 
zuur; of een deel falpeterzuur, een e^n een half deel 
zoutzuur, en vier deelen water, of een deel zwavel- 
zuur, twee deelen zoutzuur, en acht deelen water» 
van welke mengfels, verwarmd zijnde, hij zich ter 
indompeling der Blikken platen bedient. Hij bevond 
echter 9 dat men door deze indompeling flechts de oor- 

fproH* 



I « 



< 405 ) 

fprónkelijke fijjuren van de tinkriftrikn, hoedanig óé- 
zelve bij de vertinning op het ijzer verkoeld waren ^ 
ontwikkelde, die dus alleen aan het toeval hunne 
gedaante als te danken hadden, maar vond, door dé 
platen op ongelijke punten te verwarmen , dat daar- 
door andere beelden, beantwoordende aan de verhit* 
te plaatfen , ^igtbaar en ontwikkeld werden i waardoor 
hJj fterren,vefen, bladeren en andere teekeningen ver- 
kreeg. Een ftük blik tot roodwordens toe verhit en 
dahrop met een koud mengfel overgoten, gaf hem 
eene gegraniete , welbezette teekening ; zelfs begreep 
hij, dat door verdere proefnemingen men het weldra 
zoo verre zoude brengen, dat men naar willekeur ze- 
ikere en bepaalde teekeningen zoude kunnen voort- 
brengen- De onderfcheidene fchoon gekleurde 

nuances verkreeg het Paarlemoerblikj door middel van 
heldere doorfchijnende gekleurde vemisfen , die na 
polijsting en verdere bèarbeiding het Paarlemoer zoo 
veel te fchooner deden uitkomen. 

Op het voetfpoor van den Heer Baget heb ik dan 
ook .bevonden, dat de eenvoudige oyergieting van eene 
plaat eene eenvoudige paarlemoering veroorzaakte} 
dat is, dat 'er op het Ëlik groote als bladvormige 
kristallen, die het licht onder onderfcheidene wên^ 
ding , even als het Paarlemoer , terugkaatften , g^^borei^ 
werden, die mogelijk overeenkwamen met den oor- 
ipronkelijken onzigtbaren toeftand vart de tinkriiKallen 
op het blik. — »- JHierbij is echter optemerken, dat 
het vocht niet al te heet, vooral niet kokend dient 
t^-zijtt* -omdat dan het tin ligt oxydeert, en zwarte 
tusfchenvlekken , geeft; dat ook de platen vooraf goed 
met krijt zuiver moeten gemaakt worden , omdat an- 
ders derzelver beflag veelal het werken der zuren 
belet. In het al^emeeu heb ik mij , in plaats van de 
platen te , overgieten , met meer voordeel van eeue 
ruime bevochtiging door middel van eene fpons of 
vleugel bediend, waarmede men de plaat tot genoeg- 
zame paarlemoering als bij herhaling overftrijkt» 

Om volgens den Heer Bagët het blik op onder- 
fcheidene plaatfen te verhitten en daardoor derzelver 
kristallifatie te veranderen , heb ik mij bediend van 
gloeijende ijzeren bouten, ringen, vierkanten en ova« 
ien, en als daa de plaat daaraan blootgefteld geweest 
zijnde 9 met het. zure mengfel bevocbtigd» of overgo. 

Cc 3 ten. 



"V 



* ; 



< 40tf ) 

ten. Op 4e verUne pUatfen was c^ een graniet^^ 
of fterre* oif bloemvonqlg beeld geboren geworden^ 
matr om op zulk eene manier een geheete plaat te 
behandelen 9 daartoe fcheen mij deze manier te werk* 
IBaani en omllagtig gehouden te kunnen worden. 

Eeoe andere plaats volgens deu H^er Bagbt^ tot 
Ujna roodgloeijeQs toe verhit , en in het koude vocht 
f^ompeldf had al htfen glans verloren^ en Uet fljsefat^ 
^aauwe bewijzen van eenige kristallifatie na; zoodat 
hieruit ble^y dat het blik tot eepe gloeijende hitte 
voor deze bewerking niet moest worden gebezii^dL 
Het blik f ddor middel van koketfiJ waur verwarmd « 
caf ook eene zachte paa^lemoering ; bet zandbad 
had niettefsenftaande, zijne gelijke warmte 9 iets lastigst 
door de ligt aanhangende en bijna met het tin zicï 
veieenigencte fcheipe zanddeelen. 'Ër zal echter na- 
^er blijken 9 dat ik mij van ttnflaf kakmuur^ ofool( 
door de platen boven eene omgekeerde ijzeren klok 
op een ligt trekkend fornuis te i)Iaatfen« met ved 
voordeel bediend }wb9ter gelijkmatige verwarming van 
de blikken platen 9 en dat volgens den Heer JB/vget 
niet door eene bijzondere verhitting van fpramigf 
deelen des bliks, maar omgekeerd 9 veel gefphikter 
door eene verkoeling vm eenige deelen van bet ^en^ 
maal verwarmde blik 9 ue onderfdie deae Qguren ver« 
oorzaakt» en aan deu dag gelegd w^deiu Vau dea 
f raad der tüer aantewendene hitte ^ J>^gt zeerveel 
«f, en met de be^tc kennis vao dezt ^wetkingi 
.1>lijft altijd eene zek^e handigheid noodzaHel|k « 
alleen door d^ ondervinding te verkrijgen en uitte** 
ioefenen* 

Om nu de werking der vloeiftoSen en «uren tot 
deze p^ailemoering aangewend 9 meer bijzonder te lee* 
ren kennen 9 l^éb ik VQQrloopig ^et volgende waarge* 
nomen* '-'■.■ 

BUk in de eerfte plaats verbit 9 tot op het Uaauw 
iif orden van het tin 9 en met fchoon water overftreken » 
gaf eenige ligte bewijzen van kristallifering» a;oiuief 
eenigen bijzonderen glans of fchoonbeid* 

Verdund Zoutzuur gaf eenige meerdere teekenen van 
flaauwe kristalli&tie 9 die echter weimg h^er9 of ia 
het oogloopend gèiioemd konde wor<km 

V^dtfnd Salpót^zuur o^ydeerde tetftond al het blik^ 
deed bet zijnen g\m en fcho<;#ei4 gefae^ vei^Jiezer^ 

/ - ' ■ . Vcr^ 



ï 



C 4cr ) 

• Verdund Zwavelzuur paf eene natte rare oppervlak- 
te ^jnet «enige ligte bewijzen van kristallifatie 9 niet 
zwane tusfchen luloopeüde vlekken. 

' Een mengfel van Zwavelzuur met zout en water ^ 
als ook Zwaveizuur en Zoutzuur ^ naar het derde meng- 
fel mn den Heer Baget^ gaf geenen gunstigen ultflag) 
waarom mij voorkwam « dat Salpeterzuur in verbin- 
ding met bet Zoutzuur volftrekt niertoe noodzakelijk 
was 9 en dat het Zwavelzuur hier het Salpeterzuur 
geenszins konde vervangen. 

Het Gepxydecrdó Zoutzuur in gaz • gedaante • gaf 
fpoedig eeu heerlijk eenvoudig Paarlemoer 9 doch de 

^platen konden hier niet goed warm aangewend wor* 
'den 9 om<|at zij door bare hitte het gaz eerst als 
Jchenen terugteftoöten 9 en weldra te fterk werden 
aangetast. Dit zuur in eenen vloeibaren toeftand aan* 

'gewend 9 voldeed weinig» 

Platen boven den damp van een verwarmd mengfel 
van Salpeter" en Zoutzuur gehouden 9 gaven een fchooa 
Paarlemoer 9 en ondervonden 9 gelijk ligt te vooronder- 
aftellen was 9 bijna dezelfde werking 9 als van bet 
gezuurde Zoutzure gaz. 
Uit een^ en ander kwam mij nu duidelijk genoeg 

'Voor9 dat het Zoutzuur het voorname werkend middel 
1$ ter ontwikkeling van de Paarlemoer -kriftallen van 
het Blik, doch dat het Salf eter zuur daarbij als toe« 

«voegfel noodzakelijk is, om de door het Zoutzuur 
ontwikkelde kriftallen als In een helder licht te plaat- 

ii^\ iets hetgeen mij bevestigd werd 9 doordien een 

nchtfte of tiende gedeelte Salpeterzuur bij het Zout- 
zuur gevoegd 9 aan dezelve reeds dit paarlemderend 
vermogen gaf 9 terwijl eene overmaat van Salpeterzuur 
&\t geheel vermogen weder wegnam* Nog bleek ver - 
'der9 dat de evenredighdd van het water tot de zuren 
vrij willekeurig was 9 terwijl' op de warme platen 
reeds een vijfiigfte gedeelte Salpeter- Zoutzuur met 
liet water verèenigd 9 vrij duidelijk dit vermogen aan 
.hetzelve had medegedeeld; en |in tegendeel zuiver 
qnverdund Salpeter* en Zwavelzuur met voorzigtigheid 
en fpoed behandeld» eene fchoone en luisterrijke 
^aiiémoering zonder nadeel kon veroorzaken. In alle 
gevallen is mij echter de evenredigheid van twee 
deelen rookend Zoutzuur, een deel fterk Salpeterzuur 
van 30 tot 36 graden 9^ met drie deelen water ver- 
Biengd, het geicbiktst voorgekomen > en ook tot de 

Cc 4 mees- 



C 408 ) 

meeste proeven door mij aangewend» Ik (la hier over * 
verfcheidene proeven ^^ zonder bepaald lebeik undig 
oogmerk genomen , namelijk om in plaats van Salpa> 
ter -Zoutzuur e^ne ophsfing van Goud in Koningiwaicr 
te nemen, om vooraf met het tin Goud en Eladzihor 
oï Brons te vereenigen, om door uitgeknipte papieren 
of door voorafgaande gedeeltelijke vernisfing eenige 
beelden op het blik daarteftellen ,* daar deze alle te 
weinig bijval kregen, en nog niet genoegzaam van 
hare beftaanbaarheld verzekenng gegeven hebben. Uc 
oordeele thans liever te moeten mededeelen, welke 
proeven ik heb in het werk gefteld, opzigtelijk de 
Kracht der onderfcheidene zuren ^ met welke men 
de reeds toebereide platen na hare kristaliifering ter 1 
verkrijging van meerdere helderheid en luister fchijnt '< 
te ovemrijken of aftewasfchen. Daar mij echter van 
achteren gebleken is, dat, bij eene goede bewerking 
deze overftrijkiQg minder noodzakelijk ja bijna over- | 
bodig is , ?oo kan ik in dezen zeer kort zijn. ' i 

Verdund Zwavelzuur fcheen de platen een weinig ' 
optehelderen , zelfs kon het veilig in zijnen zuiveren ' 
toeftand op de platen worden aangewend, zonder d^t \ 
%\\ daarvan eenig nadeel leden, of merkelijk werden 
aangetast, zoo zij daarop ipoedig werden afgewaslchen { 
en gezuiverd. Ook hierdoor fchenen.zij eenigen meer- j 
deren glans te ontvangen. 

Het Zoutzuur fcheen het best verdund aangewende 

en had l^ijna dezelfde uitwerking. ' 

Het Salpcicrzuur met drie dealen water verdund, 
werkte fterk op de platen, helderde ze in den be- 
ginne op, maar nam weldra allen glans weg.. 

Zwayel' en Salpeterzuur namen terftond alle kristalli- 
fatie weg, en was dus zeer gevaarlijk. In bet alge- 
meen echter bleek mij , dat de platen wel behandeld , 
en genoegzaam met baar eigen zuur mengfel bij de 
bewerking overftreken of overgoten , tot genoegzame 
helderheid , deze overftrijking geenszins behoeven. — ^ 
Beter houde ik het, zoo als mij ook de ondervinding 
geleerd heeft , om de bewerkte platen na d^ bewer- 
king met zuren en verdere afwgsfching met een ver 
dtind potaschwater aftefpoelen , onidat het geringfte 
aanhangend overgebleven zuur w^lJrf^ de nadeelig^ 
gevolgen doet ondervinden* . » , . 

( Ha Vervolg ^n Sht hi^rm*') 



r 



\ 



' C 409 ) 

B ER I G T 



t 

4 



^ OMTRENT DE 

RKOOPING DER OUDHEDEN EN«, 

NAGELATEN DOOR D£N GrAVE 

■ * » . 

De CHÖISEUL • GOUFPIER; 

' onlangs te> parys gehouden; 

C ' ■ ' ' 

^Voorafgegaan van eene korte Levensschets 
VAN OEN Verzamelaar» 

* 

M^dcgtdecld door Jonkheer W. H. J. van West* 
HEENEN VAN TiELLANDT te 'j Grovenhagc. 
(^Ferrolg yan Bladz» 392.) ' 

Zie, hier de Prijzen der voornaamfte Artikels van 
deze belangrijke Auctie; ibmmige met bijvoeging der 
Koopers ; getrokken uit een naauwkeurig affchrift Van 
het Proces ? VerbaaU door de minzame dienstvaardig- 
heid der Earijfche Boekhandelaren , de Hn. Gebró6>' 
jders Filliard, aan den Steller van dit Berig't ver* 
fchaft. 

EGTPTISCHE OUDHEDEN. \ • 

N*. Fr. Ct. 

I. Éèn Mans Standbeeld, van groen bafalt ,^ 
en va» den vroegften Egyptifchen llifl. 
hoog 50 dm. met 
$5. Twee ntar hét antiek gekopieerde Cano- 1 ' ijjoi 
pes, mét Vrouwenhoofden, van aloud f 
zwgrt marmer, hoog 13I dm, gefchikt om 
nevens, het voorgaande beeld geplaatst te • 
worden. ■ ^ 

s. Een zitcend beeld houdende een lotus* ' 

plant van zwart graniet* hoog lp dm» p lijn. 301 . 
3» Een ter aarde zittend beeld , de armen 
kruislings over de knieën houdende , en 
zijnde met. hi^roglyphen voorzien , van 
zwart gtaniet. hoog 17 dra. . . K51 . 

.4» £an zittend beeldt de handen op de knieën 
liggende , ongemeen fraai bewerkt, doch 
misfetide de daarbif behoorende zitplaats , 
van grijzen ft een. lioóg 3 vt. 2 dm. gevon- 
4^ te Saccara . ." - ;*• , *t3o 

Cc 5 17. Een 



/ 



ao. 



93 

» 

93 



C 4» o 

]/. Een op de harken oederziccendMansbeeldt 
de handen ncarde knieën ulcdrekkende, van 
brons. hoog 6 dm. Du beeld, offchoonaan 
een* der armen defect» heeft echter, voC* 
gens dpor my ontvangene berlgcen» de be»> 
hmgllelling der lief hebbers 'bijzonder opg». 
wekt, en is verkocht voor. de verzameUnj^ 
des Mededeel ers van dit berigt» voor • 
Een. vierkant blok. van gr^s graniet, vaa 
boven in een pnnt toeloopende , ea 
hebbende aan s cfer 4 zijden , basreliéven 
met fyimboiifche afbeeldingen, terwyi de 
ft anderifi kanten afgefle.Cen «ij.n« en langs 
denbovenrand een band met hieroglyphen 
zich bevindt hoog i vt« 11 dm., breed ± 
vt, a dm., gevonden te Rofeita. F.M..(*) 
Iris zittende met Horus aan de borst, 
hoogs vt.naar het antiek in bron^f^cgoten. 
Een flaande Mansbeeld, van brons» boog 
30 dm. naar het antiek afgegoten. 

94. Twee Canopes, metSperwerkoppen^van 
Oostersch 'albast, hoog 13} dm,, nMr^ 
de antieke gekopieerd, en gefchikt om 1 
nevens het voorgaande beeld geplaatst | 
ie worden, j 

t6. ken Obelisk van rozenkleurig Egyptische 
grtiniet. hoog 4 vt. 8 dm.( naar bet antiek 1 
geïcopieerd. l 

37. Een foongeli)k Obelisk» doch in iweei 
(ltt:kkeh gebroken. f 

sS. Kopijen der twee Egyptifche leeuwenj? 
aan. den voet van den trap vanhetKapitooI 
te Rome geplaatst, van zwart marmer», 
lang I vt. Befiemd om naast dit.voxenv 
gemelde Obelisk te Aaan. 

Eene kopij vati een Egyptisch MomHI^ 
thiisch gedenkftnk» In wiens ingang een 
beeild tan Iris » van zwart marmer 
hoog 3 vt. fdmn-br. 4 vt. 8 dm. 
Ko0ijeii in. brons ;, der twee, Leettweni}^ 
der fontein van Texisini te Rome^ lang 
I f 't. 3 dm* 9 lijnen, gefchikt om ne* 
vet IS het vqorgnande M^numm gefield 
te I worden. 



n. 

I 



30 



31 



\ 



ft, Ce. 



351 
se» 



<S» 



3M 



I»M* 



GRJEK^ 

I . •- . 

(*) Tdr verm^ding van ennoodige herhtlli^en » aVa de Art; voor het 
Franscb 1 Vf ufeum aangekocbt, met de letters F, M.» en die vcmr het 
Britsch I4< uTeun met de letters B« Mt gemerkt» ' 



t; 



< 4" ) 



éo. 
4i> 



Fr, Ct, 






5^1 



*7< 



I*S9» 



i9< 



S59 



54» 
55. 

f 

57» 



Standbeeld vaneen JongellBgt van Pariscfa 
marmef é lioog 5 vt, 9 dm. B. M. • ^ 
Een ftaaitde VroBW^beeld , zonder hoofden 
voorarmen, mogelijk verbeeldende de Zang» 
f ddin U r a n i a. Mede van Parlsch mar* 
mer, boog 5 vi:.* F* M, . . . 

Een beoJd van Ptris, van wie marmer • 
Twee grooce Fragmenten van PoTphtJr, 
hoog 4 vc. iotim«« uitmakende de dijen 
va« het Kalosfaal flaudbeeld eens Roméin- 
fchen Kef sers, voor oraals gelegen hebben* 
de óp de zcHcu^t van }\.lexaBdrie , en 
welke de Arabieren eertijds befehouwden 
|]8 de wachters d«'er (lad. • 
/Éen gekleed Vrouwebèeld , waartan het 
hoofd herdeld is, naar een borstbeeld van 
Keizerin Sabina, van witmarmer» hoog- 
ongeveer % vu ^ • • • 

De romp van het beeld eens Tongelings» 
van wit marmer « en tiltmnncenden arbeid; 
gevonden nabij hec Parthenon te Athe- 
ne. B* M. • • V • «f 

Het borstbeeld vanEsculapins, in na- 
cunrl^ke grootte van wic marmer » 

Hec hoofd van Socrates; frs^mem, van 
een borst- of ftandbeeld vat^ wit marmer» 
^oog M^^ gevonden nsb^ Miurftthon 

Borstbeeld van Keizer Ma f en sA ure 

11 n 8, van wit marn^r, hoog 2 voet 

% diim fi lijnen. 

Borstbeeld , van Keizer Lncius Verus 

van wit marmer, van dezelfde hoogte; en 

Borstbeeld, van wit marmer, vermoede* 

lijk verbeeldende den l>eroen>den Rede- 

naar Tiberius Claudins Herodes'^ 9»ooo 

AtticuSyde leernieescer der voornoemde 

Vorllen. Te zaam gevonden nabU Mart* 

thon in een graf, hetwelk men gist, dat 

van die geleerden- te zijn , alwaar zijne 

vrijgelatenen hem aanvankelijk ter tode 

beftelden. — * Gekocht voor den Grave 

de Portalis^ 



^50 

92P 



f\. Een rond altaar* van wit marmer, me( 
Beeldwerken en^ een Griekscb opfchrfft, 
vit hetwelk blijkt, da^ hetzelve door de 



The 



C 4ia ) 

rc^. Fr* Ct 

Thereêrs , svan B a c c h u s , teo beboeve van 
den Konini^ PtoJomeusPhilometor, 
de Koningin Cl eopa era en hunne Kinde- 
ren is toegewijd, derhalve ruim i^- eeuw 
vöör onze Jaartelling. Hoog 2 vc. i dm« 
diameter 1 vt. 9 dm» Gevonden op het 
eiland Santorini, het oude Therea. F* M» 161 

^i, £en ander altaar, mede van roAde gedaan- 
' ce en wit marmer, mee een Grieksch oi>« 

' fchrift» een lijkpiegtig vaarwel behelzen* 
de. hoog I vc. lo dm , diameter i voet 
7 duim. F. M. . • • • soa 

^3. Een foortgelijke altaar, van wit *marmer, 
voortrcfelijk bearbeid* hoog 2 vt, 7 dm. 
diameter 2 vt. 2 duim. «- Gevonden te 
Santorini . . • t • 501 

62* Een langwerpig vierkanr e kom van een fon* 
tein , van rozenkleurig graniet. Lang 6 
vt.'2 dm. « breed s vt. 11 dm.. Afkomftig . 
uit de Ruinen van Halicarnasfus. . 25a 

(^Het Vervolg hierna.") , 



OUDHEDEN. 

HaaïClem Plaarften wij in N*. 53 de Ber/gren van ^en 
Heer Scheltema en van de Tweede Kiasfe- des fndituuta^ 
nopens ^de Houten Brug in Drenthe, wij wiUen onzen Le» 
zers ook niet onthouden die door ^len Heer Hofstede, 
deswegens zijn publiek gemaakt, noch een nader Berigt van 
den Heer Scheltema, aangaande het vinden van eene 
tweede of Bij.brug, vertrouwende, dat /ie belangrijkheid 
van deze op^.efpoorde Oudheid ons geregtigt alles mede- 
tede^Ien.» wat tot derzelver befchrijving , ontwikkeling 
of opheldering kan ^gezegd worden. 

Ik had mij voorgenomen, over de brug, of den- met 
hout, bedekten weg, tusfchen deze Proviocie en We*t- 
woldingerland, voor het eerst door den Hoofd-Ingenieur 
Karsten nagefpoord en aan l?et licht gebragt, op geene 
wijze in het openbaar te handelen, dan nadat mijn nader 
onderzoek , hetgeen met de grootfte zorg wordt aange- 
Èouden, en waarVan de uitkomst belangrijke refultateu zal 
opleveren, geheel zoude zijn afgeloopen. Evenwel, het 
vermoeden, 'betrekkelijk dat onderwerp, door de Tweede 
K^a'sfc van het Koninklijk Nederlandfche Inflituut, in de 

Staats* 



, ( 413 ) 

SCaflts- Courant van den lóden dezer medegedeeld 9 hé^fc 
jnij van die gedachten teruggebragty en hecfchijucmythantf 
noodzakelijk, hoe eer zoo l^eter, den indruk wegteue* 
qen, welke da: medegedeelde vermoeden op I^et publiek 
heeft moeten maken. De hoog gefpannen verwachting en 
groote belangftclüng toch in die vermeende gedenkdulc 
der oudheid, hetgeen, hoe broos en, vergankelijk op zich 
ze4f , de eeuwen heeft kunnen verduren, en, i» eenen 
onbegrijpelijk, gaven ftaat gevonden ia , moet zeer af- 
nemen en verminderen, wanneer het voor een werkdnk 
van recenten datum, waarvan onderfcheidene, jn onzen 
leeftijd afgeïlorvene, vaderen geheugenis konden hebben, 
aangenomen, wordt; vermits alsdan van zelve wegvallen 
de voorüitzigten van licht en opheldering, in onderfcbei* 
dene vakken van wetenfchap, die men zich van dezeoiu^ 
dekking had beloofd , en de belangrijkheid Van dezelve, 
voornamelijk uitmaakt, met welker onderzoek en toepas- 
fing, zich nu reeds onderfcheidene oudheidkundigen, on* 
ledig hielden, die hierdoor,, in hunnen loop geduit, de 
pen zullen hebben neergelegd, om de ontknooping van 
bet vraagduk aftewachten, waardoor de gewenschte voor^ 
deelen natuurlijk zullen worden opgehouden of vertraagd. 

Verre verwijderd van de plaats, en met een aantal 
groote en mindere oroflandigbeden , die alle ter ^ake 
doen, geheel onbekend, verwondert het niet, dat men 
op het denkbeeld is geVallen, door het Inftltuut gemeen 
gemaakt: daar toch een gedeelte der troepen van den Bis^ 
fchop van Munder, in de zeventiende eeuw, datzelfde 
moeras, in de nabyheid der gevondene Brug, is overge- 
trokken, en men zich bezwaarlijk overreden kan,., dac 
dennen, berken en. ander zacht hout, federt de tijden vnn 
Domitius en Germanlcus, in een' goeden, zelfs 
veelal oaverminderdcn flaac, heeft kunnen overblijven. 

Dan, hoe redelijk en hoogstwaarfchijnlijk z^ïis deze 
gedachte moge voorkomen, meen' ik echter te kunnen 
aantoonen, dat de Brug in k\^estie niet door den Vorst 
van Munder en Keulen, maar door de Romeinen is ge- 
legd: immers, honderde jaren vroeger is gelegd, dan de 
overtogt van eerstgenoemden naar onze Provinciën. 

Hieromtrent zou ik nog onderfcheidene andere gronden 
knnnen aanvoeren, doch ik zal mij llechrs bepalen tot de 
volgende bewijzen, die in dezen voldoende zullen ziio. 

De meergemelde Brug is geheel overdekt met Veen» 
ter diepte van drie, vierde half, vier voeten en meer; 
tusfchen welke en de onderliggende fpecie, ten aanzien 
der zwaarte ep kleur, wel eenig onderfcheid gevonden 
wordt, zoodat men de vroegere en latere wording kennelijk 
ontdekt; echter heeft de bovenliggende klin reeds die 
va^t- of digtheid, is reeds zoodanig bezakt en tot coofis» 

ten. 



( 4T4 > 

tèiftie fekftirieh, Sêi MrTiin vfcinDo^eitée goede tvttlbtë 
nvorcton gedoken; zoo tis ziilks bier en daar, federi int* 
heugeJijken c^d, ook reeds gefcbled k, . 

tin gnc de groei en aanwas fan bee Veèii,- de gSkéelé 
Turroccing zijner beftanddeeleo , zoo fangzaam coe, daé 
*er meer dan dnizefKi jaren fcbijne^ ce worden vereiscbc» 
otd bet te brengen tot die dengd en volkomenbeid , Wüttr4^ 
toe het sioer, boven de houtlagetf gevonden, feeds wér* 
keliyk is gekoaien. 2oo veel Is wel boven alle beden- 
king, zeker, dat bet Veen, èoren de- Brttg, federt des 
BJsfebops t(|d, nieé beeft kunnen worden, ot beeft kun- 
nen aaogroeijens van bet Éanfpoeien of opdt^ven'kan hier 
geen kwestie z^n. 

Ook werden, la de zevenitfende eefN^, dezéf Veeneitf 
reeds begmpt, gebrind en met Boekweit bézanid, wan^ 
neer do vegetKle of veeswording, de aanwas van hti 
Veeut geheel ftll ftaat, ep de behoeft weite plaatfen» tot 
zooveel vastheid zijo g€l>ragt , dnt men dezelve, zofMÜef 
het leggen' van eene brng, genoegzaam kan iTasferen* 

Ik gevoel zeer w^, dat dit raifonnement iflléen over- 
tvig^d kan zQn m| veenknndigen , maar deze ztlteÉ 
ookt de waarheid van het fait of de ftelifng aannemende, 
ten opzigte der gevolgen, geen* den minsten twifF&l heb« 
ben. Met tlle beboedzumheld zijn de onderA;hddene^ 
Jagen, van het boven en beneden veen, op verfcbiilende 
plaatfen, door mij onderzocht, en wQ hebben de z^k 
alzoo bevonden* 

Dan, *er z^n ook bewlfzen van eefien anderen aard^ 
waarvan ik , ter meerdero overtuiging , nog de volgende 
zai^ aanvoeren: >• 

De Valtber- Schans la in den Spaanfchen lüjf ULUgëi 
legd, om den Valther-dijk, welke zich, dóór het moè^ 
ras, naar Westwoldingerland ultftrekt, te beilirijken, ed dd 
overkomst des vijands,van dienkam, te beletten; gevolge* 
lijk waren Dl^k en Schans lang aanwezig voor den MuO»' 
fierfchen oorlog. Nn loopt de Bnig, tot twéé keerénf 
toe, onder dien d^k been, of wei, de Vakfaér.dijk Is, 
op twee onderfcheidene plaatfen, over de. Brug gelegd ; 
men treft die Brng, in de wending van den d$k, zoc^ 
vele keeren onder denzelven aan» 

De Brng was *er gevolgelijk rteétj toen de Dgk gelegdf 
werdr en, hetgeen nog fterker fs, bij bet opfchfetea vtfn 
dezen dijk> was het veen, daar ter plaatft, reeds tot êle 
hoogte over de brug beengegroeid-, dat deze, door hei 
afnemen van den noodigen grond ter wederzijde^ nlei^ 
werd ontbloot, maar nu nóg, rakend ap den dijk, me# 
eene dunne laag van anderhalf voet of daaromtrent , over* 
dekt bevonden wordt* ^ 

Laat ik eindelijk nog hl^ bijvoegen , dat de brng » 

waar* 



r- 



C 4^5 ) 

iraarTtfl wij fpreken 9 blijkbaar is (etegd over dergelijke 
bfug» die,l)U bet opdelven, wel genoegzaam i^lg^basir, 
doch meerendeels verrot en vergaan» wordt aangetr^ff^'n. 
D^z^ b^zonderbeid, die wijr, b^: (leè opgraven en weg:* 
nemen van de ileeten en planken» op verfchlllende plaat- 
fen en afQanden., zoo ónbedricgeli}.k zeker hebben kunneti 
opmerken,» cocmh twee verrGbÜlende tijdvcikken aan , in 
welke beide zijn geieg(i , hetgeen met hec verhaal vnn 
^a.citQfr InJfl^nir, docb op de Bisfcbopj^lijke invafie 
^9ene betrekking hebben kan« .' 

£b na zou ik wel, een (latten nog bet een en ander »^' 
l>0irekkelljk deze bmg willen zeggen» was myn, onder. 
apek en nafporing reeds zoo verre gevorderd, dat ik fie 
g.«heele uitkomst, met die zelfaverzekering en gernstlieid; 
sla l^et voorgaande betoi^, ter verdere befpiegeling kond5 
aanbieden; dan «ik moet dit fpsren tot volgende gelegen* 
heid, wanneer ik hoop^ dat alles, wat op deze materie 
l]^r«kklng heeft* tot volkomepe demonfiratie zal kuinen 
worden gebragt. . 

Voorloopig kan Ik, de zigcbar^ Ofverblijfü^en eener twee« 

dt bral:, door betzelfde moeras, doch meer oostwaarts 

gevonden,' aankondigen: hec fpoor daarvan is reeds pius^ 

msnuf vier honderd roeden gevolgd, maar de geheele rig- 

ting en uitkomst nog niet bekend, of bijaldien zich dac 

gevonden l^oor, hqog^r op, aoret de eertt ofttdidtte brug 

vereenigt, dan heef^ dezelve, aan de Drentbfche zijde, 

twee hoofden of armen gehad, of de afbafcing, die wij 

gevolgd hebbenden meer noordelijk loopt, is famtef; 

hetgeen tot hiertoe» het waarfchijnUjkfte voorkomt, en, 

In de gegevene omllandigbedën, bij de grootfte ntanw» 

kea^rlgheid, zeer .wei plaats konde bebben. Zoo Jaag het 

jaargetij, in TOlk een woe.<c< moeras en barre wildernis, 

den arbeid toelaat, zal dezelve, onafgebroken, worden 

voortgezet; geene. moeite of kosten zuHen worden ge 

fpaard» om het einde volkomen te bereiken. 

Ik voeg 'er nog met een enkel woord bij, dat deze 
brug, naar mUn oordeel, niec heeft kunnen dienen tot 
overtogt van kavalcrie , trekpaarden, of dergelijke, ma^r 
aUeen vanmanfchappen, en zonder verdere bagaadje, dan 
die welke draagbaar was. 

• Wanneer, tegen deze mijne opinien, bedenkingen wor- 
den gemaakt en befchelden medegedeeld, zal ik dezelve 
nader toetfen enben* ik*dan ook gereed, mijne gedachten 
daarovg^ verder openteleggen* 

Asfen^ den ^ifien November i8i8« 

P. H O F S T E D Ec 

0tt Btrtgt van din Hr. Scubltkma in het voigeiKi N°.) 

GE- 



C 4i<S ) 



GEDENKPENNINGEN. 

Eene^^ Hebruuwfcht Medailkm . 

De Heer Ceulett te Cork is, volgens openbare berfg^ 
ten> eigenaar van eene zeer zeldzame Hebreeuwfche Me^ 
daille* op welker eenen kant eert opfcbrift in Syro- 
Chaldeeuwfche letters flaat: Ter nagedachtenis der OpftaOif 
ding vao onzen ZtiÜgmaker, wiens hoofd op de keerzgda 
gevonden wordt. Deze Gedenkpenning is van koptv mee 
zilver doormengd, en hoewel zeer gefleten, zijn de let- 
ters volkomen leesbaar. Naar men beweert, zon deze de 
eetiige tot nu toe bekende Hebreeuwfche Medaille zijn. 
Op fcet Eilajid Angl'esea werd *er in de vorige £euAv eeaf 
gevonden, die toevallig verloren raakte. Men- zag *er 
onder Lbo X. in 1512 twee van die foort, welke men toeo 
befch 00 wde, als onfchatbaxe bewijzen van de gefchiedenl^ 
des Cbristendoffls. 



GEBOORTE-, T R O U W- eH 
S T E R F L IJ S t E N. 






Voorbeelden van . hoogen ' Ouderdim» 

Meppel den 18 November. Op heden overleed hier Irt 
den hoogen ouderdom van 105 jaren 2 maanden en a da- 
gen, Salomon Levv Glazer, die vijfendertig Kinderen 
en Kindskinderen nalaat. Hij was van beroep Schildef 
en Glazemaker, en behield zijne geestvermogens in znik 
eene «inate,^ dat zijne omgang voor zijne naastbellaandeit 
nog zijne aangenaamheden had. 



; Haarli^m. Op den isden November overleed alhier in 
den hoogen ouderdom van 105 jaren, Suzanna Dvmïov, 
In de Kolonie Suriname geboren. 



Tg Haarlem biJ >>& Wed, A. Loosjtf • Pu 



, ! 



A L G E M k Ê N E 

K Ö N S T- 



EN 



LETTER-BODE, 



VOOR HET JAAR 1818. 






N*>. 57. l^rijdag den liden' December 



■tiMiMtaHMrini*i 



■» « I* 



• «I • «• • • • » . 



B É: U I O t E N. 



Bri 



LUSSEt. 'den fiden December. Bij beduit van Zijtie 

Majefteit, van den sden. Augustus 1848, N^ aa, id 
aan de Medecin«ie Dqctores en. Heelmeesters: Br4 
C R^f^PP'i ^e Bcrgeykj \7. v^/^ Zaancn^ te Ooster- 
hüut. Dl*. 5^» .Z^. w« illlw, te Breda, Dr. G. £i/^A^' 
«»ö^f , te Wageningen, Dr. J^ J. *^an Locnen^ te Har- 
derwyk, C. tL Thurkm^ te Zutphen, J. Vaden^ te 
Schiedam, Dr* J. W. Strikling^ te Leerdam, P.Gr/7tfj • 
fo^it^ te Dirksland» //. M. Ahlé^ te Texel, R.Zv/aan^ 
te Bovencarspel 9 i^. w« der Wisfel^ te Haarlem, /K 
C. Hoogkamer^ te St. Annaland, 5^. iï Balfchuur^ te 
Grbede, //^ ^ Rikfen^ te Doorn, Dr. 5"- ƒ• v^« ^<^^ 
Afa^r, te. Heerenveen, Dr. S. Fockema^ te Leeuwar- 
den, /)• /for/f v<a/2 der Meer^ te Dragten, Dr. G. -^. 
Kamaer^ te Zwolle, J^. Anraad^ te Deventer, Dré 
J. rftf Koning-, te Vollenhoven, >$. 71 -rf. Hihtzen^ te 
Eenrum, Dr i?. ^ y^/j /jfe Sande^ te Meppel, J^. ^. 
Büchhuis^ te Zeiien, P, »S/(pirA/, te Hoogeveen, Dr. J^ 
J. Quequierrcy te Oostburg, Dr. H. A Calknfels^ te 
Oostbufg en A. van den Berghe^, te Oud -Gastel; do 
L D £ £ L« D d Gou« 



< 4i8 ) 

Gouden Medaïüe » ter waarde van iien dukaten , toes- 
gewezen ^ als van welke het gebleken is, dat door 
hen, In d^n jare 1817, ftn door eeni^ren derzelve 
ook no^ in het jaar 18 16 O in de Provinciën Nooid- 
Braband, Gelderland, Zuid- en Noord • Holland , Zee- 
land, Utrecht» .Vriesland,. Overijsfel, Groningen en 
Drenthe, het grootfte getal perfonen, zmdcr emigt 
belooning ^ met de Koepokftof is ingeënt. Dezelve 
zullen aan ieder van ben « door dé plaatfelijke reger 
ring, op de meest va'eerende wijze, worden uit- 
reikt ; terwijl de Gouverneurs van de ProvinQen Noord- 
Braband, Gelda'iand eo Noord -; Holland graiagdgd 
zijn, om Zr. Ms^ bijzondere tevredenheid te kenoen 
te geven aan de Heeren J. A Goijartsy Med. Doctor 
en PcdSdent der Provinciale Commisfie van Genees- 
kundig Ondi^rzoek en Toevoorzigtvan Noord -Braband; 
N. van Lookeren^ Med, Doet. en Prefident der Pro- 
vinciale Commisfie van Geneeskundig Onderzoek oi 
Toevoorzigt van Gelderland, en //• van der Voort ^ 
Heelmeester en Lid der Provinciale Commisiie vas 
Geneeskundig Onderzoek en Toevoorzigt te Haarlem* 
over den belangloozen ijvert waarmede 4j tot bevói* 
dering der Vaccine hebben medegewerkt» 

Amsterdam den ^en December. De Tweedp 
KlasCe vau het KoninVUjk IMederiandfche lo^tuut v^a 
Wetonfcbapp^n, Fr^mije Letteren ea ICuiisten heeft, 
in bar^ vergadering van den ndften; November IL, 
tot Korrespondenten der gemelde Klasfi^ benoemd » de 
Heerlen :, J. van den Bosch > Generaal IVl^ioor in 
•sHag^b A. C. fK Staring vm.^n WiUcfAcrg^ Lid 
Viin de Provinciale Staten van Gelderland, op den 
Wildeaberg, bij Lochem^. Fk van T^uum^ Kemon* 
fl:rantsch Gereformeerd Leeraar, te Utrecht ea G, & 
fjMy, Hoogleeraar> te Eraneker» 



<► 



UIT- 



"««^ 



C 4^9 ) 



mMmk 



UITTREKSEL' üit een VERSLAG 
VAN Benige 

PROEFNEMiNGEN" 

OMTREK HET 

METALLIEK- MOER- op PAARLEMOER-BLIK, 

Medegedeeld aan het Natuur' en Scheikundig 
Qenootfchap te Groningen. 

DOOR DER2ELVER MEDELID 

Diu S. S T R A T I N G H, E& 

. a.Vcrvotg en Slot van BJadz. /pZ.^ 

Om nu 9 door middel vati d£2se voot*afgaande proeiP- 
nemingen, een Weinig ingelicht , met deti aard en dè 
Mtüur der paaïlemoeHng van bet blik, deze platen 
verder in haar geheal te behandelen , héb ik het Vol- 
gende in het werk geteld; daardoor juist niet willeö* 
4le bepalen^ dat dit het eenige middel is, waarop deze 
paarlemoering kan en moet worden daargeidèld « 
darft ^er mogelijk geheel andere handgreepen en toe- 
fteilen kunnen gebezigd worden, die hetzelfde uit> 
werkfel aan den dag brengen. Men ftróoit op eenen 
platten haard of fornuis , onder een' goed trekkéndeit 
fchoorfteen , genoegzame ligte turf kolen , boven de« 
welke op eenen kleinen afftand twee ijzeren ftaven 
geplaatst zijn, om de blikken platen, ter béwérkiifi; 
beftemd , te kunnen dragen en te verwarmen 5 dit vuur 
iBoet alleenlijk gloeiién, gtene vlam geven, en dè 
platen zelve onmiddellijk niet aanraken. Ook kan meh 
zich, zoo men de platen niet in eens in haar geheet 
verkiest te bewerken , het vuur in een flaauw trekkèn4 
fornuis hebben?, waarboven eene omgekeerde ijzered 
fornuisklok geplaatst is , boven wier opon^ oppei^ 
ylakte nutn dez^ plaat op eenen kleinen afftand ver- 
warmt. 

Wanneer men in den cerften graad vap war^rrftc » 
waarin een drop-^ water op dezelve gewcApcn naauè 

Dd fl we- 



ué I 



( 4ao ) 

welijks 'kookt, de |>liat ovei^rifkt, of overeet, óf 
indompelt met het koude mengfel 9 (hetgeen ik boven 
genoemd rbebhe» vnn tWee deelen Zoutzuur , een. deel 
Salpeterzuur en drie Jeelen water O den- krijgt men 
proote paarlemoer -kriftallcn, bijna gelijk aan die ♦ 
welke ten voo/fchijn komen door "eene indompeling 
van koude platen met warm vocht. Men overftrijkt 
of behandelt ze nu 200 Tang, tot de krift^llen genoeg- 
zaam helder zijn , e;n de grond tusfchen beide niet te 
«wart Wordt; jdan wascht men ze af in zuiver water, 
dan nog eens in potascbwater, en ten (lotte weder in 
zuiver water, droogt ze voorzigtig, zonder dezelve 
te krasfen, af, en meestal overdekt men ze dan met 
een dun fceldrpogend helder vernis 4 om h^t verdere 
aandaan van de lucht voortekomen. \Vanneer men de 
plaat in haar geheel vericiest te bewerken, ^n goHjke 
figuren wil geven, dan is het breede fornuis, en in 
het omgekeerde geval, de opêne klok aanteraden. 

In de tweede plaats, de plaat zoodanig verwarmen-» 
4e, dat het water daarop geworpen, terftond kookren 
dampvormig wordt, en dan op dezelfile wijze beha»* 
4eld, wordt het paarlemoer of.de kriftallen, hoe lan» 
^er hoe . kleiner en fijner, en deze graad van hitte 
IS door de ondervinding meest te facfturen , want ixl 
eenen verderen graad van hitte , gaan zij terftond tot 
andere figuren over, 

In de derde plaats, het blik verhittende, dat her 
tin als begint te fraelten, blaauw aanloopt en over 
Jiet blad het tin even als eene donkere wolk henen 
ïreKt*, dan is het in den hoogstmogeJijken gefchikten 
graad van warmte ; het water fist 'ér op , en wordr 
bijna als terug geworpen , en nu zijn de platen ge* 
fchikt tot menigvuldige beelden en teekenkigen, die 
van het aanwenden van onderfcheidene werktuigenter 
bevochtiging met het zuur gebezigd , afhangen, e» 
zeer uit eikanderen Jpopen. Wanneer men deze pla- 
ten indompelt, krijgt, men fijn paarlemoer kristal. 

Laat men met een groot. penfeel 'ér eenige droppels^ 
op Vallen, of ftipt men met het natte penfeel op de- 
zelve, al aaoftqnds heett meu fchoohe heldere lier- 
ren, zoo fpoedig daarpp de jgebeel? pl^at, met eene 
Ipons , of vleugel wordt overgeftrekeq. 

Indien men zich van eene tamelijk bevochtigde 
Ipons bedient , en daarmede ihier 69.^ daar op* de 

• plaat 



plikt jftfpt, ém 'krijgt men terftond, na dö verde- 
re, ovevftrijkjnê fcboone rozen, waarvan de plaatfen door. 
dé ffionien aangeraakt, het middelpunt zijn, en a)$f 
uit onderden ^kinie bloetcpjes fchijnen te beftaan ♦^ 
door grootere bloembladen ais omringd; << 

Wanneer men met een' met het zuur bevocbtigdénf 
vleu^l in het fereede. of platte hier en daar op deze 
plaat' werict:, krijgt men fchoone vederen , meestal met» 
graniet owzet» waarvan de bedden zich veelal af- 
wisfelen. ' ' 

Een Machtige borficl , of geftijJt , jof op de plaat 
voorzigtig omgedraaid, geeft veel graniet, fterren ert 
ptn zonachtig af beeldfel. 

:.'Grooie drop f els ^ af geuten uit een glazen of aarden^ 
' v^ van )dit zuur doen ook een héeilijk uitwerkfel: 
zij geven. zeer groote. fterren , zoo zij fpoedig daarna» 
weder algemeen worden overgeftreken* Het vocht, 
kookt dan. als op de plaat , en de ontwikkelende damp. 
ichijot guaftig op de tusfchendeelen te werken. Zoo: 
men deze droppels als van zelve over de platen vloei*, 
jen. laat, krijgt men lange ftreken paarlemoer .aan 
het einde, al^ met uitgewerkt mineraal bezet. \ " \ 

AU men het vocht van eene zekere hoogte doop 
,cenen glazen trechter op de verwarrade plnat . als. 
vlöeijen laat, krijgt men flangenvormige beelden of. 
lange vederen 9 die ia fcbQonheiU bijna alles: 

overtreffen. 

Wanneer men de platen in een groot vat ifa d<j. 
vtjrwarnring Ipoedig op latten plaatst,., eh dart, 
met een met gaten doorboord vat op een' afftand 'als- 
befproeit, ofwel met ^qv? kleinen tuingieter als be-; 
fprengc , dan krijgt men na den meerderen of minde «v 
i£n aiftand, of grootte der gaten, eene menigte van 
kleine fterren of bloempjes, die - of meer aaneenhan»; 
gend in. het eerfte geval» of als-Jos verfpreid en als 
opgeworpen , door hare zachtheid en fijnheid ziclf 
aanbevelen. ^ 

Wanneer 'het blik vooraf op: alle, deel en ^drÉ^^jiw^röf' 
wordt, krijgt bet een zacht, wit hronsachtig voorko- 
men, om de d^uizenden kleine kristailetjes , waardoor, 
het voor fommige werken weder gefchikt wordt. Ia 
éé;n woord de verfeheidcaheid. deje beelden is- groot* 
en menigvuldig., en kan door bet .gepaste inzigt^ 
van den bewerker nog oneindig vermeeiderd en .uit^ 
gebreid worden. 

Dd*3 Het 



C 4» > 

Het best is liet, de platen maar aftri de eene iljde 
net het vocht te bewerken 9' omdat men dan nog, aU de 
«e^ening niet naar genoegen is , de andere helft, 
dkior nu de geteekende belft te verwarmen, wieder 
met het zure vocht bewerken kan. Dikwijls bebben 
wi) o^ bi] de eenvoudige paarlemoering de beide 
xijden te gelijk bewerkt, gelijk zulks ook i^ij die ia« 
dompeling altqd plaats heeft, en dan kan men ook naar 
welgevarilen 9 de £bboonfte zijde tot veidtr gebruik 
kiezen. 

Opmerkelijk is de mij mede{>eciedde toevallig ont* 
dekte waamemiag van ons Medelid den Hr. H. W« 
Krafft» dat namelijk de platen bij de overftrijking 
aan beide zijden, luist aan beide tegenovergeftekle 
gedeelten eene bijna gelijke afbeelding verkrijgen ^ 
en dus platen, die aan de eene zijde bewerkt zijn, 
door nieuwe overftrijking met onverdund Salpeter^ en 
Zoutzuur aan de onbew^kte en onveranderde zijde 
nagenoeg dezelfde beelden ontwikkelen en aan den 
ézg leggen. 

Wanneer dus eene plaat aan de eene zijde te (terk 
of te verheven bewerkt of op de eene of andere 
wijze befchadigd is, dan kan de andere zijde altijd 

door nieuwe overftrijking gebruikt worden Dit 

is echter waar, dat deze beelden aan de (léchte ziide-dan 
meestal eenigzins minder werkzaam vooruitkomen, en vol^ 
maakt gelijk zijn , als beelden , die bij eeuenicts minderen 

Sraad van warmte zijn daargelleld, doch aan deh an* 
eren kant is ook waar , dat bij eene al te fterke 
teekening' van de eerfte zijde, waar ligt e^nige ver* 
hevenheden willen geboren worden , deze tweede zij- 
de uitnemend voldoet , omdat geene de minde verbe« 
venheid op deze zijde , zoo zij niet door het vuur 
befchadigd is, kan voorkomen. 

Veel zoude ik hier nog kunnen bijbrengen over het 
fehoone van deze Uit\^nding, zoowel aan de zijde van 
het Fabrijk wezen , als aan die der Kunst, hoe zij, als 
voorwerp van dé laatfte vooral daar door altijd 
opmerkelijk is om de zeldzame ineenfinelting van 
de krachten der natuur en kunst , hier als in één 
punt tevens ontwikkeld en voprtgebragt. 

Eene; aanmerking durf ik echter niet laten voorbije 

^an. Bij de befchóuwing van deze bewerking werd 

ik al fpoedig tothet denkbeeld, geneigd , om te voor* 

onderftellea , dat in deze blikbéwerking op paarle^ 

^ . ' *. , moe- 



C 4*3 ) 

noerinpr, heimelijk bet Gafv^Misnwsmedtwtrkte^twet 
otiderfcheidene metalen en een zuur w&ren tot dit 
denkbeeld ^ij vermogende doffen, doch, bij de on- 
dervinding <9 'dat eenvoudig water het blik 9 offchuon 
min zigtbddr, paarlemoert 9 dat bij nadere ovetftrij- 
king met zuren in zijne beelden echter verder ont- 
wikkeld wbrdt, doet mij denken, dat de ^ebeele be- 
werking alleen berust « op eene ontwikkehng van als 
onzigtbaar gekristallifeerde tindeelen, die door boven- 
genoemde zuren flecbts meer in het daglicht geplaatst 
worden 9 en alleen aan de onderfcheidene bijkomende 
werking der warmteftoffe hunne gedaante en ' ver- 
.fchillende kristal (chièting verfcbuldigd zijn. * 

Het ware mijns inziens ook nog wel bet onderzoek 
waardig, om het met op onderfcheidene wijzen gealli* 
eerd tin vertind blik natefporen^ in hoeverre de bij- 
gemengde metalen werkzaam zijn , of welken Voor- 
of nadeeligen invloed zij mogen hebben op deze 
kriftaUifering« 



B E R 1 G f 

OMTRENT DB 

VERKOOPING DEa OUDHEDEN EN2, 

NAGELATEN DOOR DEN GrAVK 

De C HOISEUL • GOUFFIER; 

onlangs t£ parys gehouden; 

VoORAFGEiSAAN VAN EENE KORTE LfiVBNfiSCHETi 

VAN OEN Verzamelaar. 

Medegedeeld door Jonkheer W. H. J. van West? 
ILEBNBN VAN TiBLLANPT te V Grayetihagc. 

(^Fcryolg yan Bladz* 401O 

ÈASRBIIÈFBN. 
tJ**. Tu CU 

9S. Minerva de regcerhand op'.het hoofd nu 
een gebaard man leggende; — - mogelijk 

I>d4 fer4 



C 424 ) 

N\ Fr. Cc. 

verbeeldende de gesondbeid sanbrengeode - 
M i 11 e r V a , en becrekkiog hebbende op de 
. herftellfng vao den Atbeenfeben Bouw- 
meester Mnèricles, aan baren invlpe^ /* 
tocgefchreven, van wit marmer boog ifi 
dm. Gevonden te Atbene door den Hr, . 
Fauvel Fransch Conful aldaar. B. M. . 162 

99. Deofferbande van een zog aan Ceres , e^ 
een ander min kennelijke Godheid, door 
een man; eene vrouw en een kind in eeó 
l^ifld in eentempel, van wit Aiarmer^ hoog 
17 breed ia dm. gevonden te Eleufis door 
den Hr. FauveU B. M. • . • • 350 

loi.Castor en Pollux naast een altaar daan*» 

de, van wit marnier». hpog j6^.dp. lang 

i^ dm. Voormaals geplaatst boven eene 

' der poorten van Athene en uitgegeven 

in C a y 1 n s Receuil d*Ant. T. 6 pL 47. B. M, 1 5t 

to2.£$culapius en Hygea zittende op het» 
zelfde bed, voor eene tafel met eetwaren , 
tan wit marmer, hoog i vt. 3 dm. lang 
14 dm. Gevonden te Athene door den 
Hr. F tav el. . • • • $50 50, 

«05, Een d^ Metopeh » welke oudtijds -den 
Tempel van Minerva te Athene , be- 
kend onder den naam van het Pnrthenon 
verfierden. (*) Behelzende dit Fragment 
van den ftrijd der Centauren en Laplthen» 
doordeuitmuntendfteGriekfcheKunftenaara 
bewerkt, een Cc;ntauru«, die eene vroüw / 

tegenhoudt, van wit marmer; hoog 4. vt, 
laug 4 Yt^ 2 dm. Gevonderi Upor den Hr. 
Fa u vel aan den voet vanden tempel zelv 

ve. B. M. • , ; ^ „ ♦ 26,40» 

lod. Eea 

(•) Dit . Meesterftuk te Griekfche Bouwkimsf^.^ajyvaD de Rorggraif 
de Chateaubriant 'eène bclan-iijkc^ Befchrgving heeft geleverd ia 
z^n Itincratre de Paris è JerufaUm T. l p.. 191 tot 201, werd gefticht door 
Pericles,, naarde teekeningen van Ictenus, Cal licrates eu 

,P h i(ï i a s ; ontfeapt aan de woede van S y 11 a eij aanNde barhaarschhdd 
der Oótlicn, hêrfchapen in eene Christenkerk j door de Giieklche Keizers^, 
en in .eene 'Moskee, doch. te voren, in een Kmidma^azijn, bsd het w 
bH de inneming vaa Athene, door de Veneiianen , ih 1ÖP7', veel gele- 
den, door de. Ip5barfting van. bet daarin geborgen buskniid , doch'^be- 
ftond echter nog in «ijnen luister, tot in 1802, toen baatzuchrise han» 
den hetzelve van de Metopcn en^dc Fricsjder Cclla , atoede het beeldwerk , 
'tfpcn d^. gevels verfierde , op eene vernielende wijze beioufden, efi dt 

Jhrttverliiflxelde overblijfTels naar Bn^laui vervoerd hebbende»- aWftat 
iMm het Uritsch Mufeum veiJto£bt«a« ' 

( 



t 415 ) 

»•• Fr Ci. 

^106. Een basrelief^ van wit marmer, verbeel- 
dende éene Genie, zittende op een Ka« 
meel. -— * Afgebeeld in Ch evalier ; 
Fojage -de la' Troade pL.ii. hoog 2| voet 
lang 2 vt. 7 dm. Gevonden in de Ruinen 
van Alexandria Troas, F. M. • 571 

108. Fragment van een Basrelief van wit mar- 
nier van den oudften ftiji der kunst, voor- 
ftellende drie helden uit den Trojaanfchen 
krijg. Agaraemnon, Talthybius en 
.Epeus, '4ioog 17 dm. Gevonden onder 
bouwvallen op het £iland Samo-Thracie. 
F- M. ... . . 700 

lio.£en Basrelief van wit marmer, vert o onen- 
de twee mannen tegen een* ftierftrijdende, 
hoog I vt. 4 dm. lang i vt. 11 dm. G^e« 
vonden op het Eiland Naxos • • 331 

I li.Fragraent van een Basrelief van wit marmer, 
verbeeldende, een' optogtvan twee mans- 
perfonen, twee vrouwen en twee jonge 
meisjes,, hoog 11 lang 9J dm. Gevonden 
te Eleufis doorden Hr.Fauvel(*). F.M. 506 

GRAFFAZEN ^ GRAFSTEENEN enz. 

W*. Fr. Cc. 

ii5. Eeneonuitgehoide eivormige Vaas , met een 
ïlasrelief , voorftellö^de een* Grijsnard aan 
een* Krijgsman de hand gevende, van wit 
marmer, noog i vt., 7 dm. diameter 10 dra. 
4 lijnen Gevonden door den Hr. Fau» 
vel in de Grafplaatfen van Marathon * soo 

«i7.EéneroortgeIiJke Vaas, van witmarmer; ter 
zelfde plaatfe gevonden, met een Basre* 
lief van eene zittende vrouw, aan een* man- 
de hand gevende, terwijl een and^ over 
hare zitplaats leunt; inden fmaak der zoo- 
genaamde Etruscifche Vazen , en voorzien 
met drie Opfchriften de hamen behelzende , 

1 boog I vt. 91 dm. diameter ^s dm. F. M. hj^ 

lüi Soortgelijke Vaas van wit marmer, mede ter 
zelfde plaats gevonden, met een Basrelief, 
verbeeldende eetie gefluijerde vrouw, wel- 
ke een kistje opent, in tegenwoordigheid 

van 

' (^ Misfchien heeft deze 'optosc betrcklting tot de ple:ti-!icden , van 
den gelieiraziunign eerdienst van Ceres, welke oudtijds te Eleufis plaats 
k^den. < 

... Dds 



c 4^ ) ' i 

V; Ft. Ct 

van een jong meisje, dat een ander in de 
handen houdt t hoog i vt. 8 dm., dlame* 
eer 9 dtD* 8 lyneo. • • • • 291 

I SS. £eoe foörtgelijke Vaas , vnn wit marmer , mee 
een Grieksch opfchrifc eu een BasreÜef, 
voorftellende eene zitceude vrouw de hand 
gevende aan een* man, welke een paard 
geleidt eii door een ander wordt voorge* 
gaan; terw^i zich» achter de vrouw, nog v 
een vrouwebeeld vertoont hoog % vt* df* 
ameter 13 dm. 8 lijnen. F. M. • ' • 400 

tss.£en Gfaffteen van wie marmer, met fier* 
HJk bloemwerk , een Ba&reiief van eene 
zittende vrouw, aan een flaande mansper- 
foou de hand reikende, en een drieregelig 
opCchrift. hoog 4'^ lang i vt. Gevonden te 
Athene door den Hr. F au vel . . 283 

isp.£en grafHecn van wit marmer, insgeiyks ^ 

van daar, mede met een oplchrift en een 
Basrelicf, verbeeldende twecgebaarde man- 
nen elkander de hand gevende, hoog 3 
hng i| vc. F. M. • • . • 501 

132. Fragment van een* Graffteen van wit mar* 
mer, met cenl3asrelief, vértoonende Her- 
cules, ilaande naast eene vrouw, van 

• ' welke niets meerder dan een gedeelte van 

*c kleed overig is. hoog 2i| dm. B. M. 4qo 

145. Een Basrelief van wit marmer , verbeelden- 
de een lljkmaal van één man en vrouw, 
met eert opfchrift. hoog s vt. lang 15I dm. 
F, M . . . . . . 15^ 

146. t^eh ander voordellende een l^kmaal van vijf 
perfonen , insgelijks door een opfchrift 
verzcld. hoog 19 lang 17 dm. F. M. • iio 

152. £eu Grafüeen van wit marmer, bevattende 

in het hovende gedeeltetweeborstbeelden, 

in het onderde het basrelief van eea Lijk« 

maal 9 bedaande uit twee perfonen, entus. 

fch?nhcfde een tweeregelfg opfchrift, veel- 

èvereenkomsi hebbende, met een foortge* 

lijk gedcdkduk, te vinden inde A/^ra»tfrif 

Oxoni^nfia P. 2 pi, 9 N®. 66. hoog t vt. 

lang lóldm. F, M. . . . 335; 

156, Een Grafdeen van wit iharmer, toet een 

Basrelief, verbeeldende, volgens het ge« 

voelen van wijlenden geleerden Oudheid* 

kenner Visconti, een* Geneesheer, door 

wrijving , een* jeugdigenzieken genezende» 

en onder hetzelve drie Griekfche opfchrift 

teui 



C 4»7 ) 

l!ï». . . Fr. Cc 

een, uit weffc« blijkt, xJat die Gedenktec- 
keuaaiKdegedflcbcenis vauden Atheeorcbea 
Geneesheer ƒ af on vao Acharnae was* toe- 
gewijd, hoog s vt. 5 duino, Jang ip duim. 161 

157. Een Gr;iffteen, van ^vit marnier, met een 
uitvoerig Basrelief, en een Grieksch op* 
fchrift, t^r eere van den Pythagorifchea 
Wijsgeer Numeoius, een Tijdgenoot van 
Keizer Marcus Aureilas, opgerigt. 
hoog 20 dm 9 lijn lang 16 dm. F« M.~ 500 

iiSo«£en andet, mede van wit marmer, toege- 
wijd door zekeren Soterides Gallus aan 
zijnen Wapen broeder Marcus Flaccius, 
jnet twee opfchriften eu twee basrelie- 
ven, waarvan het hovende uicgedeteo is, 
hoog I vt. lodnujang 17 dm. p lijn. F.M* 400 

( H^i Fo^Volg en Slot hierna.) 



PROGRAMMA 

De Bezorgers van het Legaat van Wijlen J. Monnik- 
HOFF* binnen den daartoe bepaalden tijd geen antwoord 
ontvangen hebbende, op de in het jaar 181 1 voorgelletde 
vraag, over den aardende werking der zoogenaamde Zenuw» 
middfelen (nervin^^ en dzzeXvQ van te veel belang achten- 
•'de, om te worden ingetrokken, vo.nden góéd dezelve in 
het jaar 1^15 andermaal voortelleUen, ter beantwoording 
voor den eérilen. [anuarij iSiit. Zij hebben nu bet ge« 
iioegen, dac op de voorgellelde vraag zijn ingekomen 
twee antwoorden,- het eene in de Nederlandfche taal ge« 
fchreven» met de fpreuk: 

,1 Esi modus in rebus ^ funt certi denique fines^ 
9» Q}^^ ultra eitraque ntquit confistere reetum»* 

bet andere lu het Fransch, ten zinfpreuk voerende: 

l. Si uns recherche est erronée^ a k mieux trouvé celui 
„ qui telk la demontre.^* 

Dc.Verga^?riqftt (>v^rg9an(Je ter beoord^eling der in- 
gekomen antwoorden, was eertparig van gevoelen, dat het 
eermetafi n^oesi worden toegekend aan den Schrijver der 
T^rbgndeling, geteckend mat de fpreuk* Est modus in 

re* 



C 428 ) 

rehuSf funt eerti &c.x als beantwoordende aan het dAel 
der vraag; blijkende, bij bec openen van hec verzegelde 
billet, daarvan Schrijver te zljo de Heer Joiiannks Ca« 
ROLUS Krauss, Medicinae Ooccor en Prófesfor der Ge« 
neeskunde aan de Univerfiteit te Leyden. 

Het antwoord met het opfchrift: fi une recherche est 
trronée &c«, in ^neer dan één opzigt niet kunnende in 
aanmerking komen, werd het gezegelde billet ongeopend 
verbrand, - 

Als nieuwe Prijsvraag fttHcn Beftuurderen de navolgen, 
de voor, om beaiitwóord te. worden voor den .eerflea Ja* 
uuarij 1820. , 

„ Daar het leerftuk der Breuken door de onvermoeide 
,, nafporingen van beroemde Ontleed- en Heelkundigen /a 
„ de laatUe jaren, als ware het, een ander aanzien heeft 
„ verkregen, en znlks niet kan néiaten ook in de 'toe* 
„ pasfing op dcrzclver behandeling van veel belang te 
„ zijn, zoo wordt gevraagd; Welk licht heeft de latere 
„ Ontleedkunde, in het bijzonder federt dèn aanvang de- 
„ zer Eeuw, verfpreid over de kennis der Breuken, 
„ voornl van die aaa lies en dij voorkomen? Welke nut- 
„ ili^e gevolgen zijn daaruit voor de beoefening der Heel- 
„ kunde atteieiden?** 

Waarbij aan den Schrijver van het meest voldoende ant- 
woord eenc Gouden Medaille, ^op den flempel vanhet ire- 
ITïinC geschroefd, ter innerlijke waarde van driehoiiderd 
Guldens wordt uitgeloofd ; met uitiioodiging awi *\\t x^o 
I3iiitenlnndrche als Binnenlandfche Genees- en Hecikundi- 
gen, om naar j dezen Eereprijs te dingen; '-^ onder voor- 
waarden, dat de Verhandelinj^ren in de Latijnfche, Fran- 
fche. Hoog- of Nederlandfche Talen, en de Hoogdnit- 
fche met ecne Latijnfche letter duidelijk en leesbaar gew 
Ichreven zijn, onderteekend met, eene zinfpreuk, welke 
mede tot opfchrift moet dienen van een verzegeld billet, 
b^vnttende den naam, titels en woonplaats^ des Scbrif. 
vers, en ten bepaalden tijd vrachtvrij worden ingezonden 
aan den Heer F. E. JVillet, Medjcinae Dóetor, of aao 
den Heer G» VROLiit, Medicinae Doctor en Prof. aaiihec 
Athenaeum IHustre te Amft^rdanj, .verkozen tot Prefident 
liertuurcjsr van het Legaat, In plaatfe van wijlen den zeer 
verdienstelijken en beroemdon Hoogleeraar A. Bonn, fe. 
dcrt c{e fMch:ing dezes Legaats» en dus gedurende vijfen- 
twintig jtrren onvermoeid beijversar ter bereiking van hec 
edel doel des Stichters. 

Anifterdam , G. V R O L I K , Voorzitter , 

i6 November itt%, F. E. WILLET, .fMrfr. 

KUN. 



J 



C 4*9 3 



, -K U N S T E N. 

. Brussel. Het Koninklijk Genoötfchap ter aan- 
moediging van de Fraaije Kunsten , deeMe den 29 Nov* 
de prijzen uit, aan eenis:e Kunftehaars toe.ö:ekend Z. 
K. ïj. de Prins van Oranje reikte zelf die prijzen 
aan hen toe. Bij hetzelfde Genootlchnp is. befloten 
om den Heer J. W. Pieneman eene Eermedaille a,in* 
tebieden voor zijn voortreffelijk Sehilderftuk den Slag 
hi) Quatrcbras voorfteilende. -i- Men verntj^tM^ dat 
Mevrouw DE Neufville,, f eb. Rittêr, lieOiebfter 
der Schilderkunst en Lid van de Anuverpfche . Tee- 
ken - Akademie, /aan Keizer Alexander , gedurende 
deszelfs verblijf alhier, een Miniatuurftukje'^ verbeel- 
dende eene Boerin in Zaandanifche kleeding, hcb« 
bende doen aanbieden, van dien' Monarch ; ten /j:e- 
fchenke bekomen heeft een** zeer fraaijen Ctintnurbiiak 
uit ^enen met brillanten omzetten Amethijst bcftaandc* 



►C>g>rx 



OUD H E . D ■ E N. 

, Het volgeode naauwkeiirtg b'erigc vaagden liter Por* 
iioFF op nipuw. ontvangen hebbende, aangaande het. vfn- 
è^^ti van eene tweeitie of Hibrngi^ Drenthe y voldoe ik gaarne 
^an het verzoek» om dit tierige, op, gelijke wij ;&e als zijn 
cerlle, bekend te maken. 

,) By mijn tweede bezoek te Valte, heb ik liet., vol- 
gende opgedaan en verneem u ais nieuws, te moeten me- 
ciededen, dat 'er, dezer dagen, eéne niéuwe 'of b'ybrug 
iij,^evonde-n.*' .-.•-' 

.,, Gij weet, dat de eerst ontdekte brug ligt i^ de piark'te 
van Valte of liet Valterveen, naby de maxkte van Weer» 
ding. Deze brug ligt ten zuiden van de. eerst ontdekte, 
iii de markte van Weerding, ruim 25b treden, van dezelve 
4f; zij loopt eerst oostwaarts, regt. op p.oswi|ikel aan, 
ongeveer 600 treden, en dan draait zj[) op de eersc ont- 
flekte aan en dus noordelijk. Zij bellaat, even ^s de 
andere, meest uU dennen of vnr.efl»..en ook vit., el zen 'ea 
berkenhout. . In de boekweit -akkers i^ tiet Weerdinger. 
veen ligt zij ongeveer een balf^voet diep, en, verder 
voort een weinig dieper; ongeveer 300 jcredcn lang be- 
Haat deze brug uit jonge boomftararaen» ongeveer of ruim 
een arm dik, lang 10 voeten rijnlaudsch, mct.de ,bi^J ge- 
jouwen en rustende op leggers of zomers; vvanrieér men 
echter ongeveer 300 iredeii vporrgaat, dnn vindt men 
|eene boomftammeh of planken 'of §;ekiooftle boomên meer, 
tnaar alleen rijs,' meCiC van vuren- of dennen hout; dit ri^s 

Vu 



( 430 ) 

lUt tii>t dwars, gelijk de toomftnmmen of pltnlr^» masr 
rc'Ht voofüic, zoodac, let wel, het dikke of (lojnpe einda 
naor We^rding of Drenthe H^c, en de takken of bee roige 
nnw Wcsterwolde; verder ligt dit r^s niet, gelijk de bru^» 
lo voeten, maar Hechts 4 voeten breed, en m'en kat) toe 
hiertoe, deze brug, hoefeer regt op de eerst ontdekte 
aandraaf eiide, niet geheel tot aan dezelve nafporen.** 

^, Op order van den Gouverneur Hofstede, tsdebnd* 
neter Cransen federt drie weken bezig, om de beide 
bruggen» zoo naauwkeurig mogelijk, nacefporen en opte« 
neaen» en ze dan In kaarc te brengen; misfchlen ontdek^ 
die Heer nog meer/' 

„ Ten aanzien van deze laatst ontdekte brng valt dé^ 
vraag, waarom vindt men eerst boomftammen, en dan al* 
leen rijzen? 'Waarom liggen dïe rijzen regt voorttit-, en 
maar vier voeten breed? . Het fpreekt van zelf, dat heé 
antwoord flechtt héj ghfing kan worden gegeven. Ik g\% 
dan., dat men eerst de boomdammen over de zomers o£ 
leggers gelegd heeft, maar, dat men vervolgens, bij eene 
zeer natte of vochtige 'plaats, komende, om bet wegzinken 
der planken te beletten, eerst op het veen, de rijzen la 
de lengte, ter breedte van vier voeten heeft geplasint, 
en daarover de boomltammen, posten of gekloofde boo« 
men gelegd, welke boomen of planken, omdat zij daar 
ter plaatfe niet zoo diep Hfgen, vervolgens ktinuen' zijn 
gevonden en weggevoerd.'* 

„ Deze gisfing verkrygt, dankt mij, eetiige wairArliiJn* 
njkheld, doordien men op, onder of tusfchen de rijzeit 
beeft gevonden, twee (lokken van planken of posten, der 
eene hing ongeveer drte voeten', waarin drie lang^werpigel 
gaten, en de andere lang twee voeten, waarin zeven ron- 
de gaten; benevens een (lif of bos, lang dtiè voeteö } 
hieruit blijkt dus notoir, dat men bij dat djs planken ge- 
bruikt heeft.'* 

„ Hoe het zij, uit de ligging van de rijzen bl^kt, 
dunkt mij, duidelijk, dat men tun minste dei^e tweede 
brug heeft begonnen te maken van den Drentfchcn kant; 
immers men moest de brug voet voor voet voor zich uit» 
maken ; wilde men dus de rijzen voor zich uitleggen, 
dati moest men het dikke einde In de handen houden en 
aan de voeten leggen, en het ruige of de takkeö voor- 
uit; en daar de dikke einden naar Drenthe liggen, zóó 
i$ men van Drenthe af déze' brug begonnen." 

Verder meen ik nog, bij deze gelegenheid ^ te mogeil 
berlgten, dat *er door mij. op óen asften der vorige 
maand, aan de Tweede Klasfe van het Koninklijk Neder* 
landsdi Inftituut, als Lid van dezelve, is ingedUnd, eene 
zéér breedvoerige memorie, ten b'etooge: „ dat de brug 
„ of houtweg, onder het veen te Valthe in Drenthe, be* 
„ westen het klooster Ter Apel gevóndeü, en de brug, 
,> door of op last van den Bisfchop van Munster, in den 

ff }»- 



C 43t > 

99 jafc t66$^ovtx het moeras in WesterM^'oIdc , bcoostett. 
^, gemeld klooster gelegd, toe elkaader in geene becrek* 
9, kiag fhian.'* 

Nt vele redenen te hebben aangevoerd voor den hoo« 
^eren ouderdom van de gevondene brug, uit hec foorc 
en de tegenwoordige gedeldheid van het honc, welk laat* 
ile geiyk is aai^ bet Kjenbout, of dat der opgegravene 
boomen, uit de wi^ze der bewerking, alleen met de bijl 
zonder zaag, en zonder bet gebrnik van fpijkers of bou- 
ten. Uit de \ioogie van het veen boven dezelve, enz., 
waaromtrent de Heer Hofstede, als de plaatfeljyke ge« 
ileldheiden het veen kennende, met regt heeft beflist , 
heb ik de zaak voornamelijk oordeel- en historlekundig 
nagegaan* 

Alzoo is 'er betoogd, dat de Bisfcbop deze brug, be-^ 
westen het klooster, niet heefk kunnen leggen; niet ar« 
leen, om gebrek aan denneiüiout, handen en tijd, maar> 
vooral, omdat deze brug hem in den . oorlog in geenen 
^opzigte zou hebben kunnen dienen, /«óch by bet komen 
nech bij het gaan* 

. Verder, dat, indien bij beide deze bruggen inogt heb- 
ben gelegd, de condructie der oostelijke en westelijke 
niet zooveel van elkander zovl hebben kunnen verfchfl* 
len, al^, by.eené vergelijkitig vau. beiden, blijkt; ook, 
dat het meerdere alsdan niet onbekend zoude zijn geble* 
ven bij de landzaten, bij de direaié der vestinf^vverketi 
en blJ de gefcfaledfühf ijvers' en gdograpbisceii; ^erw^i ïulki, 
omtrent het mindere ^ het leggen van de» Bisfchops-dam 
of Ourgasodyk, beoosten het klooster, toe in de geringde 

bijzonderheden heeft plaats gevonden. Jn de kaarten, 

bi> het militair archief, in den' Mercnrius, Jn bet V9ef\k 
van AiTZEMA en in de Staats -Registers, heb ik gevonden, 
dat deze Gorgas-dijk C^lzoo genaamd naar den Generaal 
GoRGAs,) gelegen heeft door het Munnekemoer, dat de-- 
zelve liep uit Munflerland naar het klooster, van het.zujd* 
oosten naar het, noordwesten,, vervaardigd was. van rijs. 
werk met opgelegde kozijnen, deuren, venfters en plan- 
ken, alles met groote moeite bijeengehaald; dezelve was 
zoo fmal» dat 'er flechts drie ruiters of vijf voetknechcen 
naast elkander over tonden gaan, J5n iang i%i6 roeden; 
eindeHJk, dat deze br«g, na het gevecht by Jipfingehui- 
ateir» o^ den 4deii October.i6<J5, waarhij|veie Munfterfchen 
verilagen zp, op den laden October 1^5, blijkensJViT- 
2EMA, Deel V^ bU 648, door Willem. Nyerop, Luitenant, 
i^, be«ct, gedoopt, en, in elf graote vuren, tot gxaoten 
dieo4t van den. lande, geheel verbrand;. de fporen,^awar 
deze brug gelegen g^eft, zijn nog overig, .blijkene- de 
kaart van de Provincie Gronin^n, door W. Bekkerinp, 

Na deze korte opgave van het gevolg mijner narj)afin-' 

gen, 



( 43^ > 

f?€n, bat fk nii de ontwikkelins; van alle bndheidkundlge 
hcrigten aanjjaande deze Bruggen of Aoufuf^gen^ welke 
ONCfcTwijFELD lot de /ong$ pontes , bij Tacitüs vermeld , be« 
bóoreu, ian de Tweede eu Derde Khsfe van het Infti- 
tuut over. 

*sGravenhage^ den ü'den December i8iÖ. . f 

JACOBÜS SCHELTÈMA, 



WEERKUNDIGE W A ARNE MIK OE N, 
' DUITEN HAARLEM» ' 



ME- I MOME* 
. TkR. ! TBR. 



(30 O I 444 

a <30» o I 4^1 
lap VLL'*^ 



STREEK» 



LUCRT^ 

CCSTELR* 

HEID. 



4;» 



i'9 8 I 4; 

> a9 ril 45 

Va9. 6| 49 




meest omtrent betrokken* 



meest omtrent betrokken: 
's avonds een weinig regen» 



z. o. 



cav- 64 I 37 
5 <a9*6|l 45 
Jfl9'<^ll 3 5l 



Z. Gé 



43 
381 



la^ 7i 

sap. 7* 
f ay. 7l 



Z. 2* O, 



rty. 6 40 
< 29. 6i 4Öi 

lay 6è 48 



8 



(29 81 

<*9' 8< 

l30* o 



40 

4<^i 

48 

47i 

52i 

50 



z. t. o. 

z. 
z. t. w« 



bewolkt ; *s avonds helder. 



bewolkt; *s avonds lieiaer. 



meest omtrent helder. 



betrokken ;. fs morgens 
en *t avonds regen. 



£. » betrokïv-en ; 's morgens daropig 5 

"Z. 2» w. I in den namiddag tusfchetibeide 
w. 2« w. I regen; 's avonds bewolkt. 



D R ü K<F E IL EN- 

Blad^. 386.' regel !i4'flaïit: mandpari^ leest mandpavi^ • 
288. ■ ; ■ - 40 •**— een gezant f' - ^<?« gezante 

Qjg. * 20 ^^^-^ et Recherckef enRecherckeu 

3P0. ^ (^^-i^-i^ FiLLIARD, ^ TlM-IAROV 

409. —— 17 -' FiLLIARD, -^— 



TlLLIARD. 



Te Haarlem bij de Wed. A. Loosje» Pe. 



ALOË ME E NE 

K O N S T- 



£N 



LETTER-BODE, 



VQOR HET JAAR ia i8. 




N^ 58. Vrijdag den idden December. 



•••tnniMaiik 



B E R I G T E N» 



P 



ARYs. De Heef GaiL Lid vnn de Koninklijkel 
Franfche Akademie 'voot de Opfchrlften en F^raaijö 
Letteren , Opzigter der Griekfche en Latijnfche Hand-^ 
Ichriften-bij de Koninklijke Franfche BibWotheefc te 
Parijs 9 Uitgever van jinacreon , Theocritus » LueianuÈ 
en vooral van Tkucydides en Xtmphon én van een* At- 
las voor de ' Oude Aatdrijks- en Gefcbiedkunde tnz. 
Kï:)ncligt thans» bij een breed frofpecws^ eennieuw Tijd- 
fthrfft, of VerzaHneHng van Letterkundige Verhande- 
lingen en Opmerkingen aan: Le Philologuc^ ou Rccher^ 
ches Hiêföriqucs^ MilUaires^ Géographiques ^ Grammati^ 
f aks y Lexocohgiques &t. fpedialcment d^après Herodoté 
Thucydidc 9 Xemphom avcc Atlas ^ pour feryir è Pd- 
tvdc de rHntoirc ancUnnc^ è Paris ^ chez TreüI'Tel ei 
Wi>KTZ, waarvan Jaarlijks vier ftukjes ,%elk van om* 
trent 240 blad^. zullen uitkomen en voor ai Francs 
fran€o geleverd worden. Hij verzoekt aan alle Let- 
terkundige Tijdfchriften 9 zijn . Berigt ovcrtenemeu y 
doch, daar het te lang en 'te Grieksch is, vertrouwen 
wij dodr deze vermelding genoegzaam aan 2ijn oog» 
IL H^zié. £e merk 



fóerk te voldoen « en zegfren *er nog flecbts Iri}, dar 
liif tegelijk fcbijni te weDfchens dat men twee deelen 
van Letterkundige Verhandeling»* welkt bij in 1814 
en 1817 heeft uitgegeven * Recherches Hsuoriques^ Mi* 
Utaires , Gcographiqucs als twee vroegere deelen van 
dit zelfde werk befchouwet en zoo veel mogelijk , zich 
ook aanfcbaffe. De blakende ijver van deav. Heer 
Gail voor /de Griekfche Letterkunde, ondanks de 
weinige aanmoediging , welke hij in Frapkrijk vindt^ 
veVdient zt:ker de achting en onderfteuning van dé Ne- 
derlandfehe Geleerden* 

Parys iien 03 November. Sedert vijf jaren had de 
Eerw. Léo de twee Protestantfche Kerkeraden met 
de door zijnen ijver daar geftelde Stereotypifche Tafe- 
len van het N. T. begiftigd, en dezelve hebben 
reeds tot vele duizenden afdrukken gediend. Maar 
wij hadilcn hier nog geen eigenlijk gezegd Piotes- 
tant$ch Bijbclgtnootfchap. Eindelijk is dat nu tot 
itand gekomen. Verlof tot aanleg daarvan is aan het 
Staatsbewind verzocht geworden. ^ De aanzienlitkfte 
JProtestanteii , (^^s daar zijh, beqeyens de drie Her^ 
vormde en de twee Lutherfche Predikanten , de Mar- 
quis j)£ Jaucourt en de Graaf Boissy d'Angi^ 
beide Pairs van Frankrijk, enzO haddeu het Verzoek'- 
ichrift geteekend, en het is door oen Minister der 
folicit op de gundigfte wijze b^ntWQord j^ewórden. 
Het aiitwQord gaat bier nevens* {^^ Ailen is . dan nu 

. be- 

(•) C o p f e 

* > - ■ 

Pi^rh k Q Octühre i3it% 

A Monfienr Marron Prcfident ^u 

/Confifloire Protestant de Paris» / 

: Monfieur! 

J'ai recu la iemanie ^0e vout nfayéz- adresfi^ p&ur ck* 
ienir f autorif ation de former faui U nom de Sêciété Êi* 
hkiqme Protestante une riunion doni ie hut fera de repandre, 
parmt vos eo^religionaires^le texte des Livres Saints dann 
k$ Perfions Protestantes. Vobjet de eette réimion ■ n'a rien 
fir/ m foit farfaittment e/s rapport avee Ie Uis*)fe fEtat 

"' '. ei 



C 43S > 

è^^'H thèt de feêeïmatfge inrigtinfr der iatce , ei 
Ijistcr over acht dagen beeft de Eériv, Marron in 
ae Protestanïfthe Hoofdkerk CPOr<?toire^ de inhuldir 
^fig van het Fransch Proteètjintsch Bijbelgenootfchap» 
ttiet eeae j5legtige Leerrede over Pf. cxix 9 vs, 105 1 
|:e1aaiï. . De Eétw Owen, Secretaris vain het Pn^ 
jiCÏsch fiübelgenöotfchap) , predikte dlerj eigen Zon- 
d?ï£t^ in dezeliöe Kerk, in het Ëngelsch. 
- Laatstleden vrijdag Was ^én merkwaardige dai 
Voor de^F^ranfche Protestanten. Verfcheideh Protes- 
tanten •» 'die op deii laatstverleden Heiligeh Sakra^ 
inentsdag hunne huizen ^ langs den weg van de Prch 
cesjie , hadden geweigerd te behangen , waren daarvoor* 
ÓPt^x het Gfêregt^hof van PoHce correctiofjtlk , in de 
boete gefla^en. Het at>p^l is eindelijk töt voot heÉ 
tïof vkn CafatU jgekotnen Hetzelve had verleded 
jaa^r foortgelijke Vonni^fen bekrachtigd. Het heeft* 
dezen k ter, de groote grondbeginfeleri van geweteii- 
Vrijheid betere hulde gedaan , en de verklaagdd 
vonnisfen te niet gedjïan. Zulks ixras , niet alleen om 
het Vorig gewijsde 9 ^ nis[ar ook om zekeren BeVel- 
bnef van dèn Minister der Binnenlandfche Zaken § 
Weinig t^ h^en* eti de behaalde overwinning ut 
dus te grooter. 

De Graaf Bofós¥ t>*Aff oLas heeft dezer dageft eeö 
uitnemend aoek uitgegeven, ten titel voerende: jBx* 
fat fur la y/tf, ks apinioM et les écrits de M. de Ma* 
LESHERBEs; Paris 9 cbcz Tkeuttel ^z Würt^^ 
d Vol. in 8^ Geen waardiger menfchen vriend kon 

. zijn» 

€t a^ee (ey, iniéniioHi du Gouvernement. Le HêHt déi 
weiHbret qui la €ompofeH$ en font Péhge et ajoutent 4 la 
garantie qui fe trouve dans Ie plan qüe P/st pre^erlt la Sl^ 
ciété 9 e^formémènt è Partiele de la lot citée. dans la lettre 

que vous rn^avez adresfie. ^ J*ai donc prévenu^ M^n^ 

fieur^ les aiitdritét empétentesde texistence de eet te Soeiéii^ 
et des riunions kèMuelles qu*elle doit fhrmer pour Pohjei 
de fon inftirutiené 

fLeee^etsi Monjfeui' if fasfUf^anie de ma haute confideraHm 

« 

^ , Le Ministre Secret eire d^ttat M ,.* 
,. DeptHt. de la Poiiee Générale» 1 ' 

V ƒ 

Le Cce. D« GAZË* 



«ijns gelijken met meerdere beVoegdhekl beoor- 
'deelen. 

*Er is onlangs alhier een ongemeene prachtige 
druk van het beroemd Portugeesch Heldendicht, de 
Lufiadc vanCAMoëws, in het borfpronkelijke , uitgeko- 
men, ter perfe van Firmin Didot, en onder toe- 
voorzigt ♦ benevens ten koste , van den Hr. de Sou» 
tK ; gewezen Portugeesch Gezant alhier. De Eerw, 
Marron heeft, bij deze gelegenheid, het volgend 
Latijnsch Gedichtje aau den Hr, de Souza gezóodea» 



SoUZAEf ViRO N0BILI8SIMO, SPLENDIPO 

CAMOËNI LUSIADÏS editori 

lllc tl/os itiUr primus , Lufitania y vaUs , 

Nohile non merites qui tibi fcripfit epos , 
jti:tifici magnus fpirat Camoênus in are* 

O ! patria quant us peciore vixit amor ! 
Intrepidum exustai jfrorum hic duxitjn oras^ 

Qj/aque tuis y Gangesy rura rigQntur aquisz 
ïngenium fancto Mufarum hic percuUt'.aestro^ 

Et Claiia aptavit grandia yclarati: 
Dsvite nee ccsjtt vend% nee pauper c quastu% * 

Ille tibi ^ act e ma cond'ptor. iliados* 
Digna immortaü quarens motjumefMa poitd , 

l^roh dolor ! ingemuit nuUai repcrtu fibl 
Civis f Souza ^ pius; mox carmine ftruxit ab ipfo^ 

Adfociat cocptis teque , Didöte ^ fuis. 
'A^e'tnula Apellea accedunf miracula dèxtrae^ 

Sculptoris fuerint ni fuperata manu* 
Elyfidjam valle ricyis adplaude .triumphis ^ 

tSequana concelcbrot . quos , Camocne,^ tibi;* 
Deque tud tauru^ Phockei infigne fayoris^ 
\ Souziacas ornet tex.ta corona eomaSf 

Ip/if KaLNoy. 1818. 

•s GraveMhage den Bfléf December» Heden over- 
leed alhier de Wel EdtlgebC Heer P. de Wackür 
VAN Zon 9 Seaetaiis van den Hoogen Raad van Adel. 



C 487 )' 

« 

Onder de letters B. D. of onder den naam van Brum 
Daalberg^ of ïiameloos, heeft hij onderfcheidpn Ro- 
mans gefchreven en in het licht gegeven , die , geh'jk 
ftlle uitkomenHa gefchriften^ aan zeer onderfcheidene 
oordeelvellingen ten doel ftonden, maar aan welke 
door niemand de verdiénfte van geestigheid , en als 
blijken dragende van eene zeer uitgebreide lectuur en 
kennis der hedendaagfche Letterkunde, ontzegdis. Men 
telt daarpn4er:^//<j/» H^^p}^ de Tw&c-en-derdg fFoor-' 
den , de Steenbcrgfche Familie 9 Jan Perfect enz. Ook 
werd hij algemeen gehouden voor den Redacteur van 
een Weekblad, waarvan onder den titel van de Frulk»^ 
mand en jipolh eenige N*. het licht zagen. 

Amsterdam den 6dén December. Op heden overleed 
hier in den ouderdom van 51 jaren de Hr. Alber* 
Tqs Koning t di<:, gedurende zijn werkzaam leven» 
véie blijken van kunstbekwaamheid in zijn moeijeli}k 
vak, de Plaatdrukkunst, gegeven heeft. Behalve 
ontelbare Platen in Boekwerken, zijn van zijne hand 
vele afdrukken van groote iCurtstplaten en Prentwer- 
ken, van tijd tot tijd, in het licht gekomen, die zijn 
talent tot eeré verftrekken. Het is voor de beoefe- 
ogiRen ,en beminnaren der Graveerkunst hoogst wen.» 
fchelijk, dat zijn oudftezoon deszelfs voetipoor zal druk*, 
ken, en dox>r gelijken ijver en kunstvlijt de nage« 
dachtenis vao zijnen Vader vereeren* 

Amsterdam. Men verneemt , dat Z. M. de vol- 
gende keuzen van het Koninklijk Nederlandfche !«• 
ftituut bekrachtigd heeft tot Lid dcfr Vierde Klasfe 
van den Ridder]. W. PxÉNEMAN;tot Lid der Tweede 
Klasfe van denGrave G. K. van Hogendorp, en tot 
Buitenlandfche Geasfocieerden , van de Heeren J. F. Bou- 
TERWECK te Gottii>gen , F. Adelung te Petersburg 
en J. h EscHENBüRG te Brunswijfc. Ook bevestig, 
de Z. M de benoeming van den Hr. J. M. C. vah 
Utenhove als gewoon Lid van de KoninkL Akade» 
mie der Wetenfchappeü te BrusfeU 






^ 



' * 



£e a B & 



8 B R I G T 

tEaKOOPlNG DER OUDHEDEN £»«, 

i 

4 _ 

«AOELATBIf DOOR DBN Gltiirs 

D» CHOISEUL-GOUFPIER; 

ONLANGS TE ^AIIVS GEHOUDEN} 

VoOMI'CKOAAJf VA» EEKB KO&Te LeVSNSSCüETf . 
VAN DEN, VEUÏ^AM&lfAAR* 

fifcikgedecld (hor Jonkheer W* H, Jf. van West*' 

E££N£N VAN TULXrANDT t(^ U GraV6nAag4. 

(yervolg en Skt wh Üladz* 427 J 
GRIEKSCim OPSdfR/FTEPF. 

|9*. Fr. Cl, 

if^Opibhrift op wk' ipftHn^r, betreli^ipeiifk^ 
. (oc liec Fiflaotiewezén des Athen^s, ^^ 
behelzende denHaai devfammen^g^dure^* 
de (én jaar» door de Thefauriers van cene ^ 
)>iJ2ondere kasfe ^eüorc. Ulcgege\'en cn^ 
opgehelderd door B a r t h e ] e m y in d^e ïf ^* 
pi<^ires 4^ fsitterature tirès des Êégisfrés de 
P Académie des Infcrifthns et belles lettres. 
ï^ 48 p. 357 — 386 en fed?rt bekend on* 
der d^n naam van Marmer van C hoj fe n h 
6oog 5 vt. 9 Ignen laiig 2 vtr 3 l*^ne»r 
Gezondea van Athene door don. Vice Cöif* 
üihOaspati in i^SS^ F. M; . • • é>obfl^ 

lf4..0pfchrlft , op wit murmer, van 47 rejeleii *' 

. In Dorisch DiAlecc, aanfaande h«c inli^l* 
i'eh van een yaarlijt^sch feest enz, hoo^ 31 
lang 15 dni. Gezonden van bet eiland £gi« 
na, door den Hr. Fouvel. F. M. . • 30^ 

|S8.£en ander « op wie marmer, bijzonder be- 
langrijk, al9 een GedenkAtik van den eer- 
dienst der Egy{kjrehe Goden, nasr Grie- 
keQland pvergebragty weleer ónnas^uwl^^u^ 



«. vil 



"« 



C 4S» > 

IP. Fr. CSiU 

' rig vft^egaren door P^eocke tnfht. f» 
3Q NS i8 en MuracorI T. i p«;^5^dp€h 
gecrouwer door Jacobs /fnaUctaT^iip» 
298 T. 13 p.7p8 etk^ff. AniM. Patat. T. 

2 p. 845. hoog IS lang ai dm. F. M« • 501 
ipstËen opfchrifc van aa regels; bebeUende 

een e' naamlijst van AtheenrcbeMagistraata- 
perfonen. hooga vt* 10 dm. lang i voec 
4 duim. F. M. . • • ' • a6l 

fp6. Een ander op een pilaar van wit marmer, 

insgelijks bevattende eene lijst van Atheen* , . 

fche Regeringslpden. hoog 2*vt, 6| dra. 

diameter i| yc. Gevonden in bet Piraeus 

eene der aloude havens vanAtbene» door 

den tlr« Pattvel. F.M. • • • aoo 

zp7.£en ander mede op een Fragment van een 
pilaar van wjt marmer betrekking hebben* ^ 
de tot de herbouwing van een galerif , 
door zekere daarin vermelde pérfonen. hoog 

3 vc. $\ dm, diameter i vt. j dm. Gcvon . 
den met bet Standbeeld N*. 41 » in de over- 
blijffelen van zulk een gebouw, mogelijk 

bet bedoelde , op het eiland Santorini. F. M, 34» 
AOS.Ëen opfchrift van 30 regels, óp wit mar- 
mer, behelzende ^ene lijst der Ephebea 
^e Athene, onder den Arcbont Eponymns. 
Uitgeven door C band Ier Infcr. p. 54 
N^« 53. boog I voet 6\ duim lang i voet 
jif duim. F. M. • . • . 240 

SJ3. Een vierkante Mannerdeen, hebbende aan 
de eene zijde een Opfchrfft , pp den hst 
vandenAreopagus enandereMagidrarenvan ^ 
Athene vervaardigd , en aan de andere 
zijde eene Infcriptie ter eere van De :t lp* 
pus, een Atbeensch MistoriefchrUver en 
krijgsman, van de 3de Eeuw. Beide u!c« 
gegeven door C hand Ier p. 55 en 5^. 
boog I vt. 6\ doim , lang 2 vt. s duim. 
Gevonden door den Hr. Pan vel in de 
oraftreke» van Athene. F.M. • . i%(^ 

•it.Het eenige bekende Handfchrift op perga- 
ment der Werken van Lfdus, die onder 
de regering van Keizer I u s 1 1 rn i n r leef. 
de; behelzende 2 bladen van zijn werk 
over de Maandeir; <$f vac zijne Verhande* 
ling over de Romeinfcbe Magiïlfaten , in 
1813, door de zorgen van deö Hr. Fusf 
fn druk verfchenen ; en 37 van eep ge* 
fchrift over de Wigchelarijen. Zynde dut 

£04 ' km 



C 440 ) 

hetifteen.^dei^edeelce van die Manufcripe, 
*t geen gefchac wordt tot de lodc Reiiw 
ce klimmen « ea *t welk, herkomiUg uit 
de Verzfloielióg Vanden Prins 'N Ie Mau* 
rocordaco , Hospodar van Wala- 
cliie te Bucharesi, door denPrins C onft. 
Morouft, aa:i denGrave de Choifeul 
werd gefchonkeii, nog onuitgegeven. Het 
zel^e i$ gekücbt door de Kooiukl. Bibli- 
otheek te Parijs, voor • . . p^s 



AFGIETSELS cf KOM JEN vm CRiEKSCHE em 

ROMEINSCIIE OUPÜEDJSN. i 

N\ Fr. Ct, 

^3. Het becU der Overwinnfng , In brons af 
gegoten, en ilaande op een altaar van wie 
marmer, met liioomkramen enz. hooj; % 
vt. 7 dm. F. M. ^ . . . . 351 

945. Verkleinde kopijen, iu wir uiarmer, d^r 

Antieken Vazen, gezegd van Medieis 

.en burgheze op voetilukkon van yen/o* 

antico, hooij 2J- vt. Gekocht door de Her* 

i<)i;in van iJerry voor . . • 2jO<}(ak 

848«, Verkleinde kopijen in Giallo antico ^/er 
Scaeppskoiom van D u i U i u s , op eeo voet ' 
üifk. hoog 2' vt. 4 dm. 10 lijnen • 5H^ 

fi5i. Verkleinde kopij , iji geel marmer^ van 
Sienna, v^w het graf van Agrippa, op 
een voecduk van Porphijr* hoog i vt. 9I 
dm. lang 31 dm. 9 lijnen • • • i,<5^oat 

f53. Borstbeeld gezêgU van Seneqa, iii brons 

afgei^oteu. hoog i vt, 7 duim. • • 371 

354. Verkleinde kopij * in Giallo antico^ der ko- 
lom naby Aiexandrle, te onregt bekend . 
onder den naaoi van kolom van Pompe» 
jus. (♦) Geplaatst op een voptduk met 
trappen. Hoog 6 vt. 3 dm. breed aan het 
voecftuk 19 dm. 3 lijnen. . 

9.^6. Kopij , in grijzen ferpentijnfl^en, van eene 
Fontein in de Villa Albanï te Rome. hoog 

al VI, 

O Jn der d|iad ia deze pilaar biükens iiet Opfcbrifc door zekeren 
f ubl i u s of P.p m p o n i u s Prqfect van £^ypte onder de rcïcaini? v.iii 
Keizer Diocletiaan opgerigt. Zie Cli a t e a u b r i a u c Itiii^ial^: i^ 
Paris è Jerufahm T. $ p, 370—375;. 



c 441 y 

N*/ Fr, Cr. 

3f vt. breed 2 vt. Gekocht door de Her* 

togin d-e Berry-voor • • • 8iO 

857. Verkleinde kopij , jn wit marmer, van 
eenen antieken Zegewagen i«het Vatikaansch 
Mufeum berustemle en uitgegeven in hec 
Museo Ph ' Clementino 1 . 5 pi. 44, met 
paarden van brons befpannen, en (laando 
op een iparmer yoetftukr- hoog 2 'voec * - 
' lang 3 vt. 2\ dm. Gekoclit door voor* 

noemde Hertogin voor • • • $%x 

J09. Vormen en Afgiecfels, in pleister, van 21 
basreliefs uitmakende een gedeelte van de ♦ 
de Efiies étt Cella van bet Parthenon te 
Athene. F. M. • • * • 3,000 

TEBRRNINGEN^ KAARTEN enz. 

N«. Fr. Ct, 

^6* Geteekende en oniuc^geven Kaart van den 
Bosphorus van Thracie, thans genoemd 
Kanaal der Zwarte -zee, door Kou ffer. ! 

hoog 2 vt. 5 dm. breed 6 \u • . 1,001 

MOUDE KOLOUllMEN enz. TAN ONGEMEENE 

MARMERSOORTEN. 

ïfl». Fr. Ct* 

457«£ ene Antieke kolom van rood Orientaalseh 

Porphyr. hoog 9 voet 7 daim , diameter 

^ t voet. F. M.' . • . . 3,5o6 

- 463* Bene ander i^an Feréo antieo^wzn Athene, 

door den Hr. Fan vel gevonden» hoog 8 

vt. io doi. diameter i vt. . • » 1,800 



In alles hééft deze fchoone Verzameliilg ruim 
153,000 Franken opgeleverd. Het bWjkt uit de bo- 
venftaande opgave , dat de meeste der voorname ftük. 
.ken , door het Fransch of Britsch Mufeufii zijn fté^ 
kocht. — De Mededeeler van dit. Berigt heeft niet 
kunrten ontwaren» dat buiten fommige doorhem geda- 
ne küopen (onder welke zich behalve hef reeds ver- 
melde beeld N^ 17; ook alle de kleine Egyptïfche 
Beeldwerkeh van bi^ns en geëmailleerde aarde be- 
vinden) eenige andere voorwerpen in Vaderlandfche 
Verxamejingen Mvx overeebra^t, Hij befluit dit Ver- 
flag met den wensqh, dit deze bijdrage, hoe gering 

£e ^ ook, 



C 44» > 

o6k % nof^e mede weiten , om hij den toenemenden bloei 
der kunften en wetcnfchapperi in Nederland» ook de 
verfliaüwde zucht voorde Oudheldkénnis optewekfcen, 
bijzonder in eeir tfjd, daar het oprigtèh van tenen 
openlijken Jeerftoel in dit vak van geleerdheid 9 aan 
de eerfte Hoogefchool van bet Rijk, derzelver nut- 
tigheid' zoo voldingehd betoogt , en vele* in de gele* 
. geoheid ftett 9 om zich in deze wetenfchap te oefe* 
Deiu 



KUN. 6 T E N. 

( . • » 

Amsterdam* Volgens Programma, pitgéfchrevett de» 
10 Januarif. 1818, warerf Hij bee D^piirtenient Teekenkunde 
«fer M«arfchappi) Felix Meritis^ ter dinging naar de £ere* 
pr^ztfu, ingekomen: 

I. Êcn SchlMerftbk, vcorüèUendei 'eene jeo^ctfgh Vtltaah 
fche Maa^d y wierook uit flor tende op het altaar yam 
Ftsta^ b9 iampHchc , in amieken fliji geceekend en 
geürapeerd, laar hec Icveii , belludeefd,' balveriyfei 
levensgroot. 

s* Zeven Schilderijen Wegens bet ondèrti^èrp een Neder- 
iandtch boomrif Jt Landfcht^p ^ bi} opgaattde zou, ia deH 
zomer ^ behoorlijk geHoffeerd. 

j. Tw'tndg gefchilderde Akademi* - beelden door Yijf 
Leden. * 'f 

4* Vjj; f- en -dertig geteekende dfto.door zeven Leden# 

En zijn den 7 Decemberi8i$ de Beoordeel inga'«bil}ert«n 
over óezQiw^, In eene Algvme^ne Vergadering d&t Ledea 
van de -MaatfcbapplJ^geopeiiid' €n'voorgde2eii,^6n II ge« 
bleken : 

!• Dat Beoordeeelaars op het Histprieel vak geen* fHji 
' hebben tongewelven 5 4«« vervaardiger vtt het enkel ia* 

gekomen (lok evenwel aaiiffloedig:eDde tot evnevoigea* 

de medecnnglng. 
ü Dflt de drie Beoordeelaars dén gouden Eerpennlog oodet^ 

fcfacidett toekexden, alss 
Een aaïi de Schilderij, geteekend met de fprenk? 

Kunst wordi di^or arbeid verkregen % 

Een aan hetgeen ten fpreuke had 9 

Een vrotijke mergen 
Verdrijft veie zorgen. 

tM. ami' her Schilder flak > waaraan de ^^i'^nkr* 









Het deel der Kunden in V algemeen^ 
h fchoont een%»oudigheid alleen» . 
itn dac ten opzfgc van den dubbelben zilveren Eérpennfng, 
twee d^r Beoordeelaars denzelven toekenden aan hec 
_ ftuk, wirfprenke hebbende: 

Êèn vroïtjke morgen -'i 

yétdrifff yeh zèrgen^ { 

en een fi eoordeelaai: jljea toewees aan het (luk » mee 
d^ fpieol^: * • . •> 

kunst WQrit dêor arheid yerkregeué r, 

door Dedfeurs vervolgens uftfpraak gedraa zijnde, i^ 
iie gouden Eerpenning toegekend aan den maker van 
bec llt^k. , ten Zinfpreuk hebbende t\r Kuns/ wardf.d^or 
arbeid yerkregen^ waafdpor de dubbelde zilveren oif hes 
iftccsfit" toekwao^ aan dea vervaardiger van de Schil* 
ilery , ondep de zinfpreuk; Een vrolijke morgen verdrijf è 

\ veh :^orgen\ ajs hei>behde voor zich. twee (leaimea: 
Peclfeurs beoordeelden voorts , dat de Tcntoonli:eHi:^g 

. in bet gebouw der MaatfchappiJ moest verzocht wor- 
dén aan den Schilder yan hec Huk» met de ziufpreuk; 
Hef doel der Kunften in Het ^tgeyffeen^ is fchoont eenvctu» 
dikheid alleen» > • , 

Het biljet, met de zUifpréukt Kunst wordt door ^arheid 
verkregen^ g^Ijend zijnde, bleek, dat de gouden E,ei*?« 
prijs beliaal4 was door det| Heer Pieter Gcorg^ W^s,« 
TENfi^RG., Lid der MaatfchappiJ« 

ij^ D^ met unanieme (lem de prijs> op het fchilderéi^ naat 
het levetid model behaald was door den Heere Danui^ 

^ 'Dat insgelijks eenparig door 6ebordeeIaars.de prijs 05^ 
het teekenen naar het levend model toegewezai is 
op het werk: van dcnzelfden Heere Daniel Batavüs 
Voorman. 

De vervaardigers der ftukk^n, tot ZinCpreuk hebbende^ 

i^Eeh vrolijke morgen verdrijft vele zorgen lü^.Aldoendq 

; leert men^ ja mén f eert ^ 900, lang de luit qm maar bem 

f heerti ep . . ^ 

i^ Het^doèl der tunfien in ^t aJgemeen^ is fekêonê eenvml 

^ dighêtd alleen; %. Het werk prijit den Mrester^ worde» 

ttitgehoodigd h^nne toeftemming te geven tot het ape^ 

; nen hunner fraam- biljetten en de Tentóonftelling hun^. 

ner ftpkkeh , wajardoor aan den eér^tgenoemden de «iuU» 

bekte zilveren Eèrepenning zul kupnc» uitgereikt 

wórden. ' '-' 

Zttlks ttfót vérktezende, worden dezelve, benevons di 

onbekroonrfen ,, verzocht hunne (lukken, «00 fpoedlij 

mogelijk, te laten afibalen aan het gebouw der Maat^^ 

(iphappih op elke» dag xier weke., tusfcben ia en * ure. 

Uitgenomen op eerien Vrijdag en 'óók uitgenomen Woens- 

d;ig 30 December 1818, devni op ^x^ dag de uitreiking; 

^Ct^ Kêrepnjzen gefcbieden g4l# B^. 



C 444 ) 




•f . ' 

BCOOBDBBLINGEN VAN VaBERLAN^SCHS WsRKSff 
IN BUITBNLANDSCHS GeLEERDB TiJDSCHRIPTEN. 

Clementh AlexanJnni. Ythev ^ quis ilives falucen confe- 
qui posfic, perpetuo commenurio illuscmus a Qar^ Si* 
CAA& — Traj. ad Rk. 1816. 

D^'Hooglecraaf Srgaar, in Dectfmb^ 1803 overleden^ 
had dlc werk, geheel voltooid, zelfs mee de voorredet 
nagelaten. De ongenoemde uitirevers b ebben ons door 
deze uitgave een zeer aangcniaam gefchenlt gedaan, ea 
voor de geleerdheid en vlijt, gelijk voor het vroom co 
christelijk gemoed van den Schrijver een fchoon gedenk* 
ceekc-n gedichc. Het Is te wenfchen, dat dit boek onder 
ons veei bekend worder de rijke Commentarius Is onont* 
beerlijk voor dengeleerden uitlegger der Griekfcb e Kerkva- 
ders^ en andere , welke zonder genoegzame bekwaam,beidz/ch 
aan b>et uitgevep dezer Schrpvett begeven (^en het fchijut, 
als -of deze in Duitsqhlaiui bijkans all^eti in de handen van 
zulk iiag van Heden moeten vervallen) mogen zfch door 
2ijne overgroote vlijt laten afïïchrikkén, of, wanneer zj 
van beteren aard zija, laten opwekken, am * er een voor^ 
beeld aan te nemen. 

Het gcfchrift van Cuemens Is door den Schrijver met 
oordeer gekozen; het behoefde tevens en verdiende zeef 
xiJne hulp. Het gaat over de plaats 7ï/<jrc. X; 17 en volgg, 
Cli^mens acht, dat de woorden des Zaligmakers niet naar 
de letter ,kynnen genomen worden; alzoo de rijkdom 
.een blo'ot w'erktuig zij, hetgeen men ten goeden en. tea 
kwaden -jran wenden kan ^ en hetwelk, goed gebruikt^ 
groote HWrÖe- kan hebben, terwijl het bloote wegwerpen 
derzelven, hoogmoed zij en den;selven voedje en naderhand - 
pijrrUjH i^emis en verlangen verwekké. Hij' wil daA doof 
Kijk8n,.c!ie''niet in het rijk van God Icunnen kom^, Ri> 
ken aan gebreken en driften verflaan h^ben; als mede 
2ulke, welke aardfche goederen, als zoiroanig, begeeren 
en zieh daarmede ftreelen ; zulke, eindelijk, als deze 
gewoonlijk feijn, hoovaardigen en gewelddadigen. Voorti 
befchrijft Cj-emens d^ Christelijke vroomheid in het alge. 
meen; en hoe 'men Gbde kari behagen- en wederom toe 
2jt)ne gunst geraken. Alles ra'énfchèlijk en fchoon. Ver-' 
fcheidèn plaatferi zij li ook van gewlgt voor de gefchiede- 
nls dér Christelijke Leerdellingen eh in den Commenta* 
rius goed behandeld. 

Bij defi rijkdom 'in dezen CommeaCarius heèfc de Kec. 

niet 



C 445 ) 

lïfet zoo. vele overtolüitheden en biilteha:tlde aanftierkfff* 
gen , als wel eens anders bij lüollanufche Geiecrtled 
gevonden. De verklaring en de kritiek van den tekst 
2ijn met de uiterlle opmerkzaamlield en overleg» met een 
l^efciiaafd en/ rustig verfiadd, v^vaardigd; en kan^.aU 
reeds gez^gd^is, voor onze. zjch.iji. redeneringen eo gisfin» 
gen toegevende t^etterkundigen tpc een goed model (trek- 
ken* DaarbJi) is de Schrijver zoo befcheideil ». dat hij , 
ook, alwaar hij geheel zeker kon zijn, ech:er niet ter- 
hond zijne verbeteringen io den tekst plaatst: ook eene 
goede eigenfchap der Hollandfche School; maar men vindc 
in dezen Commentarius ook vele algemeen bruikbare krf* 
cifche opmerkingen. — — - jben L^cijnfchen difl WilleiT vrii 
niet berispen y hoezeer dfe iets ongewoons heefl ; maar 
de uitgevers verdienen berisping, dat, daar zij zoo wei- 
nig moeite acn.dit werk behoefden té bededen, zij niet 
voor betere correctie, vooral van het 'Griéksch, zelfs 

op den titel, gezorgd hebben. 

■ . ' '• ' ■ 

Jen. Mg. Liter. ZeU. I»i8. May. N*. 834 S. ao5-!-2oJ. 



E. A« Borger» de confianti et aequabili Jefu Christi 
indolè y doctrina ac docendi ratione; etc. Pars I. Lugd. Bat* 
ap. LucHTMAKS et Hiag» com. ap. Allart. 181 6. 

JoANNEs fcbreef, gelijk thans wel algemeen erkend, ea 
ook door dezen Schrijver bij deze en gene plantfen mee' 
nieuwe gronden fcherpzinnig geQaafd wordt, zijn Evan-^ 
gelie geheel onafhankelijk van de drie andere Evangelist 
ten: maar nogtans ontwikkelt zich in de verhalen van 
JoAivMEs, ondanks derzetver 'vèrfchilleuden inhx>ud, eene 
öcnk-, handel- en leerwijze van Jezus, welke zeer over- 
eenkomt met dië, welke uft de verhalen der drie eerde 
Evangelisten afgeleid wordt. Het doel van dit werk fs, 
'deze overeendemming aiantewijzen ;* in welke de Schrijver 
te gelijlc een zeer krachtig bew^s vindt voor de waarheid 
" der Evangelifche gefchiedenis. Om alle tegenwerpingen 
aftefnijden, zijd nog die plaatfen van de vergelijking uit" 
gedoten, welke wegens eenigé gelijkvormigheid met de 
andere Evangelisten, den fchijn kdnden hebben, van ulc 
dezelve genomen te zijn. Dit wérk verdient ook iit 
Duitschland bekend en gebruikt te worden, zoo wet we« 
gens de treffende aanmerkingen, welke men bij de ver- 
klaring van byzondere plaatfen vindt en itvjeike blaken 
dragen van oiilegkunde, geleerdheid et} onged woogene » 
dikvvifls gejukkige, combinatie; a^s iVei^ens.fe voorbëeU 
di^e w\}ze der geheele behandeliog. VVy moeten echter 
*i aan- 



C 44<ï > 

«miteffcen, d« tefé gctvoomen v« Jm(7», w«Hr€ <!# 
Scbriiver als denzelven bijzonder kenmerkend befcbouwe^ 
«ven zeer tot het algemetfh Qostersch karakter behooren» 
en derhalve door gefchledköndfge crpbelderio^n tilt hef- 
lelve hadden inoetefl afgeleid vordeo, enaJ. [Het oveffg« 
öer Recenfie beftaat In bidot ukcrdkfek] 

AUg. Littfé Ztèi. 9taf II i8. Érg. Bh tfié 55» 



OUDHEDEN. 

Miei HH ander wmt f9cun de ttasta»in uit ^et ^Uf ialeni. 

Wat \rafen dk vopr p4)oten? Pe In hei jaar 15^^ 

t^ Anttverpen bij C. Plantyw gedrukte orerzecct^f vaf 
f Emblemata ]. Sambiiici leert het In deze regelen > 

• * ' 

Te Bergen op *t Zwm dede ontanct geleden 
Een fimme dees eluchie pm Moet hen weert ^ 
be wefcke hebbende gefiem na d* oude feden , 
Caitanien om iraejen ligghen in d^n keert i 
Heeft hegotinen d* atfchen te r^uvfn ai verveert^ 
'yreefende dat Je kaer verbarren fov fchiere 
IXus greeptfe den poot 9 fynde tn Uósfeyt e^p^ert^ 
Pan tenen hont^die lach en fliep aen dek viere ^ 
,En langde fe dé^ermt wt met treilden befiier^^ 



Fuur^Pjten. 

Volgeni de Stads Rekening van Arnie^ otfl|f u?^» 
Wfrtleu b dat jaar tot Fujr^I^ll te maken gehaelt petr^- 
'litim ende terpentyn vêir \\\ï fiuver ende I quart gebranfê 
wyns yoir HU fltfr. ^ 



WEI^RKUNfilGB W A A^NB MI N O KII9 



Dec, rTEa. » rfefe. 

4a 



{lat 



STREEK 



■ï 

. t. r« i öewofKC ; omtrent 
w. [. datnpig ; ( Qsfchenb 
r« t. »• \ Wttlnis imem 






tUCHT»» 
CCSTELDT* 
HEIDe 

C ; ömrrirlt bnrbSSÜi 



«M# 



3.. 



C 44? > 






18 tS < Mu- 
iree, l TBR. ,} TCft* 1 

f30- o| I 
C3C o I 



ïiOcifrs- 

OcSTKLW- 
H<JD 



44 

47i. 

4t 



fnaNo 

STa£EIC. 

«• H* w. I bu% met wind. 
w« I 



II 



30. Il I 



■ » l l fcll 



aSi 



3^1 

30 



N. Q0 

ICaÓttVO» 

fi. O* 



I l i» 



omtrent helder» 



ta 



{30. t h 
3<wo|l 
$0' 1 I 



53 

sal 



S. 2.01 

a,t««. 



Kieest betrokken ; tu^fdieiili* 
|b|S lneeuw« ca regenachtig. 



a6 f 
SS 

3a I 



13 <80.0| 

'3Qi t 
3a 2 
: 3o a _ 

15 VSO* il ( «9 
. 130' of I 34i 



o. CM* 
9» 



voomtiddajr helder; 
verder bewolkt* 



'*■ »• ■» — 



■^ »i i i» 



«4 <$0. 2 3ft| I — 

130 a I «5 I — 



voormiddag ' l)etjr<)|rkea ; 
verder beWolkt dampig. 



o. Zt Ok 



bewolkjc; meeat omtrent beider* 




B E K E N D M A IC I rro E N. 

V/ I>e TWEEDE merkelijk vermeerderde DRUK 
T der Bijielfche Ce/chiedenfs door A. YPEY, Prof. 
U Ofêtiingenj ziet thans het licht. Dit uitmuntend Z^^r, 
èoek^ verdeeld In 32 Lesfen, niet minder dan $5« Blad^ 
bijden beflaande|, is echter niet booger dfau c8 ft. jfefteld* 
Benige op \^//^r^«/ Schrijfpapier tot Prefenten^ voor 3e 
ftniv. Bij de Catechifaiien óver van den Berg^ Brink * 
van. He^erfi en andere Leerboeken, is dit W^rk vau YPEY 
'onmisbaar. Het {s gedrukt te Utrecht bij O, J. '^an Pad^ 
drnhurg^ en mede te bekomen, teAmfterdam bij J.Aarink* 
feil en W^ Brave ^ en voorts alom bij ieder Boekver* 
keeper. 

'A'J"^^- y^w der Hej^ te Amöerdam, geeft heden uit 
* en verzendt alom: 

I, J. H. VAN DER, PALM, Ferfumdelingen . Redevoe^ 

ringen en losfe Gefchriften ♦ 2de é^eUi, 

IL DE ILIAS VAN HOMERUS, «// hei Grieksch in 
Nederd. Ferten ^ door Mr. J. VAN 'SGRAVENWEERT* 

lide deel. 

ier Edelen y Treur rpel. , - 

IV. I. L. EWALD, C/ir/j/#///*# OyerdenkiMtn «p alk 
amitn Oes Jaars , t weede en laatlte <ieel. - 

V. I. 



C 448 ) 

V. J. CLAKISSU^ ZesfaJ RecfevoerirtgeH voor JangeUri^ 
geit bij zonder Hik uit dê befchaofde lianden, 

VI. W. MÜNSCHER, Leerboek der CkrisfeJijke Kerk^ 
gifchiedenh^ door t. CLARISSE, één deel. 

VII. F. STRAUSS; Kerkklokttoonen ^tweede en'laatfle fiukr 
vut. J. W. STATIÜS MULLER, Handboelt voor alU 

LeeJ'tiiden^ een Nieuwjaarsgefcbenk voor alle vrienden vam 
waarheid en deugd. 

/ƒ. Gartman en J^ van der ffej , te Amftefdam , 

geven Iteden uit: , * 

Mr. S. J. WISELIÜS, Mengel- en Tdoneelpoezij ^ tweede 
deelt groot 8vo. mee gegraveerde tice( en vignet. . - 

Joh^ van der Hey en Joh. Aarinkfen^ te Amfterd^. 

.geven heden uit: 

J. HERINGA, Elifasz.^ Tiental Bijbeloefeningen iH 
Leerredenen^ één deel, groot 8vo. 

*•*♦* By.iie, Weo, A. Loosjes Pz., te Haarlem, wordeii 
* "' uitgegeven de twee onderflaande nieuwe befang- 
rijke Artikelen, en zijn bg hare Korrespondencen aiom 
te bekomen: 

Tfc ELPHINSTONEt Gezant fchapi - Keize naar en Be^ 
fcWijving van het Koningrijk Kabul en naburige Laf//ien en 
J'olken^^n^v hét Eugelsch, Eerde Deei, la gf 8vo. moe 
gcgraveer<i6 Titel en Vignet, 4 ƒ 3 : • 

iVIet nog een Deel zal deze Reisbercbrijvlo^ kompleet 
zliiTf hetzelve is op de Pers. 

IL SAVIGWY en CORRÉARD, Schipbreuk van het 
Fregat Medufa, op deszelfs toi^t naar de Senegal^ in 
her jaar i8i6. Met eene Afbeelding van het Vlot, In* 
groot 8vo. è ƒ I : i6 : - 

Op dit Vlot meenden 150 menfclJen redding: te vinden, 
docli na i^daags lyden omkwamen 'er üechcs vijftien. 

• • - , . . . . 

;• Kog fn den loop dezer Matnd verfchijnc by haar het^ 

Tweede Deel van de Gedenkftukken uit het L^ven en de 
Schriften van den Eerw, Heer CLAUDlUS BUCHANAN. 
Uic het EngcUch vetnaald door D». J. WEK^NiiVCK. 

en 
OEBUITENMAN, 

, . . N^ IL 

uitgegeven . door 5^- f. S ERRURIE R; 



t — <■ 



Tk Haarlün bij Da Wild* A. Looajfti Fu 



A L G B M E E N B 



K ON S T 



;8 = < 
LETTER-BODE* 




VOOR. HET JAAR 1818. 



e - 



N^. 59. Vrijdag den ^tn Deccmberé 

I I all mm,émi^^i I 'f ■ " " . 



< • 



B E R I G T E N. 

* - - ♦ ■ 

OtokholIm. De ZiVeedltrhe Akademie t, die tot hlej'* 
toe haren Jaarli^kfchen prijs aan de beste Lofrede oö 
Helden en Staatslieden aanbood, zal dit jaar denzef* 
ven uitloven^ voor eene Lofrede op Linnaeusè 
In plaats Van den overleden Graaf van Oxekstzerna 
. Is de met ioem bekende Zw^eedfche Dichter Srofè 
Tegnbr te Lund tot een der achttien Led^ dezer 
Akademie benoemd* 

Londen; Kapitein Kma, door ons GouvetnemcM 
'belast met de opneming van de Noordwestkust van 
Nieuw? Holland, is den Franfchen Kapitein FreycIi. 
NET in eene der ontdekkingen, welke deze dacht t^ 
^oen, voorgekomen* Tot achter de eilanden' van Ro« 
femary doorgedrongen , waar Dampier reeds meen- 
de, dat eene baai of groote rivier beftond, onder* 
xocht hij de Qverigé punten dezer uitgeftrekte kp^e^ 
maar vond geetie opening, dan enkele kleide fifaaijen,^ 
reeds op de oude Hollandfcbe Kaarten aahgéi^ezFtf« 
Aan de baai ,van van Diemen ten noorden van Nieuw^ 

11. Deel. Ff ,Hol- 



C 45<> > 

HoHind sekomefff ontdekte bij eerst eetien ^rooten 
vloed, die èati deszelfs m6nd eeDen aatoAerkelijken 
driehoek vormde. Hij voer denzel^en niér de Schoo- 
Her , the Mermaid , zestig mijlen op , zijnde daar nog 
vierhonderd voeten breed*. Kapitei^ King, die Ka*- 
pitein Freycinet nog niet ontmoet had^ vertrouwt, 
dat hem deze ontdekking een nieuw middel zal ver* 
ichaffefi, om toe het biitaenfte van Mmw^ Holland 
doörtedriDgen. 

Parvs. Aan Z. M. werd onlangs een Handlcbtift 
van Tasfo tMmgebodeo*^ welks ecbth^ld door den 
Heer Possombroni te Florence en den Heer vaw 
Trast alhier, ontwijfelbaar bevejStigd is. Het beflaat 
ruim 50 bladzijden, is met de eigen band des Dich* 
ters gelchreven en bevat gedichten , gerigt aan de aan**^ 
zienifjiven van zijnen teeftijd 9 aan beroemde Schrij- 
vers» Kardinalen, Vrouwen en Vrienden. Naar men 
verneemt, beeft Je Boekhandelaar Pichard het voor 
4QC0 Francs 'gekocht voor Z. JL H. den Groot Her- 
tog van Toskanen. , 

Parvs. Naar men verzekert , heeft Z. Exc de Mi* 
iiister van Binnenlandfche Zaken, in een bijzondef 
gehoor aati eene Commi^e uit onze Letterkundifrei^ 
en Schrijvers, de verzekering gegeven, dat hunn^ 
ftmilien voortaan hunne werken müen erven, zon- 
der, aoo als de wet nu bepaalt « na verloop vas 
tien faren in het bezit daarvan geftoord te worden; 
CM dat dos bet Letterkundig eigendom weMia wedei 
gdieel onvervreemdbaar worden zal X'^) 

Brussel flerr 11 December. De Heer Lesbroüs^* 
thxx 'Pete , Hoogletradr in de Redeneefkunde aan ons 
Athenaeum, Lid van het Koninki^jk Neder landsch In- 
ftitoat len van de Akademie der Wetenfchappen en 
F^atfe Letteren alhier, overleed gi^tere^ avond aan 
de gevolgen eener langdurige en fmartèlijke ziektew 

Veer- 

C*) '''«^CBfclidiJk ware htt, dat oot fn &et Koningilïk 
Ier JN^derlandfii dU grondbegifirel werd aaageaometi» 

-/ ' 'Redt 



4 4èi ) 

Vëtrtig jaren geleden werd déze gefe^^dè, in éé^öttl* 
ineftréken van Beaüvais ni Picardye geboren, ondeï 
iJe regeriijg van Keizerin Maria Theresia, naar de 
Nederlanden beroepen, en eerst ilè Hoogleeraar bij 
het Kollegie te Gent, ëh ft^derhand bij het Thereïi^ 
'inansch Kollegie alliier aangeftejid. Onder het beftüut 
der Franfbixe Republiek werd hij bij de Centrale 
School, onder dat van Büonaparte bij het Lyceuni 
•in die hoedanigheid geplaatst; zoo waS 'zijne gèhcelé 
loopbaan aan hei openbaar ondertvijs toegewijd* Als 
braaf huisvader, teeder echtgenoot, en vr^iend ssijnet 
talrijke kweekelingen , die aan hert hunne vorming 
verf'chuldigd zijn, wordt zijn verlies levendig gevoell 
door alle ,_ die hem kenden en zijne bekwaamheden 
tvisten op prijs te ftellen. Men verzekert, dat zijn 
!;5oon zijn opvolger bij het Athenaeum ?al zijn. 

MiDDÈitüRG ffen t4 Decethbêr. Heden oVerlee^ 
alhier in den ouderdom van bijna 43 iaren , de Wel 
Edele zeer geleerde Heer Êoüdewyn Dobbelaer de 
WiiVd; Mkd: Döci. Anat et Chir. Lector en Vroed- 
ineester, Prefident der Provinciale Commisfie van Ge- 
neeskundig OnderïJóek en Toevoorzigt van Zeeland 
en Van dé StedeHjke te Middelburg , IJd van het 
^eeuwsch Genootfchap der Wetenfcbappen ; Corres- 
ponderend Lid V^n de Eerfte Klasfe van het Konink» 
fijk Inftituut te Amfterdand , van het Inftituut der 
Koepokinenting té Rotterdam, enz. 

. UrrtteöT (ten i6 Decembeé^. Hedeft verkreeg dé 
Heer Roelandus Schbbrs van HarencarspeL ; 
'tran Nymegen, de waardigheid van Philof. Theoreti 
Magijler ' a Liiêr^ tfyman. Doet, > - na eene fchoond 
openbare verdediging van zijn Specimen Politica -His» 
toricum^'de propria riipublifoc Romance conditionfi^ 
in Tribunorum plebis inflituHone obfervanda. 

AMstÈliDAM. Op den 5 Decetnbcr vierde het Letter- 
öefend Genootfcliap onder de zinfpreuk : Tot Nut eH 
Ikfchaying dXVitr i^d^sw^fs elfde verjaring aller plegtigst. 
De luister dezer Feestviering werd voor dezen keer 
verhoogd door eene gebeurtenis ven aanbelang, die iö 
het afgeloopen jaar plaats had, te weten, dat uit den 
ichoot dej( Gcnootlcbaps eene Subconunisfie van do 

F f SI Maa(« 



( 45» > 

Maatfchappij van Weldadigheid onder dezelfde zifr- 
Ipreuk geboren werd. 

. Bezendiniren uit het Koninklijke Nederlandsch In- 
ftituut en van het Wiskundig CJezelfchap Mathcfis Ar- 
tium Gemtrix^ alsmede onderfcheidene perfonen vao 
distinctie vereerden, het Feest niet hunne tegenwoot- 
diRheid. Op het gewone uur opende de Wel Ed, 
Gellr. Heer. Mr. D. S. Boas Voorzitter des Genoot- 
fchaps, en tevens van de Subcommisfle voornoemd « 
de vergaderin^g: met ceqe fienijke Redevoering over 
de JFeldadigbeU. Deze ftofFe werd door den Rede^ 
naar dienstbaar gemaakt ter betooging van bet groote 
nut, dat reeds voorloopig door de loffelijke Ma^tfchap. 
pij van Weldadigheid gefticht is, en in het verfchict 
'er van verwacht moet worden. De Redevoering werd 
bij afwisfeling doorvlochten , met keurige verzen vaa 
onzen Puikdichter Bildbrdijk en van den Hr. Im- 
iMERZEEL. Na den (laat des Genootfchaps in het ge<r 
eindigd jaar afgefchetst en den ijver geprezen te heb> 
ben 9 van alle de gene, welke de werkzaamheden zoo 
Jcrachtig hebben bevorderd, floot de Voorzitter de 
Vergadering , welke door niemand der aanwezigen 
verlaten werd, dan met het innerlijk genoegen van 
deze jeujTJige fpruit, reeds in zoo kort eenen tijd 
zoo weelderig te hebben zien opfcfaieten> en tatc 
takken tot wezenlijk nut verfpreiden. 

De pU gtigheid werd befloten. met een hartelijk 
vriendenmaal, waarbij gulle vreugde en gepaste zedig- 
heid den toon gaven. 



BRIEF WEGENS BRAZILIË 

Aan DBN Uitgever van een DürrscH 
9 Tijdschrift. 

jfiguitiga bij Bahia den ocflcn , 
Jmu(^ i8i8. 

Waarfchijnlijk zult gij van mij eer eenen Brief uh 
eene der fchoone valleijcn van Zwitferiand verwachten , 

daa 



.C 453 ) . 

Ain uit BraziHc. Maar vooreerst waren de mijfdaaf 
ffan|;ebodene voordeden niet naar mijnen zin en dau 
fchenen mijne voordellen het gezelfchap niet te be^ 
hagen, zoodat toen de lievelingsdroom mijner jeugd 
wederom wakker werd, om naar dit land mij te begeven. 
Mijne heenreize was over gehikkig vooral het-laatfté 
gedeelte van Noord -Amerika hiernaar toe, welke ik in 
flö dagen heb afgelegd. Die weg bedraagt ruim 5000 
zeemijlen. Met west -noordwesten wind verlaat de 
fchipper de Amerikaanfche havens en ftuurt zuid- 
oostwaarts in de ftreek der Canarifche eilabden en 
als het 'mogelijk is, tot aan den 27** westerlengte van 
Grecnwich. üaar omftreeks den 20 — aa**. N. B. 
treft hij noordoosten winden aan, van September tot 
Maart toe, welke hem door eene ftille zee aan de 
kusten van Brazilië brengen^ 

^' ïn den Gulph Stream ,* wiens werking men op eenen 
sfrtand vari 100 zeemijlen van New Yórk befpeurti is' 
dè zee tamelijk onrustig, en de temperatuur van het 
water in het midden van den ftrqom overtreft zeer 
dikwijls die van den omgevenden dampkring. De hoog- 
fte temperatuur van het water, welke ik waargeno^ 
men heb, was + 19* Réau^m., en van- den dampkring 
in de-fchaduw + i8* R. de laagfte daarentegen van 
het water ia', 3 en van den dampkring ii%5 onder 
den 39o . breedte. / Ouder de keerkringen , bijzondei 
V2ïn ü3 — lo*. N B. bewonderde ik <ic fchoonheid 
tn majesteit der ondergaande zon en' y e oneindige 
kleurverwisfeling der wolken. Van 10' N. tot n^ 
Z. br, is de horizon béftendig rtiQt zwarte onweers- 
wolken bedekt, die éfch hier opeenpakkéh en in geV 
Vreldige regens nederftorten. De noordoosten win^ 
den drijven deze dampen van de Afrikaanfche kust 
hierheen. Na eene vaart van 24 dagen: waren wij op 
de hoogte van Pernambucco. Het land is fraai ge« 
groepeerd, maar Bahia vertoont zich no^ veel fchoo- 
tier, de baai moet eene der beste van Aq wereld zijm 
De ftad is op eenen heuvel gebouwd, koetfen kan 
kan men dus niet wel gebruiken Daarentegen ziet 
nien Vr gebruik gemaakt van cadciras 'of palanktjns 
die door*flaven gedragen worden ^ Onze Aardrijks* 
kundigen ki Europa begroot de bevolking van Bahia 
flechts op 051,000 , dat is geheel Veik^erd. De 
ftad zelve telt 75—80,000, en met de naastomliggeo* 
: ' Ff 3 de 



C 4J4 ) 

de 'lideen of derxclver gr<»dgèbicd we! ijfc^-^c*. 
Jk reken vel 15 Zwarten tegen ^n' Blanken. Alle 
lasten worden van flaven gedragen. Elke ^rmz^lige 
Portugefche familie koopt *er eenige, om van faumteii 
trbeid te leven. Een flaaf kost hier omftreeks 150,000 
Reea. Ieder 'hunner moet dagelijks 180 de vrouwen 
I90 Rees pf daaromtrent te huis brengen; wat zij 
meer verdienen dan deze fom, hoort hun zelven toet 
komen zij met minder te huis» dan krijgen ^i] flsgem 
Welk een onderfcheid tusfchen drt land en de Ver* 
eenigde Staten « duir ziet men met genoegen den ftaat 
van den landman 9 en 'er. heerscht t^ene groote sdnde* 
lijkheid en reinheid overal 9 ieder landman leeft datf 
beter dan hier de eerde ftaatsdienaar. D^ar kent men 
de leer: Bid en werk; hier vegeteert de menscb 
flechts in ruwheid en domheid en (lerft bijna van 
honger in het rijkfte land der wereld. De majesteit 
der Plantenwereld gaat hier in *t ongeloofelijke en dQ 
vegeutie is ontzettend, en evenwel ontbreekt het de« 
geh menfchen nog dikwijls aan het noodige Manioc- 
ineel tot b^n onderhoud* Voor 'c overige leven zij 
als Diogenes, zij hebben in hunne hutten niets tei 
veraangenantipg des levens en bij lieden van hoogere 
klasfe vindt men foms noch lepel , noch vork , nocl^ 
ines, men eet met de handen. Alles is hier ^erbarme* 
lijk 9 en ik vergroot het niet» wanneer ik deze natie» 
met andere vergeleken, nog wel 1 a i eeuwen achter- 
itit rekeiie. D^ bevolking vau Bra^cine zbI omftreeks 
4e s millioenen zijn ])e jaarlijkfche opbrengst 
der Katoen, word op 400,009 balen iqder a 150 pond 
gerekend, Tabak oiptrent 60 -- 70,000 rollen 1 ieder ro} 
^ 35P pond:» Suiker 50>pcp lu^teQ» de kist van 14 a 
i8oQ pond* 

. Ik leef hier tegenwoordig ha ge^elfchap van mi)fio 
twee |SlattturQ^er2oeken4e vriepden de Heeren l^rtU 
reis enSeUow, die.reed^ federt vijf jaren dit l^d 
duorkruifen. . Zij werken onvermoeid én zullen meei 
leveren 9 dan nog ooit i^mmi van hier gedaan he^lt 
2d] hebben reeds bij de iqoq nieuwe planten en om* 
trent 5oq nieuwe vqgelfobrten ontdekt* Men leeft 
hier aü in eeoe wildernis, dot is, onder jnenfchen 
die niet$ hebben. Wij eten Apen, Hagedtafen en 
Slangen» en. de {jagedis&o, boud ik vqoir eene lei;- 
toïnij.' • -^^ 



< 4» ) 

. Met beit begin vao Maart ga ik onderden 18^ ZnB« 

/d^n 4e rivier Mucan , en zal 4aar den eerden «rood 

leggen tot eene Duitlcfae Kolonie in Brazilië, Thana 

ben ik bezig aan een opftel t dat den Koning zfl 

voQTgelegd warden 9 en hetgeen de gronden bepalen 

anoet^ naar welkis men d^ menüchen hierrfaar toe zal 

jioen kpQsen. * , Ik hoop ten minfte vrije heenreize • 

voorts jsai ieder familie* naar mate derzelv^r talrijk* 

Jbcidi 50^ iQQ. morgen lauds krijgicn. De ftad zal t^ 

«ere der Ooatenrijkfche Prinfes Leopoldinia heetéo* 

Jpe Staats Minister Graaf d eva Are os is zeer voor de 

'2aak ingenomen 9 én z|ii ons naar vermogen onderfte^ 

pen» Zoodra het alles beraamd is 9 zal ik het door den 

I^rifls^van N ie u wied in Duitschland . bekend laten 

maken* Legt £en pachter of boer zich bijvoorb. maar 

ieens alleen toe op de aanpl^liting van den Kokospalm 

en I^y kweekt 'er 300 groot van 9 dan kan hem deze 

planti|ig alleen ji^Iijks 1500 guldens opbrengen* 

BOE K E k IJ E N 

» 

r OOSTENRIJKSCHB STATBN. . 

Volgens de opgave van een der Duitfche Tljdfchrifi- 
%txi^ heeft men de volgende voorname Boekeiijeti in 
de Staten van Oostenijjk; 

• 

1% De Keizerlijke Hof boekerij te Weenen* bevat* 
tende 360,000 Boekdeelen gedrukte Werken 9 la^ooo» 
Boekdeelen Handfctlriften , ($boó Boekdeetén uit de 
A]^5de eeuw en eene Verzameling van 300^000 in het 
t^cWHsr gegraveerde phten» 

vit, De Univerfiteits Boekerij te Wecnen 9 behelzen- 
de meer dm 11Q9O00 Boekdeelen, die te Pesth el- 
lende SO9OOQ9 die te Gratz tellende 10 o^ooo Boek- 
deelen 9 terwijl die der OUmutfer Univerfiteit leeds 
in 1785 uit 36,000 Boekdeelen beftond en federt^door 
de Wérken Van -36 Boekerijen van afge&baffe 10009*- 
tcrs in Moravieivertöecrderd werd, ^ - - ' ^ ' 

Ff 4 SM>» 



< 456 ) 

•• De Bfbliotbeck der TberéfuanfcTie Ridder- Aca- 
demie tellende 50,000 en de Keizerlijke Bibliotheefc 
te Praag tellende liooQO Boekdeelen, zoo gedrukte 
Werken als Handfchriften. „ , .. 

4 . Aanzienlijke bijzondere Boekenjen, waaronder 
mtmunten, behalve des Keizers Handboeken j , die van 
den Hertog Albert van Sakfen Tefchen, be- 
ftaande in 6o»ooo Boekdeelen , 80,000 Platen , en 4000 
Teekeningen; die van den Prins van Lichtenfteia 
van 30,000 Boekdeelen, di^ van de Prinfen Ester- 
hazy enSchwartfenbetgendeGravenHarrach, 

Teleky, Fries en Appony. 

k: De aanzienlijke Boekerijen der Benedi^tynen 
en Dominikaneni de Stiftsbibliotheek te Klooster Neu- 
burg, bevattende 125 000 .Boekdeelen en vele Hand* 
fchnften uit de 13de Eeuw; die van Kremsmunfter 
van Molk, en andere nog aanwezig zijnde Klooster- 
boekerijen , die aanzienlijke Boekfchatten , vooval oudo 
Handfcbriften» behelzen. 



NIEUW-UITGEKOMEN BOEKEN, 

AKAD£MISCH£ £N AND£RB SCHlUFTEIf 

Gkdighten. yaderlJjpdsch Gevoel bÖ de Befchonwinf 

der TentoonfieUing van Schilderije» va/i' nog in leven 

jljnde Nederlao^fche Meesters in d^n jare iSift, door 

'Hehdrik Meijer Junior, voorgedragen In het Departe* 

menttettetkuude van het Gezelfcbap; Oefening in 1V^* 

têkftüapfm t^ Haar hm. Te Haarlem bü d^. Wed, A. 

J.00SJES Pz,, MDCCCXVIII. gr. 8vo. 5^ hl. 

■■•'..".-.•■■ 

Aangenaam waa het ons xiit het voor ons H«;end Dicht- 

ftutte afen, hoe de éene Knnst ^^^éi ger^ti. Haat, om 

'aan de andere hulde toetebrlengen» en dubbel, aan genaam, 

dtiidk'opjeene waardife w^fze gefchied is. Inderdiad, 

ijl<;^ laak was lastiger, dan men zich zou voorftellen , 

daar W de eene zlJ4é dè uickeuze der fluUt^n moeijeiyk 

ir V.» ^ 



\ 



"C 457 ) 

Is, en san de atftJere de veffcheldenbefd der ufrgekozene 
bezwaarlijk eenige eenheid veroorlooft te bewaren^ welke ^ 
tpch in een- Üichtduk, als dac van den Heer Meijer, 
een vereischte blijft. Wij zouden den Dichter ongelijk 
doen^ indien wij niet erkenden, dat 'hij in deze poging 
irelukkig geflaagd is en met veel oordeel die Hukken ge- 
kozen heeft, welke voor zijn oogmerk, om zijn f^adev* 
landich Gevoel uictedmkken , het meest dienstig waren. 
Wij zouden alleen aanmerken, dat de Dichter, naar ouze 
gedachten, in evenredigheid te lang bij de. voortbrengfels 
van Mevrouw dk la Tour vertoeft; maar hij is in het 
Voorberigt ons voorgekomen én heeft dit, naar het ons 
toefcheen, zelf gevoeld. Wij willendus liever onze Lezers 
met fraaije gedeelten van dit Dichtftnk bekend maken, 
en enkele bedenkingen daaronder mengen. De Hr. Meijeu 
begint met het Doodbed van IVillem den Eerflen van Moe 
re befchouvven en brengt dat in een gelukkig verband mot 
liet Gedenkteeken voor denzelfden Vorst in de kerk te 
Delft door ïëLcerhuYs; daarop befchouwt hij Pienemans 
Stuken weidt in deszelfs lof eubpvenal dien van den Noofd- 
perfoon in de Schilderij naar waarde uh. De vergelijking 
van *fi Prinfen panrd met het fpaa voor Frcorik üknoriics 
Zegekar, in het tafereel van Johdaens, op de Oranjezanl 
in het Paleis in het Bosch, kwam ons regt eigenaardig en 
fraai gekozen voor: maar niet minder beviel ous die uit 
'de Griekfche Historie ontleend , om welke medetedeéleti 
wij deze twee koupletten ultfchrijven : 

Uw onnavolgbaar kunscvermogen» 

O Pibneman! verheft myn' g^tii*^ 
De 'erkentnis zal die kunst verlioogen» 

£n *t dankbaar volk beloont u *t meest* 
Oranje, aan *t hoofd der .zegeftanders 
Van onverwonnen Nederlanders , 

Herkent elk aan 'c gelijkend beeld. 
Daar ziet men Nederlands verwachtingy 
£n aller liefde en aller achting 

Wijdt ieders hart hem onverdeeld. 

Zoo Hond aan 'c fpits A^r Griekfche helden» 

In Poecilé, zijn deugd 'ten loon. 
De fchrik der MarathoniJche velden » 

In 't Kunsttafreel , voor 't volJcten toon, — . 

\ Ff5 Elk 



Elk burger rept de vlugge Toeteoy 
£Jk wil MiLTUDBt begroecen» 

Hem 't dankbatr harr ten offer bién; 
Elk kent hem «^ ziet z^n oorlogszege: ^. 
£a» weergekeerd, klinkt allerwege; 

Ik heb MiLTiAi>£f gezien! — - 

Deze vergelijking komt ons voor zoo jajft atngebrdgt 
üls we! verwerl^t* Na aan den Algicrfchen Zeeftrijd ea 
deszelfs Schilder Baur hulde bewezen te hebbea« komc 
de Epifode van Mevrouw oe la Tour, welke veelligt wat 
boog gcdemd is» wanneer men de Stukken als Kunstregter 
beoordeelt, maar in het dichtfluk, als zoodanige vrj) wel 
voldoet* Wy vinden alleen de herhaling minder gelukkig 
op bl. 31 en 32» waar op. de eerfte reeds gezegd wordt» 
dat de ^rouw onder Phoebus uityerkêren zijn* l0UW€rkr4itt$ 
draagt^ en op de laaide gevrai^d wordt: 

Wie twgfeltf of z^ van de Goden, 
Niet een der hoóge dlschgenooddea » 
En PuoEius gunstlfng wezen zou? 

Ook willen wij niet ontkennen» dat dit hier oaa hei« 
densch genoeg \$. Dan leder z^n fmaak* Beter beviel 
9ns de bcfchoiiwing van Knips en KRusÊMAffs tafereelen» 
en vooral dat van van o^a Kooi, waarvan de Dichter zeg(; 

Wje fchuldlooze eenvoud moog* misprijzeu» 

Mijn Vaderland! glJ roemt 'er op. 
Voorvaderlijke zcên en wijzen 

Voert hi^r de fchoone kunst iii top. , 
Durve een verfrauschte vrouw het wageq» 
't Kind» eenmaal onder 't hart gedragen. 

Te werpen in een' vreemden fchoot; 
(Geen tijgerin was ooit verwoeder!) 
Schouw hier» ontaarde! (*) op deze Moeder 

£n leer uw' pligt, van fchaamte rood* 

f) Niet op die moeden, welke de natmir z^ve belet hare 'pl^ên te 
VcrvuHen, maar op dezulke, wie vreemde zeden ea eene Mtlnrc Jm^ 
Vkfecld zuliu verbieden, past deze nic^kkii^* 



< 4S9 J 

. De vo<ifCbreiigrelen van de beide ps LKUB*St Bronq*- 
IBEEST, HütswiT. «n Ommrqanck, worden in het volgend 
IcoupJet vermeld en vooris de vruchten en bloemen vai| 
Êelkama en Brandt niet vergeten. Daarop komt de Dich- 
jcer tot VAN Os, eu bezingt deszelfi ftukl^en op ^ez? 
J>eyalUge wijze? 

# O zoet lierdenken van ^t genoegen, 

■ Dat eens een blijde jeugd mij bood , 
Toen 'k air wat mija begeerten vroegen. 

Natuur! iö uw grtied genoot! • — ^ 
Ja, 't vol genot vaii al die weelde. 
Die me op uw' grond» o VeldzigtJ ftreelde 

In ^c zop bekoorlijk *sGraveIand; 
floept uw penfeel mij in *t geheugen; 
}3iedc nog» door kunst, met' volle teugeq, 

Vai9 Os| me uw meesterlijke hand 

V 

Nog fmaalct de melk mij, dtjar gedronk<5n, 
In 't land, b^ 't rijzend mofgenrdfod. 

Als mij , in *c klaver neergezonken , 
V De melkder in een nap die bood. 

*k Zag menig koetje 'er van ontlasten; 
'? 'k Mogp menigmaal me *er^aan vergapen. 
Zoo, zoo ter uring u|cgedrukt. 

£n na, in. mannelijke jaren ,' 

Op die tooneeleh nog te (laren. 
Zie daar, van 0$, wat mij verrukt. 

Dit geeft hen ook gelegenheid, on aan Schelfhouts 

Iaargeti/den in eeo waarlijk iraai konpiet te gedenken en 
ij befluit zijn Dichtftuk» na ook Gabri^ls kunstvermo- 
gen te hebben verheven, met eenen algemeenen kunstlof 
op ons Vaderland* Het is jammer, dat, b0 zooveel fraais, 
' alt hier dadeiyk gevonden worde, de Dichter niet geheel 
?rij is van dac valfche gezwollene, hetwelk, In navolging 
yan.de gebreken vanfommigePuikdichters^hetfchieralgemeeu 
kenmerkende van ons dichterlek tijdperk dreigt te worden* 
Het lust ons geene voorbeelden aantehalen, anders ware 
misfchien djs aanhef dezes dichtduks daarvoor gefchikt; wif 
weufctien tocsflot ,datde Heer Meijer , wiens gelukkig talent 
ons ook iu'isachte fjchjlderingen bleek, en allen, die hier* 
i«e eenige qverhelÜDg hebb^, me^r co meer iso^en ge< 

voe* 



voelen» hoe wtre verhevenheid zeer wel met ttrwondigm 
held ktn gepwrd gaan ep dat die zelfs vreemd is aan al- 
len ijdelcn klank van woorden , lioe brommend die wezen 

mogen. ^ 

o» 



nEOORDBELINGEN VAN VaDBRLANDSCHB WbRKEW 
IN BUITENLANDSCHE GeLEÈRDE TIJDSCHRIFTEN. 

In N*. Zo6 van de Leipziger Literatur-Zeifufig was reed» 
een lofFelijk verflag geleverd van de Annales Jcademia Lug* 
iiuno^Batav^ Rectore J. van Voorst; in N*. \6 van dit 
Jaar 1818 wordt nog op eene heufche wijze vermeld, 
welke aldaar ovcrgellagen was, J. Bak e. Oratio de prin* 
ciputn Traghorum meritis frafertim Euripidii^ en verder 
bijzonder en gunstig opgegeven de rectoraye Oratie van 
den Hoogleeraar J. van Voorst, de commodis atque 
emolumenns ^c. In N*. jo vnn dit jaar wordt de tbans 
te LeydenP/öf. extraord. Ling^ Oriënt. H. A. Hamaker 
eu deszelfs i« 181 5 'te Franeker gehondene inwijdings. 
redevoering, de Gracis Latiniique Hiitoricis Medii dsvi ex 
Orientalium fontibus iliu/irandis ^ bijzonder geroemd; in 
!>}•. 6. een kort, maar zeer gunftig verflag gedaan van 
H. CoJIot d'Escury van Heinenoord» Carminum 
Fafciculm, Hagée Qom. 18 17. Breeder word: in N^. 10. 
gerecenfeerd en aan de Duitfchers aangeprezen N. G. van 
Kampen, ^taat- en Aardtijitskundige i^cfeHrijvingvan ket 
Koningrifk der Nederlanden; doch met aanwijzing^ van 
eenige geringe misflagen. Maar vooral merkwaardig is 
N*. 17 van dk Jaar, hetwelk geheel beflaac uit een fraai 
en naar verdiensten vereerend verflage met ingeweveiie 
vertaalde rchooue brokken, van van der Palm's mees- 
terlijk Oedenkfchrift van Nederlands Herftelling; terwijl in 
eene korte inleiding de gclnkkige toeftand der Holland» 
fche Dichtkunst, derzelver thans tweede klaifieke tijd- 
perk erkend, en Bilderdyk en Feith, Helmers, 
Tollens, Spandaw en Loots elk in het bijzonder met 
korte trekken, doch zeer juist, gekenfchetst worden. Dan 
volgt 'er: „ Maar ook het Proza heeft bij dezen nieuwea 
„ bloei der Hollandfche Poezij in de laat (ie jaren veel ge- 
„ wonnen* Nóg nimmer had de Kanfel-welfprekendhdd 
„ zulk eene hoogte in Holland bereikt, als thans, nadat zij 
„ van den ouden wanfmaak geheel gezuiverd is. De Leer- 
„ redenen van eenen van der 'Palm, Borg.^Y, Claris* 
„ fe, van der Roest, Stuart, van Teütera, en 
,> meer anderen, kunnen dit bewijzen. Het kracbtigde en 

fchooQ- 



I» 



C 46t ) 



,, fcboonde prozafchrift heeft Holland onlangs omvan^et 
9, in hec bekroonde werk des eerscgenoemden Geleerden»' 

f» 



enz." 



KUNSTEN. 

Amsterdam. Op de ufciioódiging van het Dcparcemene 
^er Teekenkünde van de Maatfchappij: Felix Meritis heeft 
zich als vervaardiger der Schilderif , aan welke de dub- 
belde zilveren Medaille is toegekend, onder de /preuk: 

Een vrolijke morgen verdrijft vete zorgen , 

bekend gemaakt de Heer Jan vanRavenswaayte 
üiiverfnm, en van het link ter fpreük voerende: ' 

•* ■ , ,. 

Het deel der Kun ft en in ^t^algemeen^ 

Is fcnoone eenfoudigheid alleen* 

hetwelk der Tentoonflelling bij de Maatfchappij' wa^ 
waardig geoordeeld , de Heer Adrianus van der 
Koogh te Dordrecht , zoodat nn de Schilderftnkkeu de- 
zer iwee Heeren benevens het bekroonde van den Hr« 
Westenberg in een der vertrekken van dJo Mamfchap* 
piJ voor derzelver Leden en Kunstliefhebbers tén toas 
hangen, - ' 



HANDEL EN ZEEVAART, LANÖBOüW, 
HUISHOUDKUNDE, BEVOLKING en 

WAT DAAk TOE BETREKRING HEEFTJ 

Brussbl. Z. M. de Zuidelijke Provinciën ea ook het 

Groot» Hertogdom Luxemburg de voordeeien, die men iti 

• de Noordeiyke Provinciën dezes Rijks trekt Van de Inrigcing 

.der Comniisfien van Landbouw, ook willende doen ge* 

nieten» h^eft tot Leden dier Commisden daar a9n.q:ciïeld : 

Voor Zuid-Braband, De Burggraaf van der Fosfe ^ dt 

Heer fFellens^ de Baron v^^» Foldem de Lombeeck ^ de Hee* 

ren M. Mary , A. de Kin , C. J. Marcq , Pollart de Canivris 

en J. de Snellinck. / * 

Voor Lim^rg. De Heeren van der Schoor ^ de 'Baron 
de Liedel de Ireïl, de Schiervel êiQ zoon, Schoentpaekers^ T. 
van der Straten én P, van der Frecken de zoon. , 

Vpor Luik, De Heeren FahryLongrée^ de Diesi^, Re* 

nard. 



r Ad ) 

diirrd, rfe Bifon A Chenret^ fh Barretf^ h Stwon:s cA 
Dandrimant» 

Vcor Oosc*VIaaiidcr6D. De Öraaf de Licht ervehte^ dé 
Heeren de Cravf^ van Hogrebeke^ de ^os ^ MUliav^ Fotijbn, 
de Grtnïde Kerekk&ve i*Bx0€rde en Rooman de Bhek. 

Voor VVest-VIatóderen. De Heeren B vanSeveren^ L. 
^an den Be^aerde^ A. ïVieland^ de Biron de Serret '^ de Croe* 
fer van Calfen ; L. de la Fele^e » Bataille en H. Legillon 

Voor Henegouuren. De Heeren P. Derbaix^ l. Ée£l^ 
P.Everard ót vtder» J. B. Braconnier^ P. Moudez, F^ 
Bi/ghin ; £. Bouvex en Clement» 

Voor Namens Dé Heeren y. C. ^. Delmarmol de St. 
Marc% H. A. J. Baron de tVal' de Baronville\ A. J. Baroii ^ 
J/icquier de Refie. C.A.Dermanet de Bietme^ />. ^. iï//»tf- 
ken en 7« /*. 7. Anciaux. 

Voor Antwerpen. De Heeren Kannekens^ SHen tTAeru 
felaer^ Swartenhreeek ^ C. Dutrieu^ J^ B. van den Putte ^ 
P. J. J deBêtfchaert de Bouwel^ P. F. Jans en L. Bomfarti 

Voor Luxemburg. De Heeren A. de Feilet^^ H. F Baroi^ 
€Anethan de vader, QrnnenwaUt L. Ie Jtun»^ /V. iVelUm^ 
ÊMn en E. J^ A. Servait. 



STKRRE. Elf WEERKUNDIOB 
WAARNEMINGEN. 



••» 



MarsbIuuc. De Heer Pona, Adjotfct Sterrekirndf^c" 
bil het Koninklijk Obfervacorium alhier» heeft den s6(lea 
November in het* Sterrenbeeld van Pegafut eene niepwe 
Komeet ontdekt. Volgens gedane waarneorrngefi bnd de* 
zelve den 'suften November ten 8 me 46^ middelbaren tijd 
332** 22'.regt(? opkliramlng en 8* a' noorder afwijking^ 
Des anderen daags den i8f!en ten 8 are o' middelbare tijcf 
zag deze Sterrekundige de Komeet met 333^ s' regte op* 
kliinming en 7® 48 noordelijke afwijking. Déze Star is^zeer 
7. wak en voor het bloote oog niet zigtbaar; met een* ver» 
rekijker wordt men eene zwakke k^rn gewaar, omgeven 
van een bleek en wijd nitgebrekl licht. — Benige dagea 
later ontdekte hij nog eene Komeet, welke door een* nacbc« 
kijker zeer gemakkelijk waargenomen wordt; haar nevel* 
acbclg voorkomen fchijnt wicachrig, vrij rond'eii omtrext 
vijf of zes minuten omtrek te hebben; de kern van deze 
kan men moeijel^k zien. De afwijkende beweghig hatr 
noordwaarts voerende» vermoedt men, dat zif binneii wel« 
nige dagen zich grooter zal vercoonen en rnkfohieu voor 
liet bloote oog zigtbaar worden. 

' Sxoit» 



C 463 > * 

SrpKtiotvl éenifden Noyenbef. Wij behotïJMi ioi nóg 
töe ongemeen warm en zachc weder en hebben tüfn^ewas- 
f€ii 4d overvloedige de zomerdroogce oos onthield,' Ia 
IVovember hier in de kamera niet te zietr ftoken en^fn 
plaats van met fneeuw de veldenjnog nrec frisch 'gróeii 
bedekt te Mcfchottwea» behoort onder de zeldzame ver^ 
fehijnfelen. , . , 

KoPENHAGiit den $Jen December, In de manqd Noveillr^ 
ber hebben wij hier no& den ongewonen .warmtegra^ van 
9^5 ® Reaumnr gehad; oeloopende gedurende die maand 
de gevallen reg«n 277 kubiekduimen op den qujadraatvpet. 
Uit Laland verneemt men, dat daar nog geheel« iPW«rmn 
* fDugisen zich in den zonnefch^n vertoonen en dat^dis 
iausfchen op nieuw hare nescen bouwen. 

• - - 

St« OniBR. in de Gemeente van Volekêrenbovei «w«# 
nreii van hfe^, aanfchouwt men een voorbeeld van onge« 
meene vruchtbaarheid van dit jaargetijde* . Het beAaatln 
een^ Appelboom, die, hoewel aan den noordenwind geheef 
blootgeHeld, ter zelfder tijd rijpe en gr-oene vruchten èn 
bloefem, zoo versch als in de maand Mei, draagt. Gedarm- 
de den zomer was die boom van bladeren beroofd geweest. 

Arnhem. In deze omdreek op een veld bij Sonsbeek» heeft 
men het volgend blijk vaa hét vöorbeeldeloos zache-^en 
groelzaam Herfstweder waargenomen. Men vond daar 
eenige planten van Groote Boon en in voiieir bloei, wel* 
• ker bloemen en bladeren even welriekend en welig warcn^ 
nis In het midden y'zn den zomer. 

UAARLEAf. l*oc eene bijdrage van den zeldzaam. 2acb# 
teu Herfst, welken w^ dit jaar beleefd hebben, ürekt^ 
dat óp Zaturdag den it December op het open veld. bil 
deze Had geplukt Is eene Tros narcis v/s» Sion in. voileii 
bloei, met fchoone bloemen, dié nog den Iddén (iaaraall 
la veilen luister ftoad te prijken. 



■r-m 



WEERKUNDIGE W AAR NEMING EIV» 
OUITBN HAARLËDS». 

%■ - 

fEARO- I THER* ( WIND- I * LUCHTS- 

1^18 < As- I IVOME. I S'^EEK. I OESTELD» ' ' 

(Jee. ItER. f TER. I ( HEID. 



(30» O 
1$ <3ö« o 



«7 J N. s.o. f . 

90 I N. o. { Vewoükt ; dato^ig; 'skvóbds misi^ 



190^ «4 aai I M. I 



•>'»•* . s / .» . 



C 464 > 



>eG* ( TBR. I 



Oec. 



'i 



TflEU" 

MOME- i WIND- 
TER. I STREEK. 



f 30* Ok i 
C30 o \ 






s. t* >• I mist* 



tÖClITJH 

(%$TEU>- 

HEID, . 



«»• 



s avonds' iets 
*siHidiU regen. 




do 



{ 



30- 
90. 

30. 



M 



Si 



17 
S9 
35 



2* uw. 

E. W. 
E. Z. Mr. 



betrokken; 'tavoojs 2eer 
windrig. 



%i 



fjo. o 

iS<^ 3l 



«3 



<30 5^ 



354 
441 

'35 

4* 
9t 



E. I •« morg. betr. ; win^ri^; een virelnig 
w. n; w. I ftofregeii ; verder bevrofkt ; oinif . 
N, wr. ( betrokken; 's avonds heMer. , 

w. N. w. ; bewolkt ; meest biptrcnr Iiel^erlJ 
*s avonds e^ira zware misr. 



w. I'a 



^ 'sntchts ao graden. 
% 'sBacbts 39 gnden» 



GEBOORTE, TROUW- en STERFLIJSTEK. 

PaorieeUistt van hoogen Ouderdom. 

man in Hom en Steenkolen in het kièih,'TfioMAS Bol^ 
WILL ^elieecen overleden in deD.oude|;dom van 113 jareo* 
2yn geheugen behield hij volkomeir eii herinnerde zich 
nog^ den Zoneclips vnn aa Aprtl 1^15. ' ?ijne vronnr, mee 
welke hi) 80 jaren in den eclh V\erbqfad-en leefde, over« 
leed In den ouderdom van 201 jaren«'. 



BEKENDMAKINGEN. 

%V ALMANAK VOOR REIZIGERS in kit Koning-^ 

♦, rijk der Nedfriandm^ voor den Jore 1S19, CB^'^c 
Taarigang) verfierd met cirie .Afbeeldingen van de (lad Amm 
perdam aan het Ti Rotterdam ^an de Maas , en het dorp 
Boskoop^ alsmede, een Reiskaar t en z^s Plattegronden van 
Steden, zeer zindelijk op posepapier gedrukt, is van de 
pers gekomen en alom verzonden door de Boejcverkoo- 
jrcrs'M'o r t i e r Covens en zoon op de Vijgendam, e» 
Een Brink ;en de Vries in (je Warmoetflraa: te Amlüfr* 
dam, de prijs is ƒ I : 16 -^ , j i , .. 

Tb Uaarl&m BI} DE Wed. A. JLooajSf Pau 



TWÊÊDÊ DËËLS 



EERSTE REGISTER 



AERJGTEN »n BIJZONDERHEDEN. 



Fan JuUj •— December 1818* 



. A. 

Aüfdiievkig (fchok Vin) in onderfêhdden deelen Vdn Oostenrijk en Hon* 

garijen gevoeld bL 31, te )asiy bU2o6, cc Rome ib., op l]sland bl* ^Cf 
Aarde ippgiogen van BiOT en Arago, om den omtrek der) juister te 

bepalen • • • • • 972 

ADLEKBETH (ét ZweedTche GeleeMe Baron) oVedijdt • • 321 
AOOLPH IV. (Beeldtenis van) van Schauenbnrg , wedeigevonden en 

herileld • • é • gt 

Akademie (d^ Keizeri.)der Wetenfèhappen te Petersburg» herbaalt eene 

onbeantwoorde Prijsvraag • . • xtfi 

i * Cde Franfche) fcbrijft eene Prijsyraag uit bl. 176, nog eens 

bl. 274. • 

^-^ (de Koninkl.) van Wetenfch. en fhaije Letteren te 9rusfèl ^ 

wijst Prijzen toe bl. i36 » baar Prc^amma ib. • en soi* 
* (de RoninkIO tot aannu der Schoone Kunden te Antwerpen, 

pxSt Prijsonderwèrpcn op • • • ' • 248 

«- ■ ' (Prijsonderw. aan de (hiderendejeugd door de) te Gent opgegeven. 279 
■ ?de) van Beriijn, föbrijft eene Prijsvraag uit • • 337 

(de Zweedfche) looft eencn prijs uh • 449 



Aluinaarde (eene laag zuivere) te Argcuton ontdekt • • 98. 

AMERSFOORDT (Prof. J.) aanvaardt zijn Profèsforaat bij bet VrieTcfae . 

Athenaeum • • • « 290 

ANGLAS (de Hr. BOISSY d*) geeft een Werk over Maleshbrbbs uit. 435 
ARNTZENIUS (Pi«f. J. O.) op Penfioen gefield . • ft 

ASCH VAN WYK (de Hr. H. M. A. J. van) tot Directeur van 't U- 

trectit5ch Genooticbap verkozen • . • • 46 

Adienaeum (het) van Harderwijk opgelieven • , • s 

^UGUSTYN (de Heer J. A.) verwerft eene aanmoediging van de Ne- 

detlaadfclie Huisbottdelijke Maacfchappij • • • tOA 

Og f« 



C 4^0 ) 
B. 

BACRBR (de llr. }.) behaalt eene Premie bij de Maatfch, van Land- 

bouw te Am(k.idam ... • t^ 

BAKKER C Pïof. G.) tot Lid van 't Utr. Genootf. benoemd . 4.6 

BEËTS Cdc llr. M. N) tot Lid van de Provinc. Geneesk» Comroisne 

te Haarltm bencierod • • • . 17 

BELZOM (Oudheidkundige nafporingen van G.) bl. 65 , oterlijdt bL 

305 , zijne verdiensten ib. 
BERVILLB DB St, ALBIN (de Hr.) behaaft cenen Prijs bij de Franfche 
Akadcmie . * . * . 273 

. Bijbelgcnnctfchap (Proieftantsch) te Parijs opgerigt. ; . 434 

^ BiNGLt Y (de Tooneelkunftenaar WARD) overlijdt bl. % , brief wegens 

zijne grootc talenten bl. 51, Dichtgedachien bij zijn afflerven bL 54. 
4 BLAD (de Hr. W.) behaalt de Tweede Gouden Medaille bij de NederU 

liuMH>udeltjke Maatlchappij • • . • • 104. 

BODEL (Dr. J ) lot Lid van 't Utr. Genootf. benoemd . . 46 

Boeket ijen (groote) in de Oostenrijkfdie Staten . » 455 

LONN (Prof* A.) overlijdt . . . . 180 

BOOM (de Hr. Jm van) behaalt door zijne Gimpontie voor Spandaws* 

li(.d de Nieuwe Ilanng, den prijs • . • • . 8ft 

BORGER (Prof. E. A.) wordt tot Lid van 't Utr. Cenootfcbap be- 
noemd bl. 47 , behaalt eene Gouden Medaille tbij Teijlers Godgeleerd 
Genootfcliap bl. 386 ' 

Borièlen (Is) eene fhd geweest , nog twijfebchtig . • 79 

BOSCH (de Hr. A. van orn) behaalt de Gouden Medaille, bij de 

Maatfchappij : Kunst zij ons doel • • • * 79 

DOSCH (Dr. H. van drn) wordt honorair Lid van 't Amfterdamsch 

Meelkundig Genootfehap. • • • • 32^ 

BOSCH (de Hr. f. van oen) wordt Correspondent van de Tweede Klasië 

des Inf^tuuts . . • . 41S 

BOSSCHA (ProF. P.) tot Lid van 't Utr. Genootf. benoemd. • • 46 
Bourbon (Ikvolkinj^ van *t Eiland) • • • • 2SS 

Brandewijn en Jent: ver (de) reeds in de vijftiende eeuw bekend. 109 

Biazilie (Biicf wegens) • • 45a 

BRIiDA CDr, J. van) overlijdt • . , • , 3c6 

BROERS (de tli. J. C.) vertkdigt in 't openbaar zijn Geneesk. Specimen- 354 
ft-ug (Berifït van den Hr. Poth ff, wegens de houten) in Drenthe ge- 
X vonden bl. 363, gevoelen van den Ilr Schbltjema deswegens W z^4* 
vdat van d^ Hr. P. A. Bruomans bL 366 en «itn. van 't Inftituut 
"bl. 367, voorlezing daarover in het Natuur- en Scheik. GenootfchRp, 
door den Hr. J. W. Karsten bl, ^85 , berijdt van den Hr. Hofstbdb 
deswe;ens bl. 41 s, nader berigt van den Hr. Scheltema» ook we- 
gens eene Uijbrug bl. 429. 
BUUGMANS (de Adv. P. A.) Ridder van de Saxlfche Bnrgeriijke Orde 

geworden • • .• • 2(^z 

BÜCHNER (Dr. W. F.) tot Lid van 't Utr. Gen benoemd bl. 47, 

wordt \M van 't Amtedamsch Heelkundig Genootichap, bl. 326* 
BURTIN (de Hr. F. X. de) overlijdt. . . 114 . 

c. 

CAMPE (de Hr. J. H.) overlijdt . .... ^%% 

CAMPER (de Hr. P) verdedigt een Speóhnen Philolog, . • 498 
CANNAERT (de Hr. F.) behaalt de Gouden Medaille bij de Gentffcbe 

Ulietorykkamcr ' . . , • . 163 | 

CASSEL (Prof) tot Rector Magnificus der Geutf. Hopaef. aangelleld» i<^4' 

CROl- 



C 467 ) 

CHOISEUL GOUFFIER (Ltvensfchets van den Graaf de) b), 376 en 
387, Prijzen der Oudheden door nen nagelaren op den opciibarai Ver- 
koop te 'Parijs, bl, 409 , 423 en 438. 

ColTe^pondenren (Uiitrckfóls uit Berigten van Leden) en Departementen 
der Nederianfifche Huishoudelijke' Maatfchappij . 306, 314 en 317 

CROL (Dr. |. BJ tot Lid van 't Utr. Genootf. benoemd . 47 

CUVIER (de Hr.) tot Lid der Franfche Akademie verkozen bL 131 , 

. daarin ontvangen bl. 177. 

Den (hijzoTïócT grootc) op de Buitenplaats Oaalbuizen . . aZ^ 
Denemarken (bevolking van) bl. 112, Geborenen, Gedörvenen en.Ge- 

buwden in 1817 aldaar • • • • 175 

DlDERÓT (de Nagel. Schriften van) zien het licht . . nl 

DJET2 (B, VV.) verkrijgt eene aanmoediging van de NederI, Huishoude- 
lijke Maatfchappij . . # . , icj 
DRIESSEN (Pruf. P ) legt bet Rectoraat der Groninger Hoogcfchool 

met eene i Iegti;;C Redevoering neder • • 258; 

Dultfchers (avcrcchuch-oordeel der) over de Nederd« Letteik. en Taal. 3e 8 

E. 

1 

1 

EBERSBACH (Ds. C. H,) tot buitengewoon Hoogleeraar bij het Lu- 

thersch Seminaiium te AmQerdaro aangcdcJd . • 307 

EERDE (Prof. j.'R.v») tot Secretaris van dsGron. Hon^cf. benoemd* 2901 
Eigendom C Letterk. ) in Fiankrük voortaan onvervreemd oaar » 453 

EKAMA (Prof. C.) tot Ud va» 't Utr. Genooticbap benoemd . '4S 

ENS (Piof. S.) tot Rector van het Vriesch Athenaeum benoemd. 290 

EVERTSEN (Memorie , aangaande liet geflacht van) die het Vailerland 

met de Wapenen dienden • • • • 182, t 95 

EYK (eene Ini'chrijving geopend voor een Standbeeld voor J. van) te 
Srugge bL'340» wMrtoè Z* M« aanzienlijk bijdiaagt, ib. 

F. 

FABIUS (Mr. JO tot Lfd van 't Utr. Genootf. benoemd . . 47, 

FAILLE (dt Hoogl. BAART db la) wordt Rector Magnificus van de 

Groninger Hoogcfchool . • . . 258' 

FENELON (infcbrijving tot een Gedcnkteeken voor) te Kamerijk 353 

Fiorin-Gras (Berigt wegens bet) door den Hr. Moonbn bij Maailcm 

aangekweekt • . • . , 381 

FLlNES(de Hr. Q. de) ontvangt een' vlfcijenden bri&fvan Z.'H. den Paus 

voor een toegezonden Dichtfluk • . . . 131 

FORBIN (de Graaf de) keert van zijne reis naar Giickcnland terug. 7.3 

FREDRIK den IL (Verzameling van Poitr. van^ door den Hr. Krieger. 62 
FREDRIK I^ENDRIK (prachtig onthaal aan Prins) te Arnhem eenmaal 

gegeven . ^ . * . , 31 

FREYCINET (berigt wegens den ontdekkwgreiziger) bl. 47J, zijne Mag- 

netifche waarnemingen ib. 
FRIDRICH (Ds.) ontvangt van den PruisHfchen Koning voor eenDichtlbik 

op Luther, de Groots Gouden Medaille • • 130 

G. 

GAEDE (de HrO aangefleld tot Hoogl. in de r^tuurU liüt* te Luik» 274 

Gg % , GAiL 



* 

< 



'( 4<:« ) 

B2adz« 
CAIL (de ffrO al een nfevw Phflologiscli T^dbrift «itseveh . • 4^11 
GAY • LUSSAC (de Icbdk.) Hj het Beflour der Buskniidwcrken aangeft. 131 
Cazverlididiig (voortganf; dtr) in Bi^. bl. 33, et Wceiien t>l. 113. 
c;elLlDeB (behandeittig der) voorheen in GeMeriand • • 13 

GcBOOCfcbap (bet Plovinctaal Uticcbtscb) boude zijn 45 jarige Vergade- 

linc bU 41 » detfd6 Rogramma ib« 
. (bet KooinkL) der Weteoi: te Warfcban, looft eene Med. iiit. 63, 

■ (Aanvulfel uit bet Rrograniraa van bet ZÓ|iwsch) der WetenC $5 

■ ■ (het) tot verdedig, v. d. Chr. Godsd. boudt deszelfs Algemeene 

Vcigadenng bL 345, deszelfs Prograiiinia bL aóz, 

(Teykrs Go^lecrd> (cbrijft eene nieuwe Njsviaag oit. 30^ 

(het) ttr bevordering der Heelkunde . te Amnerdam « houdt 



deszettt Algemeene Verg. bl. 311, Programma Ib. 

C bet KoninkI4) xft aanmoediging van iiiaijc Konflen te Bra»- 



fel, deelt Arijren uit .. ^ _^ __ • • . -^ . 4^91 



(bet Letterkundig) Tot Nat en Befchaying te Amflerdam 



viert deszeirs elfde Jaarfeest • • 451 

Geologie (Bijdr. tot dé) van ons Vader!., door Prof* van Swinderen. 39a 
OOUDORVER (Prof. A« van) tot Direct, van 't Utr. Cenootf. vei kozen. 4$ 

GRAMBERG (Dr. G. A.) overlijdt . » • 163^ 

GRAY (Kapiteoi) gaat op nleow den loop des Ni^rs naaren « 49 

Gri^en (groot aantal) op de Duitfcbe Univeiüceittn • « 129^ 

GUTTENBERG (de Kouscplaaifuijder B.) Qveriijdt , • %i 

H. 

HALL (de Hr. F» A. vam) behaalt eene Gooden Médaille bQ de H0IU 

Maacfchappij van fraaije Kunften • • • • si^ 

BANEWINCKEL (Os. S.) behaalt eene Zilveren MedaHIe bij *t 

Haagsch Oenootfdisp • • • • 371 

HARBAUR (Prof.) cot Rector AbgoaSciis van de Leuv. HoogeH ann^iefteld 164 
BARëNCARSPBL (de Heet R. S. van) verdedigt openl^k »]n É^ cwu ' 

PoHU UisU • . -451 

Haring (de uitvinding van bet Kiken van den) ten voordeele vSn 

BlukelsIé uitgewezen • . . ^ ^4 

HASSELT (dé Oudbeidk. G. van) opent eenelnteekeningopeen onderz. 

over bet gevoelen van Willem L » nopens zijne aflammtng 114 

HAVER DROEZE (Lect. F. J.) wordt Ud van 'K Utr. Gcnootf, 47 

Dei velden (Bebouwing van) in de Provincie A'nrnrcipen . , , is| 

HENDRIK den IV. (MedaiBe geflagen, bij gelegenheid van bèto^rigten 

van her Nieuwe Standbeeld van) . , . ^ 17» 

Jlenrïade (de opdragt van VoLTArtE der) ain LofeEWVK XV. gevonden, i^r 
HEPPENER (Ds. H.) behaalt eene Gooden MedaTRe bij de Maatf.: 

Tot Nut V0n *t Akiemcin . . . '21^ 

Herfst (blijken van aaclicen) te^Stokliotn'yltópèhygen, St. Omér, 

Arnhem en Haarlem • . . jfi^ 

HEUSDB (Prof. van) tot Bibliothecaris en2rfciiSeaet^van"tücredicscii ,. 

Genootf. benoemd . • • , ^ 4^ 

H£Y))EN (Ptof VAN der) tot Rectbr Migm'fictts v^ èe liiikfche 

Hoogcfchool benoemd . , * « x<S4 

HIDMNGA (fle Hr. H) verdedigt openlijk aSjne jnHdlfche Tnw. Verh. fi 
HILAIRR (de Hr. St.) doet voor 't Fransdi Gpu vcrn. eene Reis door Brazilië ^41 
HINKELAAR (de Konsfplaatdruk&er S.) behaalt eene Pretnte bij de 

Nederi. Huislioudelijke- Maatf . 1^4 

Hitte (ongenieene) bl. iio en iii en 142 danropgevolgde Onweders. 160 

HOGENDORP (de Graaf G. K. van) Wordt Lidderade Klasfedesluftil. 437 

Hortgefchool (Prijstoe wijzingen bij de) te Groningen . . 257 

tiOVELANT PE REAÜWRt^RE (de llr. A. A. M.) behaalt cenenPiijs ... 

bij da 'Brusfelitrhe Akadcniie • • • iS^ 

^ Hueliifi 



Bbuiz* 
maimt ^t Oade;) mtsfiHbicD dooifiASaeml Albllt ^ • téi 

HUMBOLOT (de Reiziger A. v.) pM een rtis nüf ThlbdConden»* 

men en iwecdcdoor 4tti Houiir vtn Auisftn dttcin ündcrfleuBd* sjy 

^. 

InHituut (Examen en Prijsoicd. bq bet) voor Doofllomnien te Gmn» 9I 
■ Qiti Koninkl. Ncdeil ) houdt deszelft Elfde Algem. Vcigader. 

bU iT^» des^ifs Tweede Kla^Te,, boudt eeoe openbare Vergaé^. Ib» 
lierbaalc de Prijsflofib bl. igo, nader Verflag deswegens bl. 24^» 
geeft eene nieuwe Prijsviaag op bL 243 » ^ Vierde Klasfe houdt 
eene openbare Vergadering bl. 402 » de Tweede Kla^ benoemt eem* 
ge Korrespoodenceu bU4i^, beaoemt nieawe tedea en Geasfibd- ' 
eerden bL 437. 

JACOTOT (Prof.) tot ffeog!. fn de Raniaie Lettakiwde Wj tte Len- 
vcnrche Hoogefchool aangefteld • . ,5» 

JACQÜIN (de Gedachtenis ^van den Natunronderzoeker) ptegtig «ev. 4*1 

JEÜDË (Prof, V. UDTH de) tot Hoogl. te.Uoccht aangeftdd tï. a,/ 
wordt Lid van 't UtrechtscU Oenootlcbap U. 46. 

JOMARD (de Hr.> tot JLid.van de Akad. decOpiGcbiiften tei^lben. 4^ 

^Kakeii, sie Haring • ,, 

Kaleidoksltoop Qu^ ovtr.ikn) bL U5» «oor cte^'Zon ||;ewQzigd.bU Jj^» 
KAMPEN (Lect. N. O. van) wordt Lid van 't Utr. itaootf. 47 

Kerkelijke £;eC:hiedenis (Anecdott uit de) . • .. .141 

.KBRKHOFFS (Dr. )• R. L.) tot Ud van 't Amft. fiedkuodtp Genoot* 
fchap benoemd . .. . . . -^^ 

Ketting (een Gouden) «eds onddids «tae fKwone dcagt • . « ;si 
KEULS (de Hr. U. S.) tor Lid van 't Ainit. Hedk. Genootf. bcoofand. 326 
KÊYZER (de Hr..|.. PO so£ Lid «m dei mSbt HMk dc#MededaiVdftbai 

Ihftftuuts benoemd * . • • 10 x 

KING (Kapitein) neemc de N» W. Kost van N. Holland op 449 

JlINKER(Prof. J.)wordt Lid van verdienden derHoU. Maatf. van Fr. Runsten 21S 
KINSBERGEN (de L. Admir.) tot Lid van verdienden der Hollandfche 

Miaticfaappij van RaaJfe Konflai bflhcemd • • >ii0 

ELUYSKENS (Dr. I. P.^ tot Lki van*t Amft. Heetk* OenoocC benttemd. 325 
KLYN (de Hr. H. «.) wordt Lid van 't Utrtdissich OenootT. , .47 
f[N£PP£LHOUT (Dr. C ).) overlijdt . • • S40 

Koepokken (ten^ anllBie(1EblgeD^over de hmiting der) door Dr. Kml* 
BRON bl. 3 en 20 9 Gouden Medailles aan onderiche'dcn iQeneeshee- 
reo en HMimecsters voor bet gcatts laettten derzelve vau* Gouveme^ 
mentswege to^ekeod bL 417. 
KcMnpas (gevdekn van Pnf. Hurmsn , nopmsde tiii»rSai«iS'-iNm4wi) -569 
Komeeten (twee) door den Heer Pons te Marföiflc ontdekt • 461 
KONING (é& iOoiKtplaatdnikker A.)jover}ijdt > » • 4$f 

KOOGH (de Hr. A. van der) verwerft de de^TenttxmfldHngtbi} hei Dep. 

Tttkénlciinde van Felix Meritis • • -4éc 

Kooliaadakkers (middel om de) voor de Aardvloo of ^ninger te be- 
veiligen, iloor }• Faro • • • MC 
korenbeurs (sejarig beftaan der hie*we) te AmOeiénn fSBnmé • 178 
KQSBGARTEN (de Dichter L. T ) overHjdt . • • 5H 
KOSTER (LAURENS) als Uitvinder der «itekdnikknnst legen een*.k)ieu- 

itttn aanval, verdedigd door den Hr. ]. Konino . • m4 

KOSTER (bet Huis van LAURENS) herbouwd tL loi» iXcbtxcgden 
' Van den Hr. C. dbHonino Lotz. , bij di&.gelegeBbM • «m 

Gg 3 «OT- 



( 470 ) 

Blftdx» 

K0T2BBUE (de Zeektpitein vom) komt t«ug vsn z^ne Ontdckkmg^- 

leis bl. I, nader berigc deswegens bl. Si. 
fdAUSS CPn>f. J. CO bebialt een Gouden M^iaUle bij MomMtoSi Lsffizt 42Z 
|(K1ECH0UT (de Hn.) en Comp. vei werven eeoe remunentie bij de 

(iededaadTche Huicboudelijke MaacTcbappij « • i<H 

L. 

LAENNEC (Dfi) vindt cea werktuif wt om de botstboice enz. te 
- beliüstecen «, • • . • isi 

Lampetten ( iets over het voornaamst gebruik der) ook voormsals in 

Gelderland bU 949 en 269, Kleine aanmerking tiferop bL ^S^. 
Landbouw (Commisfien van) in de Zuidelijke Provinciën door Z, M. 

aangcllild « , . • . 4^1 

ttndhuiaboudkundeCinrigting teadiende der) in Wunemberg daargeftdd 209 
Landsdienst gaat voor Godsdienst . • • S5^ 

LASTDRAGER (de Heer ^. ) ) beliaalt eene gouden Medaille bij de 

Maatfchappij Tot Nut van U Algemeen • • ^^7 

LAWRENLË (de Engelfclie SchUder) te Aken om de Helden van Wa- 

terloo te portrait teren . . • • ^7 

LEEUWEN (de Hr. D- W. van) verdedigt openlijl^ zijn Specimen 

Medicum • • • • 354 

LEMZON PYNARER (Dr.) tot Lid van 't Amftcrdamsch Hedknndig 

Geooot/èbap benoemd , « • 3*7 

LESBROUSSART Pere (Prof.) overiijdt • . 45® 

LOGGER (Dr. H. ].) wordt. Lid van 't Amft. Heelk. Genootfchap, 3^7 
LOGGER (de Heer ].) bcfaaalt de gOtfdeh Medaille bij tiec AmlieniL 

Heelkundig Genootfcbap • « • 312 

LOTZE (Prof.) op penQoen geftdd • • « « 

Luchtblaasbalk (nieuwe ontvliunbare ) van Nbwmamn •> s$9 

Lucbtfteen in het Gouwm^meat Smelensko iievafjen # 30a 

LULOF5 (Pfof. B. H.) bdiattt eene gouden ftfedftiUe bij de HoQaodC. 

Maatf'chappij van Fraaqe Kunsten. . , • .119 

LUZAC (de Hr. UC.) tot Secretaris derLeydiche AJudemie aangeOeld ^m 

MAATSCHAPPIJ (oenc) opjier^gt ter ontginning en bebouwing der 
Htivelden te Antwerpen • . . 1% 

'I ■ I (de) van Landbouw en Plantkunde te Gent houdt 

bare Zomer «Tendentoondelling <. . • ' . if 

( de ) ter bevordering van den Landbouw houdt ba- 



re groote Vergadering bl. 26, Haar Programma ib. 

' (de) der Teekenkunst Kunst zij ons doel wijst 



pnjien toe ^ • • •79 

(de Nederlandfche Haishobdelijkc ) houdt hare Alge- 

mtene bl* io|. Haar ProRramma ib. iso en 133. 
^ ■ * (de) van Rbetorika te Gent wijst prSzcn toeW. 147.', 
maakt de bekroonden bekend ^bl. 163 

(de) van Nederlandfche Letterkunde, houdt hare 



Jaarlfjkfche Veigaderu^bl. 178. Houdt eene Winterveigadering bl. 37$ 
(de Kouinkl. ') der Wcceofcbappen te Gottingeo 



fchrijft eene nieuwe Huisboudk. Prijsvraag u'rt . 209 

■><' . ' ■ (de) Tot Nut van *t Algemetm houdt bare $4fte 
Jaarlijkfchc Algemeene Veigadeiing, bl. aig, haar Pro^r.ib. en 230 
-■ U I ■ ■■ (de Holl.) van fraaije Kunden en Wetenf. houdt ha/e 

Algemeene Verg* bl. 217, haar Piogtamma ib. 
■^1 ■■ » ■ ■ % (de) DHig^ntia in den Haag, viert b»r i5J«rig beft. 523 

WAAT- 



( 471 O 

Bladr. 
MAATSCHAPPIJ Ceenc) uï aanmoediging dtrBargerlijke Bouwkunde» 

opgeii'^t te AmflcrdAra . . \ 367 

„*_I — 1 — • ^bcc Departement Teekenkunde der) Felix McritU, 

wij>t Prijzen toe • . • 442 

MAES (de Hr J. B. L.) bebaak ilcn Schüderkundigea Prijs bij de vierde 

Klasfc van 't Inltitiuit . . • - , 403 

MAHNE (Prof ) tot Secretaris van 4e Gentfche Akademie aangefteld ago 
I^ALCHZESKY (de Hr.) beklimt de kruin van den Mont Blauc 146 

Marmergroet' in Tyrol ontdekt • • 353 

Medaille QHebreeuwfcbe) . . • 41e 

MENS (de Hr. II. J. van) tot Lid van 'i Amft. Heelk. Gen. benoemd 326 
METER (Mr. J. D.) berigt de uitgave van een Gefchiedkundig Regis- 

geleerd Werk . • , xB 

MILLIN (de l|r. A. L) overlijdt • , 146 

MÖNGF. (de Hr.) overlijdt . • 113 

MONNIKHOFF (het Legaat van) bekroont een Verhandeling en geeft eene 

nieuwe Prijsvraag op • . • 4^7 

MONS (Piof. J. C, v ) wordt Lid van 't ütr. Oenootf. bl. 47, vindt 

een middel uit, om Zijde enz. voor water ondeordnngbaac te maken. 17A 

N. 

NAEREBOUT (de Zeeloots F,) overlijdt W. 177, Latijnlclie Dichtre- 
gelen ter zijner eere bl. 194, Nederduitscfa Vers ter zijner eere, door 
den Hr. C. d& Koning Ldtz • • 211 

f^afium (onderzoek nopens het oude) door DEHisin *t licht g^cven. 49 
KEUFVILI^E (Mev. d§) geb Ritter, ontvangt van Keizer Ale:^ajid»r 

voor een Miniacuur een' Ceintuurbaak # • 429 

NIEUHOFF (Prof.) op Penfioen herteld . . % 

Noordpool -Expeditie (berigt wegens de) bl. 97, twee Schepen keeren 
terug bh 322, ook de twee overige zijn terug gekeerd bl. 369 , uit* 
fla^ van de pogingen van Kapitein Ross bl. 370. 

o. 

Octfoijen van uitvinding^ verbetering en invoering aan onderftheiden 

perfoncB toegekend, door Z. M* . • 193 

•OFFERHAUS (IJol. VV.) wordt Lid van 't ütrechtsch Gtnootfchap 4^ 

Opfthrifc (verklaring van een) in eene Rots van Nepaul • i?'^ 

Ooft - oogst m Norrnandye- en Picardye . • 350 

Oog (nieuw vhes in het mcnschUjk) door Dr. Jacob ontdekt. 193 

O06ÏERH0UDT (de Hr. DIRK van) verwerft eene Remuneratic bij 

de Ncderlandfche Huishoudeliike Maatfchappij . 104 

OSSIAN (Handfchiift der Gedichten van) te Douai gevonden . * 24! 
Ouderdom (voorbeelden van hoogen) bl. 32, Sq, 176, 191, 256 » 

2Ö8, 354, 4i<5 en 464. 
Oudheden (plan om in de bedding des Tibers) optefporen bl. 145. Door 

den ?]r. Fea gevonden ib. van Nymegcn bl. 127. In Groot Brittanje 222 
* OXËNSTjËRNA ( de Zweedfche Letterk. Graaf ]• G. ) overlijdt. 146 

P. 

ï^aficmoerblik (verflag van eenige proefnemingen omtrent [het Metal- 
liek- Moor- oO <ioor Dr, Strating Ez. bl. 404 en 419. 

Parelen (Berigr wegens) in het LnxemburgTche gevonden door Kapi- 
Prissb bl. 359. Nafchrift van Prof. van SwiwoiREN deswegens bl. 361. 

PaHfeJijke ikeve (het) . . . . 174 

Gg 4 PEERL. 



Kade. 

riRRUAMP (ée Hr. J. V.) tot LM van dte Mutfitepplj mi Ne- 

dcri. Letterkunde beooeoMl • • • . 17!. 

PBBRLKAMP (de Hr. P. K ) worde tot Ud vin *t Utr. GenootCiien. 47 
Perpituum mobile (nieuw) door middel lier Magneet • • . »«• 

PiBNiSMAN (de ScMJder ?• W.) wordt Ridder van den Nedeil Leeuw 
U. 191 • Oorwifft een ÉenuedatUe van het BrosreUcfa Kunstgenoot- 
fchap bl. 459. wordt Lu der Vierde Klaslè van *t Inffitout bL 437. 
PLUSCHKE (de Hr.) tot gewoon Hooglctraar bij 't Liitcocb Semi- 

nariuiB te Amllefdani beroepen •• • • 758 

Pooipoen (bijzonder graote) ' . • • • 53^ 

Prijsyragen en Foorpellen over het kweeken en gebruiken van het 
Piorin-gras ter deser landen • « • . sy 

■ *' ' Over de kenteekens van den kanker bU 
4t« De Scheikundige bntleding van zes ondeiichelden löorten van 
Intandfirhe louwaarde bL 43. Over de toepasftng van de kennis aan 
hét maakièl der dieren op 'der^elver huishouding ib« Proeve van eene 
fledeiduitfche Vertaling van Herodotus ib. Over het verband 
der Natuur- en Zielkunde ib. Over het verband der Befpiegelende 
^Vljsb^eerte en Wiskunde bl. 44. Over de verbalen van Poly blus 
cii Livius bertrekkclijk de Punüche Oorlogen ib» 

■ Loftetie4>p Kosciusko • •- $€ 

over het nut der Gilden «n Cofporatlen. 



»■ ' I ■■ I I over het aankweeken enz. van het Piora»- 

gras bl. icé. Over df bereiding van Vlaa m Hennep macfainaai 
zonder roting ib« 

\ * I ■ over de kenceekenen van de" bevradicüoic 

van eene Koe of Merrie bL 107. Ter bevordering van het gebruik 
of verweVken van de fnuit ib. Ovet middelen om het Zeewater toe 
Vnisrchiifg van Linnen te bezigen ib. Over middelen on de olie ba- 
re vh)eibaarliekl te doen behouden, zonder andere nadeelen te be- 
werken bl. io8* Bevordering van de destillade van het Zeewater 
als drtnk en tpr bereiding van vocd/èl ib. 

>■■ over de intl^lmg der Jury bi Pmnkrgk, een 

Gedicht bl. 177 en 174* 

«ver den fnvloed van de ventMng^ van 



Selgle met Frankrijk in onderfcbciden opzigten bladz. 187. 

den tnvk>ed der Suatkondige k>tveranderiagea op bet Be^iacb karak.« 

ter bl. 188. 

-« over de Schrijvers die het best over de ISii^ 



gifcbe Geibhtedenis gefchreven bebben van de isd^ tot de 17de 
eeuw bl. 90 1. Ëeu Gefcbied- en Letterk. Vorflag van de Neder- 
landfche Latijnfche Dichters bU 201. Over de berekening van het 
verval eencr gegevene rivier bl. noi* Over her vastÖellen van eene 
mechanifcbe waa'litid als Natuurkundig grondbegin(el ib. 

over de veilchillende fjoiten van nHneralea 



in Nèdeiland bl* 305 over het ondeifcheid tusichen electriciteit en 
galvanismus ib. Over het verfcbil tusfchen Scbeikundige en Galva- 
niicbe krachten ib. 

over de bedrijven behalve de ejgeolijke Beig* 



werkers bedrijven in den Opperbarz best ulttcoefènen • %v^ 

Tafereel van de overwintering der Hoflan* 



landers op Nova-Zembla in 1596 en 1597* Dichtfttik bL 219* Over 
de nationaliteit van ons Treuripel ib. Lofrede op JacobCats 

bl. 220. 

over de diepe wisheid en menfbbenkieonis 



van Jezus in zijne leer doofdralende bl. 233. Ovet de ongeluk^ 
kige uitkomst veler Huwelijken onder de gerii^^e klasfèn bl. 233. 
Oyer het bclhircn van den fmaak des getoeenen maus en '( kiezen 
vau uitrp^nningeu ib* w 

Prijs* 



C 473 ) 

Prijsyhtgtn en ViioffiêlTtn avex de Veste iv$2ê van bet beflèden vim 
d€n tijd bl. 234* Kort begrip der Algemeene Gdchiedenis van 1795 . 
, 'tot i<3i5 ib. O^r de middelen om de vriicbten van 't goed Scbool- 
ondemijs in Ia teren tijd niet te doen verloren gaan bh 235. 

•^r — ^ . over det\ tijd wanneer en de wijze bot ieder 

der 'gedeelten van het lijk dar Nederlanden opgehouden heeft tüc bet 
« Roomscb Duitsch rijtc te behoorcn . - • ; • a^i 

een Landfcbap met ondergaande zon in 



/ 



Augustus bl. di4t« Eene KoepokinentU^qza'al ib Standbeeld v^ Flo- 
ra bl. 249. Burgerlijk Hospitaal met xodo Slaapplaatfim if>* Kunst* 
-Ihikken. 

eene opgave van de Christelijke Geloofs- en 



2edeleer vo'^ns Jóannes Evangelie bl. 164. Over het afhangen dèr 

redelijke overmigihg van een inwendig Godsdienftig en Zedelijk ge* 
Voel, zoo ja in bi^verre bl. 265. Over de middelen otn de Ma« 

homedanen tot bet Cljristendom te bekeeren ib. 

^ >■ ■ over <fe voordeelen van het wederkeerfg 

onderwijs bl. 074. De onderfcheiden foorten van WeUprekendbtiti 

op ^cn PredrkÜoel en vbor de Ëafie ib. 

over het Rhumatismut der luieren bl. 274* 



Ben Pfansch vers van zekeren omvang bl 275. Lofrede op G r e« 
try ib* Over de ziekten en toevallen der Graanplanten ib. Over do 
verhinderingen der teelt van Meiinö-Scliapen ib. Over de ver<^erfe« 
hjke planten voor de Natuurlijke of Kunstweilanden ' ib. Plan tol 
een Gedenkteeken Voor Gr e try ib. 

over den invloed van de Geloofsformulieren 



of SymboUfche Boeiden en over het nut van derzelver voortdurend 
bedaan ja dan neen • •, ^ • • . . jot 

over de Vijt en derzelver genezing bl. 31$. 



Over de beste Vroedkondige Tang bl. 314, 
1' ' - ■ Deensch Volkslied » . . $91 

'' ■ « * over het Diertijk Magnetismus mee de ver- 

fchijnfelen van flnap, droomen en flaapwandelen vergeleken • .$57 

T over het licht , dat ^ latere Ontleedkunde 

over de keimt^ der Lies. en Dijbreoken vooral vei^ipreid heeft 448 
^„ .■ eene Lofrede op Linn aent . 449 



K. 

RAVÈNSWAAIJ Cde'Hr. J. van) behnaflt eene diibbelde Zilveren Me- 

daillc bij het Dcpart. Teekenkunde van ^elix Merttis • üSi^ 

REES Cde Hr. ], Van) verdedigt openlijk zijn Specfroen Falh. Therap. 354'^ 
Regterlijke .magt C bedenkingen over de ) 1 • • 92 

IIEUVENS (Prof.) tot Hoogleemar te Lcyden aangefteid bl. a. Wotdt 
.' Lid van 't Utrecbtsch Genootfchap bl. 47. Aaanvaardt zijn Hoogleer- 
. ambt bl. 324 
ROTTERDAM (Prof. J.. C) legt het Rectoraat der Gendfche Akade- 

mie 'met' eene plegtige Redevoering neder • • stp 

Runderen C verkoop van) te Bampton . • . 33^ 

Rn>Tifche Reizigers (eene Verzameli»g van de weiken detf beste 3 wordt 
door^de Petersbürgfche Maacfchappij uitgegeven • • ', «21 

8AN0SR (DrC. A. L,) wordr Lid van't UtrechtschGenootlciiap 47 
SAÜVAGE Cdc Schilder P.) óvcHijdt bl. 27^. Zi^ile vcffifeiiften fb. 
Schedels Ctwofi vreepde ) uit bet K»biaet v£lu Profösfor 'fiLüiiesiBACB fCi 

Gg 5 ^^' 



( 474 ) 

. . ': Bladz, 

SdnlderijeB (bérigt eener aanzienlijke Verzaiaetiiig > die verkodit zal 

wonden • • , • ^ai 

SCHNEITHER C^^ Hf. A.) wordt Lid van 't Utrechtscb Üenootf. 47 
Scholen ( Vcrilag weis^ns de Latfjnlche ) aan de Staten Genetaal aange- * 

boden bL 55. Wegens de n(x>gefi:iiolen bl 57 en 75. 
SCHRdDBA C Pi^' ) <o^ eerden Secret, van *t Utrechtsch Genootlbhap 

bcnocmdjbL 46. Wordt Lid van de eerde Klasfe des NedertandC In- , 

dicUlltS •••••• • IO£ 

8CHRdOER(dc Hr. O. DO wordt Lid van 't Ucrechtsch GenootTchap. 47 

SchouwHifen (nieuwe f^ndsverordeningea op de} van tijk^ en 't ver* 
koopen van Oroogerijen vastgedeiJ • • • • 82 

Sneeuw ( xware ) in Mo»caa in Junij . ; • • 4S . 

Societé (/tf ) libre .tfEmulatiQH te Luik geeft Prijsvragen, op • 274 

fiOUZA (Latijnfcbe DtclitrefeU van Os. Marrom aan den I^b.) bij ajne 
uitgave van den Lufiade van Camoëns • . • ^ 4^6 

Spiesglans-mijn in Bampsbiie ontdekt • • . 139 

Spreekwoord (ooripiong van 't} mee een andermans pooten de kastan- 
jes uit het vuur halen ' • • . 446 

STARING VAN WLH WILDENBCRG («te Hr. A. C. W.) wordt Kor. 
respondent van de Tweede Khsfe des Indituuu • • 41S. 

STEUP C de Hr. H. C.) bciiaait etnen prijs vpor zijn Melodip op Span- 
DAWS Lied de Verdraagzumbeid • • • 3^^ 

STRON^ K ( Ds. C. W, ) . tot Lid van de MaatfcbappiJ van Nederl. 
Letterk benoemd • • • • • • 178 

6UREM0NT (de Hr. P. J.} behaalt den mazijkalen prijs bij de Vier- 
de lüaslé van 't Indituut • • • • . 4C^^ 

T. 

TaUe Rock (de) bii den Waterval der Niagara dort in . 321 

Tafcidoel (wat ou Jtijds een } was • , • ' • 31 

Tasi*o (Handfchrifc van) gevonden en verkocht , . 450 

Teekeng^ielfchap (uitdeeKng van prijzen bij het) Kunstmin en Vlijt 
tt Haailem' bl. 271. Dichtr^eien daarbij door dca iJr. C. jss, Ko- 
ning LuTz voorgedragen ib« 
TEGNER (de Heer) tut een der achttien Ledeo der Zwcedfche Aka- 

demie benoemd ^ • • 44;^ 

Tentoon ftclliiw; van Planten ( rccfcncn waarom Icimmige Bloemisten gee- 
ne Gcwaslen op de) wilden zenden eer dinging naar de prijzen, 
firi(.Bwijzc medegedLcId door dcu Hr. G. VooRneui ScHNEsvoucr . " 
bl. 67 en 82« 3 

TcntoonllcHntz (Programma der) van Kunstweiken door levende Mees- 
ters te Amfterdam bl. 90. Getal der ftukksn op dezelve bl. qAj, 
Namen der Kundenaars, die dukkeu op dezelve bragtcn ib. Siiefvve- ^ 
gens dezelve bU 542 en 555. 
3*entoondelling ( ecne ) van Kunstwerkea zal te Antwerpen plaats 
hebben • •••••• 285 

TEÜTEM (Ds. F. va"<) wordt Lid van 't Utrechtscb Genootf. bl. 

47. ' Korrespondent van de Tweede Küisfe des Indituuts bU 418. 
TEX (Ml*. C. A. den) wordt Lid van 't Utrechtscb Genootfchap. 47 
TitANüS (de Hr. C. B. ) verdedigt openlijk zijn Specimen Chirurg, 
M;:dicun| ' , • • • » ^54 

UDEN (de HUistre Lieve Vrouwe Bróedeifchap van GER. van) viert 
haar Vijfde Eeuwfeest^ • « • . , 277 

UIL- 



i 



C 475 ) 

UU.KENS (prof. ]• A.) tot Lïd van 't Utr. Genooifchip benoemd. 47 
UUcrfte wil (vreemde) van een* Konfngsberger Muzijk - OndcrwiJMr. a2£ 
Unlvèrfiteit ( zware oneenigheden op de Goctinger) tusfcheu Birg^rs . 
r- en Studenten bl. 129. Derzelver uitfla^ bl, 130 

^— — ( éene ) door den Koning van Pruisjfcn te Bonn gedicht W. 323. 

'Welke Faculteiten daarbij gevestigd zijn bl. 339. 
UTENMOVE ( de Hr. J. M. C. van ) tot Lid van de Koninklijke Aka- 
deraie der Wetenfcliappen ne Bmsfel benoemd • «437 

- ' .* - ; .• ' 

• » • • TT • \ ' * i . %. 

▼ • I 

/ 

Vertaling^ekte ( klilgten over de in Nederland heerfchende ) brieF»' 

wijze aan den Red. medegedeeld bl. igu Middelen ter wering 

daarvan bl. 293. 
VINCrs ( nieuwe en vermeerderde uitgave van L» da ) Verlu over de 

Schilderkunst ••••• • «49 

VINKE (de Hr. H. E.) verdedigt openlijk zijn Tbeol. Specimen* é 

Vlasbekel ( nieuwe ) door Illio uitgevonden • • • 9/ 

VOORMAN (de Hr. D. B.) behaalt een dubbelde en erikekie zilveren 

Medaille voor Akadeniiebeelden bij FeÜx Meritis • • 449 

VOSMAER (Prof. J.) tot Ho(^leeraar te Utrecht aangefteld bl. a. 

Aanvaardt dit Hoogleeraarambt met eene Redevoering: bl. 290. 
VRIES (Ds. A. de) wordt Lid van 't Utrechtsch Geriootfcbap • 4X 
VRIES (de Hr. JER. de) Voorzitter van het Infti tuut geproclameerd. 179 
Vruchtbaarheid^ ( voorbeeld van onJema^e^ U^ 6 j^ ^27^ >ei>/i76. 
Vuuipijlen (reeds in 1478'wcrdenj <ü Amhem geoiuikt' • 44^ 



1 1 .« . r \Y- M * K - ,i - * 



* *» - • r 

^ h •■ 



fs ^- f. ••«•ir, f ■ 1 ri ■ r ■ , 



WACKER VAN ZON (de Hr. P. db ) overlijdt, . . • 4Z^ 
WAL (Prof. G. de) legt het Rectoraat van bet Vriesch Athcnaeura 

met eene plegtige Redevoering neder bl. 290. Wordt Korrespondent 

van de Tweede Klasfe des Indttuocs bl 418. 
Wafrtsfbhcn (cenige) op de Engelfche kusten gezien • 905 

Water (invbed van warm) op den groei der Bloemen • 15^ 

Waterverwen (bereide) van HuB Junior. • • • ^85 

WAUTERS ( Dr. P. E.) tot Honorair Ud van *c Amfterdamsch 
' Heelkundig Genootf. benoemd . • • • 327 

Weder (blijken van vruchtbaur) • * 1 10 en 172 

WERNER ( Levensfcbets van den Detfnofkundige A. G.) • 1^4 

WESTENBERG ( de Hr. P. G. ) behaalt de gouden Medaille in *t 

Landfchapsvak bij Felix Meritis . • • • 443 

WIERINGA (de Kunstfchilder C. F.) overlijdt . . 50 

WIGERI (Ds. J.) overlijdt bl. 307. Zijne verdienden, ib. 
WIND (de Heer Dr. B. DOBBELAER de ) overlijdt . 451 

WILDE (Dr. 1. P. DE) tot Ud der Proyjnciale Comraisfie van Ge- 
neeskundig Toev in Noord Holland benoemd • i'f 
WILLIGEN (Ds. P. VAN der) behaalt eene gouden Medaille bij de 

Maatfchappij Tot Nut van *t ^llgimeen . . • 217 

WITTE (de Jeugdige Geleerde K.) gaat eene reis naar Giiekenland 

doen • • • . • . 113 

Wol (prijzen die de) en de Schapen te Rnmbouillet op de laatde 

Veikooping golden • • • • • ,157 

Woordenboeken (onderfcheiilen) . . . 175 



z. 



\/ 



C 47<J ) 

z. 

ZMiweiktalg Cnleüw) DiegBVOidea • • '• J^ / 33lL 

Zeefhng ( de gioote ) in de waccm VJ| Bo;sta|i n(ff do^^ Kmsm 

RicH gevangen • • • • "• 189. 

Zeewater (unmakidiett over be^ midd4 om Lianea met) te ^na« 

fiiben door L* A.' van Murtbn • . • •59 

ZnXidERKlAN (Ds. J. O.) wocdlt Lid Vin 'c .Uttcchcseb Genootfi^. 47 
Zivcdai CtevolkiDg m) • # • • 124 



voonDSiiBINDERf 
De Plttt^ z$nde de Afbeelding yaa eea RolUok^ 

te piiatfta tegeo over bladi;. szff.